Tòa nhà "Hàm Cá Mập" ở đầu bắc hồ Gươm bị chê từ ngày hoàn thành năm 1993 và đã bị tháo dỡ vào mùa hè năm 2025 để mở rộng quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục. Nhưng lịch sử kiến trúc thế giới cũng đầy những ca ngược lại: công trình bị giới văn nghệ sĩ ký thư phản đối, bị báo chí gọi là quái vật, bị lên lịch phá bỏ, rồi trở thành hình ảnh nhận diện của cả một thành phố. Mười ca dưới đây không để so sánh khập khiễng với Hà Nội, mà để tách bạch câu hỏi nghề nghiệp phía sau mọi cuộc tranh cãi: một công trình được giữ lại nhờ điều gì, và không gian công cộng quanh nó được gì hay mất gì.
Với người làm cảnh quan, những câu chuyện này quan trọng hơn chuyện đẹp hay xấu. Mỗi quyết định giữ hay dỡ một khối công trình trong lõi đô thị đều là một quyết định về quảng trường, về tầm nhìn, về dòng người và bóng mát. Hai trong mười ca dưới đây, đường ray trên cao High Line ở New York và nhà máy khí than ở Seattle, được cứu chính bằng một bản thiết kế cảnh quan.
Hàm Cá Mập: ba mươi hai năm bên hồ Gươm và quyết định dỡ bỏ năm 2025
Tên chính thức của tòa nhà là Trung tâm thương mại số 1-3-5 Đinh Tiên Hoàng, xây trong các năm 1991 đến 1993; khối bê tông với các tầng ban công cong chồng lên nhau sớm bị người Hà Nội gọi đùa là "hàm cá mập" vì dáng như chiếc hàm há rộng hướng ra mặt hồ. Lời chê tập trung vào hai điểm: khối nhà quá lớn so với quy mô quảng trường, và nó chắn tầm nhìn từ phố cổ xuống hồ Hoàn Kiếm.
Việc phá dỡ nằm trong giai đoạn một của dự án cải tạo quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, kéo dài từ tháng 5 đến tháng 8/2025, gồm năm hạng mục: dỡ tòa nhà, di dời trạm biến áp, chỉnh trang mặt đứng tòa nhà Hapro, cải tạo nhà hàng Thủy Tạ và tổ chức lại giao thông trên phố Đinh Tiên Hoàng để hạn chế xe cơ giới. Việc tháo dỡ bắt đầu ngày 25/5/2025. Giai đoạn hai dự kiến khai thác không gian ngầm và nâng cấp hạ tầng quanh hồ.
Theo Dân trí, quảng trường sau cải tạo rộng gần 14.000 m², tức khoảng 1,4 ha, và phía dưới dự kiến có ba tầng hầm. Vị trí này nối hai vùng di sản: hồ Hoàn Kiếm cùng đền Ngọc Sơn ở phía nam và khu phố cổ ở phía bắc. Nói cách khác, cái được đổi lại khi dỡ Hàm Cá Mập là một khoảng trống công cộng ở đúng bản lề của khu trung tâm. Đó là thước đo mà các ca dưới đây cũng phải đi qua: công trình giữ lại có đem cho thành phố nhiều hơn phần không gian nó chiếm hay không.
High Line và Gas Works Park — khi thiết kế cảnh quan cứu thứ người ta đòi phá
Chuyến tàu cuối cùng chạy trên tuyến đường sắt trên cao ở phía tây Manhattan năm 1980, chở ba toa gà tây đông lạnh. Trong thập niên 1980 và 1990, các chủ đất dưới tuyến ray vận động phá bỏ, và chính quyền thành phố từng lên kế hoạch dỡ. Tháng 10/1999, hai cư dân Joshua David và Robert Hammond lập nhóm Friends of the High Line để đòi giữ tuyến ray làm không gian công cộng. Thiết kế là sự phối hợp giữa văn phòng cảnh quan James Corner Field Operations, văn phòng kiến trúc Diller Scofidio + Renfro và nhà thiết kế trồng cây người Hà Lan Piet Oudolf.
