Sinh viên kiến trúc ngày nay bộc lộ rõ sự năng động, thông minh và sáng tạo. Trong các cuộc thi kiến trúc, tỷ lệ giải thưởng rơi vào tay sinh viên hoặc kiến trúc sư trẻ ngày càng lớn. Nhưng bên cạnh đó có một vấn đề đáng lo ngại hơn nhiều: tính ứng dụng trong chính các đồ án của họ. Một công trình được vẽ đẹp trên giấy chưa chắc đứng vững được ngoài công trường — và đó là khoảng cách mà nhiều đồ án sinh viên chưa bắc qua được.
Tính ứng dụng đạt tới đâu
Theo PGS. TS Phạm Hùng Cường, giảng viên Trường Đại học Xây dựng Hà Nội, có tới 50-60% đồ án sinh viên bị sai về nguyên lý kiến trúc và mắc lỗi kỹ thuật do chưa nắm được nguyên lý giải quyết vấn đề. Đây là một thực tế cần khắc phục, bởi một đội ngũ tạo nên diện mạo đô thị không thể ra trường mà chưa nắm vững những logic thiết kế cơ bản nhất.
Sinh viên hiện nay thường nặng về tính thẩm mỹ, tính hình thức và còn "bay bổng" quá nhiều, dẫn đến những phương án thiếu thực tế. Khi thực hiện đồ án, sinh viên thường ở thế bị động, chưa quen tự phát hiện vấn đề trước khi đi tìm lời giải. Trong những buổi hướng dẫn đồ án, tỷ lệ vắng mặt không nhỏ — thời gian dành cho việc vẽ luôn nhiều hơn thời gian dành cho tư duy.
Nhầm giữa ý muốn của mình và yêu cầu của đối tượng thiết kế
Một đồ án sinh viên không cần đòi hỏi quá cao về kỹ thuật, nhưng cần khả năng giải quyết vấn đề theo tư duy lô-gic: biết rõ vấn đề cần giải quyết là gì trước, rồi mới tìm hướng giải quyết. Lỗi phổ biến nhất là nhầm lẫn giữa bản thân người thiết kế và đối tượng thiết kế — tự áp đặt điều bản thân thích lên công trình thay vì đặt câu hỏi công trình đó phục vụ ai, cho mục đích gì. Ví dụ thường gặp: một khu vui chơi được vẽ theo hình con rồng uốn lượn vì người thiết kế thích hình ảnh đó, trong khi công năng thực tế của khu vui chơi — lối tiếp cận, khoảng chơi an toàn cho trẻ nhỏ — lại chưa được tính tới.
Một ví dụ khác: khi được hỏi vì sao chọn mái vòm cho một đồ án rạp hát, vì sao bố trí ghế ngồi theo cách đó, không ít sinh viên không lý giải được nguyên lý âm học hay tầm nhìn sân khấu đứng sau lựa chọn — câu trả lời chỉ dừng ở "vì thấy đẹp, thấy hoành tráng". Đây là lỗi lặp lại ở nhiều đồ án, không phải hiện tượng cá biệt.
Vì sao đồ án dễ lệch sang hình thức
Tuần "chạy lụt" trước ngày nộp
Ai từng chứng kiến sinh viên kiến trúc vào tuần thi và nộp đồ án mới thấy hết cách học, cách làm việc thật của họ. Gọi là tuần "chạy lụt" vì phần lớn khối lượng đồ án dồn vào đúng một tuần cuối, và đó thực sự là tuần quên ăn quên ngủ. Thời gian để suy nghĩ gần như không còn — cả tuần chủ yếu dành cho việc vẽ phối cảnh. Làm xong sớm thì đi giúp bạn học vẽ phần còn thiếu của họ, tức là dành thời gian cho một bản vẽ mà chính người đó chưa từng tìm hiểu kỹ. Thời gian đâu còn để đọc sách, tra cứu tài liệu. Nộp kịp giờ đã coi là thành công. Cá biệt, có sinh viên còn mua đồ án làm sẵn từ dịch vụ vẽ thuê — nếu giảng viên hướng dẫn không bám sát tiến độ ngay từ đầu, sẽ rất khó phát hiện.
