Câu ca dao "Hôm qua tát nước đầu đình, để quên chiếc áo trên cành hoa sen" nhắc đến đình làng như một cái nền quen thuộc của đời sống nông thôn Bắc Bộ, nhưng bản thân ngôi đình lại là một công trình kỹ thuật đáng đọc kỹ hơn nhiều so với hình ảnh lãng mạn đó. Thế kỷ 18, cả nước có khoảng 11.800 làng xã, mỗi làng đều có một cụm kiến trúc tôn giáo tín ngưỡng đình – đền – chùa với hàng trăm pho tượng và đồ trang trí thờ cúng khác nhau.
Đình khác chùa ở chỗ nào
Chùa thờ Phật, đình thờ Thành Hoàng làng
Người Việt hay gọi chung "đình chùa" nhưng hai công trình này không cùng một ý thức văn hoá. Chùa là nơi thờ Phật, ít nhiều mang ảnh hưởng của văn hoá Phật giáo đến từ Ấn Độ, Trung Hoa. Đình là của cộng đồng làng xã Việt Nam, nơi thờ Thành Hoàng làng — vị thần bảo trợ của làng, thường là người có công với dân, có công cứu nước giữ nước, hoặc người dạy dân một nghề sinh sống.
Vì người Việt vẫn giữ nhiều tín ngưỡng cổ sơ nên Thành Hoàng làng không hẳn phải là một nhân vật lịch sử: có làng thờ thần núi, thần biển, thần nước như thần Tản Viên; ở Phù Ninh (Phú Thọ) thờ thần Đá Trắng; vùng đồng bằng có nơi thờ thần cá, thần rắn. Việc triều đình về sau "tấn phong" các vị thần của thôn xã thành Thành Hoàng làng đã đẩy ngôi đình dần chiếm vị trí trung tâm sinh hoạt của xã hội nông thôn, để tới nay đình được xem là biểu tượng quê hương.
Bộ khung gỗ đứng vững không cần một cây đinh
Chân tảng đá, mộng gỗ — không một cây đinh
Cột đình dựng bằng gỗ lim tròn, đứng thẳng trên các tảng đá lớn gọi là chân tảng — đá kê chỉ tiếp xúc với cột chứ không chôn cột xuống đất, nhờ vậy chân cột không bị mục ẩm và cả bộ khung có thể xê dịch nhẹ khi có địa chấn hoặc lún nền mà không gãy. Xà ngang, xà dọc và bộ vì kèo đều bằng gỗ lim, liên kết với nhau bằng mộng chứ không dùng đinh, cho phép tháo lắp và di dời cả toà đình khi cần — một số ngôi đình cổ ở Bắc Bộ từng được di chuyển nguyên khối sang vị trí khác theo cách này.
Số hàng cột trong gian đại bái thường là sáu hàng cột cái chạy dọc, đỡ một hệ vì kèo chia không gian thành nhiều gian, hai chái ở hai đầu. Đình Bảng — một trong những đình còn giữ được quy mô đồ sộ nhất — có bộ khung bảy gian hai chái, nền đình đắp cao và bao quanh bằng bậc đá, tòa đại bái dài 20m, rộng 14m, cao 8m. Sàn đình cao hẳn khỏi mặt sân — vừa để tránh ẩm ngập mùa mưa, vừa tạo ra một cao độ nghi lễ: bước lên đình đã là một hành động bước khỏi mặt đất đời thường.
Vì sao đao đình vút cong mà không cần vôi vữa
Cái cong nằm trong khung gỗ, không nằm trên lớp vữa
Mái đình lợp ngói mũi hài, dựng theo dáng thuyền với bờ nóc uốn cong, hai đầu bờ dải bung ra bốn góc đao cong vút lên — khác với mái cong ở Nhật, Trung Hoa hay Thái Lan vì phần vút đó không đắp bằng vôi vữa mà do một hệ cấu kiện gỗ riêng đỡ từ bên trong, dân gian gọi là "tàu đao lá mái". Cấu kiện này gánh lực từ các đầu kèo góc, đẩy độ cong của mái vươn ra xa hơn mức vật liệu lợp thông thường cho phép, và toàn bộ độ cong là kết quả của kỹ thuật mộng gỗ chứ không phải một lớp trang trí phủ ngoài.
Đình Đình Bảng có mái đao vươn ra khoảng 5,5m tính trên tổng chiều cao 8m của toà đại bái — tỷ lệ mái chiếm phần lớn khối tích công trình là đặc điểm chung của loại hình đình làng, khiến nhìn từ xa một ngôi đình luôn có cảm giác mái nặng hơn thân cột đỡ nó rất nhiều.