Đoạn đầu mở cửa ngày 8/6/2009, các đoạn tiếp theo năm 2011 và 2014, tổng chiều dài 2,33 km. Lượng khách tăng từ gần 5 triệu năm 2014 lên khoảng 8 triệu năm 2019. Cách trồng cây gợi lại lớp cỏ dại tự mọc giữa đường ray trong những năm bỏ hoang: nhiều đoạn ray được giữ lại, cây trồng xen giữa các thanh tà vẹt. Dấu vết của công trình cũ trở thành ý tưởng thiết kế, không phải gánh nặng cần xóa đi. Mô hình này về sau lan sang Seoullo 7017 ở Seoul.
Gas Works Park ở Seattle là ca sớm hơn và táo bạo hơn. Nhà máy khí hóa than của Seattle Gas Light Company chạy từ năm 1906 tới 1956; thành phố mua lại khu đất năm 1962 với giá 1,34 triệu đô la. Năm 1970, kiến trúc sư cảnh quan Richard Haag được giao lập quy hoạch. Thay vì dỡ các tháp và đường ống rỉ sét, ông giữ chúng làm tâm điểm của công viên, và xử lý đất nhiễm bẩn bằng vi sinh vật và thực vật.
Công viên rộng 20,5 mẫu Anh, khoảng 8,3 ha, mở cửa năm 1975. Bản thiết kế nhận giải thưởng của Hội Kiến trúc sư Cảnh quan Hoa Kỳ (ASLA); ban giám khảo gọi đó là ví dụ độc đáo về cách cải tạo một cơ sở công nghiệp tưởng như vô vọng. Ngày 2/1/2013, công viên được đưa vào Danh mục Địa điểm Lịch sử Quốc gia Hoa Kỳ, vì là nhà máy khí hóa than duy nhất còn sót lại ở nước này. Cũng cần ghi đủ mặt trái: theo cùng nguồn, từ năm 2008 đã có ít nhất 14 vụ ngã từ các tháp, ba vụ tử vong. Giữ lại công trình cũ đòi hỏi thiết kế an toàn đi kèm, không chỉ là một tuyên bố thẩm mỹ.
Tám ca còn lại: công trình được giữ, không gian ngoài trời ít được nhắc
Tám công trình dưới đây cũng bị chê nặng lời rồi thành biểu tượng, nhưng phần lớn không để lại dữ kiện về không gian ngoài trời quanh chúng — chỉ hai ca có một mảnh đất công cộng gọi được tên.
Tháp Eiffel bị một nhóm văn nghệ sĩ Paris, do kiến trúc sư Charles Garnier dẫn đầu, ký thư phản đối trên báo Le Temps ngày 14/2/1887, gọi là "vô dụng và quái dị"; giấy phép khai thác của Gustave Eiffel hết hạn năm 1909 nhưng tháp được giữ lại nhờ công năng làm cột ăng-ten vô tuyến điện báo. Bãi cỏ Champ de Mars trải dài dưới chân tháp là mảnh đất công cộng hiếm hoi trong tám ca này có tên gọi cụ thể trong tư liệu.
Atomium ở Brussels, chín quả cầu thép cao 102 m dựng cho Triển lãm Thế giới 1958, chỉ được tính để đứng sáu tháng rồi dỡ; sức hút với công chúng giữ nó lại, và đợt cải tạo 2004-2006 thay vỏ nhôm bằng thép không gỉ.
Nhà hát Opera Sydney của Jørn Utzon, thắng cuộc thi thiết kế năm 1957 trong số 233 phương án, đội vốn từ 7 triệu lên 102 triệu đô la Úc và trễ mười năm so với kế hoạch; Utzon từ chức năm 1966 và không trở lại Úc nhìn công trình hoàn thành năm 1973, một số phận quen thuộc của những kiến trúc sư được công nhận muộn. Bậc thềm đá phía trước nhà hát chạy thẳng xuống mép cảng Sydney.
Bảo tàng Guggenheim New York của Frank Lloyd Wright bị 21 nghệ sĩ, trong đó có Willem de Kooning và Robert Motherwell, gửi thư phản đối tháng 12/1956, cho rằng đường dốc xoắn ốc không phù hợp để trưng bày hội họa. Bảo tàng vẫn mở cửa năm 1959 và vào danh sách di sản thế giới của UNESCO năm 2019.
Sagrada Família của Antoni Gaudí, khởi công năm 1882 và xây không phép suốt hơn một thế kỷ, bị nhà văn George Orwell gọi là một trong những công trình gớm ghiếc nhất thế giới trong sách Homage to Catalonia năm 1938. Như bài Sagrada Família nhận giấy phép sau 136 năm đã kể, giấy phép chỉ được cấp năm 2019.