Thói quen coi trọng hình thức
Người Việt từ trước tới nay vốn quan tâm nhiều đến hình thức, và trong thiết kế kiến trúc, hình thức thường trở thành yếu tố được nhìn thấy đầu tiên của một công trình, một đồ án. Điều này ảnh hưởng trực tiếp tới cách đồ án sinh viên được đánh giá: nặng về hình thức, nhẹ về công năng và nguyên lý. Kiến trúc sư trước hết phải vẽ đẹp — thi vào trường thi vẽ, đi xin việc thi vẽ phối cảnh, đồ án khi duyệt cũng nhìn phối cảnh trước tiên. Sinh viên kiến trúc nước ngoài đôi khi vẽ tay kém hơn sinh viên Việt Nam khá nhiều, nhưng lại vượt trội ở cách đặt vấn đề, cách tiếp cận công năng, kinh tế, kỹ thuật. Một công trình kiến trúc khác một công trình xây dựng đơn thuần ở chỗ có vẻ đẹp — nhưng vẻ đẹp đó phải đến sau khi bài toán công năng đã được giải, không phải thay cho nó.
Sinh viên kiến trúc cần gì
Trước hết là nhận thức rõ tính thực tiễn của một công trình kiến trúc nằm ở đâu. Hiểu đơn giản, đó là việc nắm được bài bản các bước để thiết kế một công trình: từ hình dáng khu đất và vị trí địa lý của nó, đến ý tưởng, rồi mới đi sâu vào chi tiết kiến trúc. Cần làm việc với kết cấu để biết ý tưởng đó có vướng khó khăn gì về chịu lực, điện nước bố trí ra sao. Việc ra công trường tìm hiểu thực tế là yêu cầu không thể thiếu khi làm một đồ án, và gắn đồ án với một công trình đang xây dựng để rút kinh nghiệm là điều nên làm — dù với phần lớn sinh viên đây vẫn là điều "xa xỉ".
Dành thời gian nghiên cứu sách về kết cấu, về lý luận lô-gic trong thiết kế là nền móng đầu tiên trước khi bước vào làm đồ án. Nhưng hiện nay sinh viên đang nhầm lẫn giữa việc đi làm thực tế và việc nghiên cứu học tập. Từ năm thứ hai, nhiều sinh viên đã cộng tác tại các công ty kiến trúc; sang năm thứ ba, đã được giao công trình thật và nhận lương. Đi làm thực tế học được rất nhiều điều, đó là điều không thể phủ nhận.
Thực hành ở công ty khác thực hành ở xưởng đào tạo
Việc thực hành tại công ty hoàn toàn khác thực hành trong xưởng đào tạo vì tính định hướng của nó khác nhau. Yếu tố kinh tế và lợi ích chi phối hầu hết công việc — sẽ chẳng có mấy người rảnh để gợi mở vấn đề cho một thực tập sinh, thay vào đó là chỉ dẫn "làm thế này" hoặc "làm giống thế này". Một số sinh viên may mắn thực hành tại xưởng hoặc công ty của chính giảng viên hướng dẫn — vừa được học vừa được làm — nhưng cơ hội này thường chỉ dành cho một số ít sinh viên ham học hỏi và có thành tích nổi bật, phần lớn còn lại vẫn phải tự tìm đường.
Giải thưởng Loa Thành — giải thưởng thường niên dành cho đồ án tốt nghiệp xuất sắc của sinh viên kiến trúc và xây dựng cả nước — ở lần trao thứ 20 cho thấy các nhà chuyên môn cũng đang hướng tới tính thực tiễn nhiều hơn: những năm trước đó giải cao thường thuộc về đồ án rất vĩ mô và không tưởng, còn năm đó giải cao lại rơi vào một đồ án cụ thể, gần gũi và đơn giản. Đây có thể là một chỉ dấu cho hướng đồ án nên chú trọng.