Đình Bảng — ngôi đình chữ Công dựng trong 36 năm
Chữ Công: Đại bái – Ống muống – Hậu cung
Đình Đình Bảng ở Từ Sơn, Bắc Ninh được khởi dựng trong khoảng 1700–1736 theo sáng kiến của quan Nguyễn Thạc Lương cùng vợ là bà Nguyễn Thị Nguyên, với sự đóng góp của dân làng. Công trình dựng theo bố cục chữ Công (工): Đại bái phía trước, Ống muống nối giữa, Hậu cung phía sau — một bố cục khác với các đình chữ Nhất cổ hơn như đình Tây Đằng hay đình Lỗ Hạnh, nơi ban đầu chỉ có một toà nhà thẳng, về sau một số đình mới được nối thêm hậu cung để thành chữ Đinh.
Không phải mọi nguồn đều thống nhất về mốc niên đại chính xác của các ngôi đình chữ Nhất — có tài liệu xếp đình Lỗ Hạnh vào khoảng 1566–1577, có tài liệu khác ghi nhận khung thời gian rộng hơn trong thế kỷ 16. Đây là điểm còn tranh luận giữa các nguồn, không nên coi một mốc năm cụ thể nào là kết luận cuối cùng.
Đình Quan Lạn — đình làng biển dựng bằng gỗ nguyên cây
32 cột cái, 26 cột quân, cột lớn nhất chu vi 3,2m
Trên đảo Quan Lạn (Vân Đồn, Quảng Ninh), ngôi đình hiện tại được dựng lại trong khoảng 1890–1900, thờ vua Lý Anh Tông — người lập trang Vân Đồn năm 1149 — và tướng Trần Khánh Dư, người từng trấn giữ vùng biển này. Đình cũng dựng theo bố cục chữ Công, mái lợp ngói vảy, đao mái cong, bờ nóc đắp rồng chầu. Điểm khác biệt của Quan Lạn nằm ở vật liệu: đình có 32 cột cái và 26 cột quân, mỗi cột là một cây gỗ Mần Lái nguyên khối, cột lớn nhất có chu vi tới 3,2m — kích thước hiếm gặp ở đình vùng đồng bằng, phản ánh việc một làng chài ven biển vẫn tiếp cận được nguồn gỗ lớn của rừng đảo.
Cụm di tích đình – chùa – đền – nghè Quan Lạn được xếp hạng di tích lịch sử kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia theo quyết định số 575/QĐ ngày 14 tháng 7 năm 1990.
Sân đình, ao đình, cây đa và giếng làng — bốn thành phần không tách rời ngôi đình
Sân đình là nơi diễn Hèm, không phải chỗ trống trang trí
Nhìn một ngôi đình tách rời khỏi khoảng sân trước nó là nhìn thiếu một nửa công trình. Sân đình lát gạch là nơi hội làng, nơi dân làng diễn Hèm — trò diễn lại sự tích của vị thần được thờ, cùng những điều kiêng kỵ của thần, theo cách giải nghĩa của Từ điển tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ học). Đây là không gian công cộng rộng mở, không phân biệt giàu nghèo, đúng với quan niệm đình làng là kiến trúc chờ đón bất cứ người con nào của làng.
Bao quanh đình thường có ao hoặc hồ nước phía trước — vừa lấy nước phục vụ lễ hội và sinh hoạt, vừa tạo mặt gương phản chiếu công trình, vừa là yếu tố phong thuỷ minh đường tụ thuỷ quen thuộc trong bố cục làng Bắc Bộ. Cây cổ thụ, phổ biến nhất là cây đa, thường được trồng phía sau và hai bên đình, bao bọc lấy khối kiến trúc, vừa làm nền cảnh cho ngôi đình vừa che bóng mát cho sân đình và góp phần điều hoà vi khí hậu quanh công trình.
Bốn yếu tố cùng thiết kế: đình, sân, nước, cây
Giếng làng — nguồn nước sinh hoạt chung — thường nằm gần cụm đình, tạo thành cái mà nhiều nhà nghiên cứu văn hoá gọi là bộ ba "cây đa – giếng nước – sân đình": một không gian khép kín phản ánh đủ ba phương diện đời sống làng — thiên nhiên (cây đa), nguồn sống (giếng nước) và sinh hoạt cộng đồng tín ngưỡng (sân đình). Với người làm cảnh quan, đây là một bài học bố cục rõ ràng: công trình trung tâm không đứng một mình, mà được neo giữ bởi nước, cây và khoảng trống công cộng bao quanh nó — bốn yếu tố cùng thiết kế, không yếu tố nào phụ thuộc.