Kim tự tháp kính của I. M. Pei tại bảo tàng Louvre, hoàn thành năm 1989, bị chê là khối hiện đại lạc lõng giữa cung điện Phục Hưng Pháp. Kim tự tháp đứng giữa sân Napoléon, sân trong khép kín của điện Louvre; lối vào này được tính cho 4,5 triệu lượt khách mỗi năm nhưng tới năm 2014 lượng khách đã gấp đôi, buộc phải cải tạo sân này từ 2014 đến 2016.
Trung tâm Pompidou của Renzo Piano, Richard Rogers và Gianfranco Franchini, chọn từ 681 phương án và mở cửa năm 1977, để lộ toàn bộ kết cấu và đường ống sơn màu theo chức năng, từng bị một tờ báo Pháp gọi là con quái vật của riêng thành phố. Thiết kế cho 8.000 khách mỗi ngày nhưng hai thập kỷ đầu đón hơn 145 triệu lượt. Công trình lùi vào so với mặt phố, để lại quảng trường dốc phía trước làm sân đón khách.
The Shard — cuộc điều trần công khai về đường chân trời London
Tòa tháp 95 tầng của Renzo Piano bên bờ nam sông Thames bị tổ chức English Heritage phản đối, gọi là "một mảnh kính đâm xuyên trái tim London lịch sử"; chính lời chê ấy đặt tên cho công trình. Một cuộc điều trần quy hoạch diễn ra từ tháng 4 đến tháng 5/2003, dự án được duyệt ngày 19/11/2003, khánh thành năm 2012. Tháp đứng cạnh lối đi bộ ven bờ nam sông Thames.
Ca The Shard cho thấy một cơ chế đáng học cho nghề: tranh cãi về hình thức được đưa vào một thủ tục công khai có hồ sơ, có lập luận của hai phía, thay vì chỉ kéo dài trên mặt báo. Dù kết quả là giữ hay bỏ, thủ tục ấy để lại một tập lý lẽ mà các dự án sau có thể dựa vào.
Điều gì quyết định một công trình bị dỡ hay thành biểu tượng
Nhìn lại mười ca, lời chê ban đầu gần như giống nhau: quá lớn, quá lạ, lạc lõng với khu vực lịch sử, tốn kém. Cái khác nhau nằm ở những gì công trình đem lại sau đó, và ở phần không gian ngoài trời quanh nó. High Line và Gas Works Park được giữ vì một bản thiết kế cảnh quan chỉ ra giá trị mà người đòi phá không nhìn thấy. Louvre và Pompidou giữ được phần sân trước làm nơi đón lượng khách vượt xa dự báo. Sáu ca còn lại được giữ chủ yếu vì công năng mới hoặc vì công chúng đã gắn bó với công trình.
Hàm Cá Mập nằm ở phía bên kia của phép tính ấy. Khối nhà chiếm đúng vị trí bản lề giữa phố cổ và hồ Gươm, và phần quảng trường nhận lại được khi dỡ nó, gần 14.000 m² theo Dân trí, là thứ một trung tâm thương mại khó bù được. Quyết định ấy không có nghĩa mọi công trình gây tranh cãi đều nên dỡ, cũng không có nghĩa mọi công trình bị chê rồi sẽ thành biểu tượng. Nó cho thấy câu hỏi đúng là câu hỏi về không gian công cộng: nếu giữ, công trình trả lại gì cho khoảng sân dưới chân nó; nếu dỡ, khoảng trống mới sẽ được thiết kế để làm gì.
Với người làm nghề, đó cũng là phần việc tiếp theo ở quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục: bóng mát cho một khoảng sân lát rộng dưới nắng Hà Nội, chỗ ngồi, lối đi cho dòng khách từ phố cổ xuống hồ, và cách xử lý mặt đứng các tòa nhà còn lại. Những câu chuyện như suối Cheonggyecheon lấy lại từ đường cao tốc cho thấy một khoảng trống đô thị chỉ thành biểu tượng khi phần thiết kế sau khi dỡ được làm đến nơi đến chốn.
Ảnh bìa: xiquinhosilva, CC BY 2.0.