Đo tính ứng dụng bằng gì, không phải bằng cảm tính
Nói một đồ án "có tính ứng dụng" mà không chỉ ra cách đo thì câu đó cũng mơ hồ như lời khen "đẹp". Bốn việc sau đo được, và đo được nghĩa là hội đồng chấm hỏi ra ngay: đồ án có dựa trên khảo sát hiện trạng khu đất thật hay khu đất giả định trên bản đồ; các cấu kiện chính — nhịp kết cấu, chiều cao tầng, độ dốc mái — có được kiểm bằng con số sơ bộ hay chỉ vẽ theo cảm giác; có ước lượng được suất đầu tư hay diện tích sàn tương ứng ngân sách hay không; và phương án thi công — vật liệu địa phương có sẵn không, biện pháp lắp dựng có khả thi không — có được nhắc tới trong thuyết minh hay bị bỏ trắng.
Vận hành sau bàn giao thường bị bỏ quên
Một câu hỏi ít khi xuất hiện trong đồ án sinh viên: công trình vận hành ra sao sau khi bàn giao — ai lau kính mặt đứng cao, hệ thống thoát nước mái có cần bảo trì định kỳ không, không gian công cộng đề xuất có ai quản lý hay sẽ bỏ hoang. Bỏ qua câu hỏi này không phải lỗi kỹ thuật, mà là lỗi coi công trình dừng lại ở ngày khánh thành. Đưa được một đoạn ngắn về vận hành vào thuyết minh — dù chỉ vài dòng — đã là một bước tách đồ án khỏi nhóm chỉ dừng ở hình ảnh phối cảnh.
Ở Bauhaus, ngôi trường do Walter Gropius sáng lập tại Đức năm 1919, chương trình đào tạo bắt sinh viên đi qua các phân xưởng vật liệu — gỗ, kim loại, gốm, dệt — song song với các khóa học về kỹ thuật xây dựng, trước khi được xem là đủ tư cách thiết kế một công trình hoàn chỉnh (Tạp chí Kiến Trúc). Cách làm đó đặt tay nghề cấu tạo lên ngang hàng với ý tưởng hình khối, khác với lối chấm đồ án chỉ nhìn phối cảnh trước tiên. Đối chiếu như vậy không phải để nói mô hình nào hơn mô hình nào — chương trình đào tạo mỗi nơi một khác — mà để thấy rằng đặt câu hỏi "làm bằng cách nào" ngay từ đầu đồ án là một lựa chọn có thể học được, không phải đặc quyền của riêng nền giáo dục nào.
Chữa bệnh hình thức bằng cách nào, cụ thể
Phê phán một căn bệnh mà không chỉ ra lối thoát thì chỉ là than vãn. Ba việc cụ thể có thể làm ngay trong một đồ án, không cần đợi thay đổi cả chương trình đào tạo: gắn đồ án với một khu đất và một đối tượng sử dụng có thật, chứ không phải khu đất giả định chung chung; đặt câu hỏi "vì sao" cho từng quyết định hình khối trước khi vẽ tiếp — vì sao mái vòm, vì sao ghế bố trí như vậy — và viết câu trả lời đó ra thành một dòng ghi chú kỹ thuật đi kèm bản vẽ; dành ít nhất một buổi làm việc với người học kết cấu hoặc kỹ thuật hạ tầng trước khi chốt phương án, thay vì chỉ làm việc đơn độc từ đầu đến cuối.
Một đồ án đẹp và đúng không loại trừ nhau. Vẽ đẹp vẫn là kỹ năng cần có của một kiến trúc sư — vấn đề không phải bỏ vẽ đẹp, mà là không để vẽ đẹp thay thế cho phần việc lẽ ra phải dành cho tư duy nguyên lý.
Theo Ashui.com.
Vui lòng ghi "Nguồn: canhquan.net" khi sao chép.