Điêu khắc trên đình — nơi người thợ làng không chừa khoảng trống
Đình Phù Lão: điêu khắc phóng khoáng hiếm gặp
So các đình Tây Đằng, Lỗ Hạnh, Cao Thương, Phù Lão, Chu Nguyên, Phùng Thượng hay Thổ Tang sẽ thấy đình là một khối điêu khắc trong không gian, đầy chi tiết nhưng vẫn giữ tính khoa học kiến trúc. Mảng chạm khắc trên các bẩy hiên, cốn, đầu dư gồm nhiều xu hướng: hiện thực, cách điệu và đồ hoạ. Đình Phù Lão (Bắc Giang) có hình điêu khắc phụ nữ khoả thân đùa với rồng, gối đầu lên thân rồng — một đề tài phóng khoáng hiếm thấy trong kiến trúc tôn giáo cùng thời. Mô típ mây bay cũng là một sáng tạo đáng chú ý: người thợ diễn đạt độ nhẹ của mây bằng những khối chạm chỗ dày chỗ mỏng, tạo cảm giác mây đang lay động trên các bẩy hiên cổn.
Chân tảng đá — chi tiết nhỏ giữ cả toà đình đứng vững qua vài trăm năm
Một điểm tựa, không phải một mặt phẳng áp sát
Chân tảng không chỉ là một khối đá kê chân cột cho gọn gàng. Bề mặt tiếp xúc giữa đáy cột và mặt đá thường được gia công hơi lồi ở giữa đá và hơi lõm ở đáy cột, tạo một điểm tựa duy nhất thay vì một mặt phẳng áp sát hoàn toàn — cách làm này cho phép cột xoay nhẹ khi gỗ co ngót theo mùa mà không bị nứt chân, đồng thời ngăn nước đọng ở điểm tiếp xúc làm mục gỗ. Vì cột không chôn xuống đất và không có liên kết cứng với chân tảng, toàn bộ trọng lượng mái, xà, kèo dồn xuống đúng tâm cột rồi truyền xuống đá — một hệ chịu lực thuần trọng lực, không phụ thuộc vào chất kết dính nào.
Cách dựng này giải thích vì sao nhiều ngôi đình cổ vẫn đứng vững sau nhiều đợt lũ lụt làm ngập cả nền sân: nước dâng lên chân cột không kéo theo hư hại kết cấu tức thời như với móng bê tông ngày nay, vì cột luôn có thể được kích lên, thay chân tảng, hoặc thay đoạn chân cột mục mà không phải động đến toàn bộ hệ khung phía trên. Đây cũng là lý do các đợt trùng tu đình cổ ở Bắc Bộ thường chỉ thay chân cột và một số cấu kiện mái, giữ nguyên phần khung chính đã đứng hàng trăm năm.
Hội làng và Hèm — phần vô hình giữ cho sân đình luôn có việc để làm
Kiến trúc cố định, nhịp lễ hội thì lặp lại mỗi năm
Một ngôi đình đẹp về kết cấu nhưng không có hội làng thì sân đình chỉ là một khoảng sân trống. Hội làng thường tổ chức vào dịp đầu xuân hoặc ngày kỵ của Thành Hoàng, biến sân đình từ không gian tĩnh thành không gian có kịch bản: rước kiệu từ đình ra đình khác hoặc ra một địa điểm thiêng trong làng, tế lễ trong hậu cung, rồi diễn Hèm ngay trên sân trước đại bái. Trình tự này lặp lại năm này qua năm khác, khiến kiến trúc đình — vốn cố định — luôn gắn với một nhịp thời gian sống động của cộng đồng.
Việc triều đình phong "tấn phong" các vị thần bản địa thành Thành Hoàng làng, kèm sắc phong ghi công trạng, đã chính thức hoá vai trò của đình trong đời sống hành chính làng xã bên cạnh vai trò tín ngưỡng. Một đình làng vì vậy vừa là nơi họp việc làng, xử việc tranh chấp, phân chia công điền, vừa là nơi thờ cúng — hai chức năng chồng lên nhau trên cùng một mặt bằng kiến trúc, và đó là lý do đình luôn cần một không gian đủ rộng, đủ trang trọng để làm cả hai việc trong cùng một buổi.
Kiến trúc mái đao cong và bộ khung mộng gỗ mô tả trong bài áp dụng cho phần lớn đình Bắc Bộ; niên đại và chi tiết cấu kiện có thể khác nhau giữa từng ngôi đình cụ thể, đã ghi rõ theo từng trường hợp trong bài.
Vui lòng ghi "Nguồn: canhquan.net" khi sao chép.