Tòa nhà "Hàm Cá Mập" bên hồ Gươm đang đứng giữa cuộc tranh luận dỡ hay giữ — bị chê từ ngày khánh thành, nhưng sau ba thập kỷ đã kịp thành nền của hàng triệu bức ảnh quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục. Lịch sử kiến trúc thế giới đầy những ca như vậy: công trình bị đòi phá bỏ khi mới dựng, rồi thành biểu tượng không thể thiếu của thành phố. Điểm lại mười ca nổi tiếng nhất — không để so sánh khập khiễng, mà để thấy tranh cãi là một phần đời sống của kiến trúc.
"Hàm Cá Mập" — bị chê dữ dội từ 1993, nay là nền của hàng triệu bức ảnh hồ Gươm và đang chờ phán quyết dỡ hay giữ
Ảnh: NXL1997 / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0
Tháp Eiffel — "vết nhơ" thành biểu tượng nước Pháp
Năm 1887, ba trăm văn nghệ sĩ Paris — có cả Maupassant — ký thư phản đối "cái tháp vô dụng và quái dị" sắp mọc giữa thành phố. Tháp chỉ được phép đứng 20 năm rồi phải dỡ; nó thoát án nhờ hữu dụng cho vô tuyến điện, và nay là công trình thu phí tham quan đông khách bậc nhất thế giới. Bài học đầu tiên của mọi cuộc tranh cãi kiến trúc nằm ở đây: thời gian là giám khảo cuối cùng.
Trái: Eiffel — từng bị 300 văn nghệ sĩ ký thư đòi bỏ. Phải: Sydney Opera — kiến trúc sư bỏ về nước giữa chừng vì bị cắt ngân sách, không kịp thấy công trình khánh thành
Ảnh trái: Jorge Royan / Wikimedia Commons — CC BY-SA 3.0 · Ảnh phải: Diliff / Wikimedia Commons — CC BY-SA 3.0
Sydney, Sagrada và Guggenheim — ba ca "vượt ngân sách, vượt thời đại"
Nhà hát Opera Sydney đội vốn hơn mười lần và trễ mười năm; kiến trúc sư Jørn Utzon bị ép rời dự án, rời luôn nước Úc và không bao giờ quay lại nhìn công trình đã đưa ông vào lịch sử — một số phận quen thuộc của những kiến trúc sư đi trước thời. Sagrada Família của Gaudí thì xây 137 năm không giấy phép và từng bị chính giới trí thức Barcelona chê là "quái vật". Còn Guggenheim New York của Frank Lloyd Wright bị 21 nghệ sĩ ký thư phản đối vì "xoắn ốc không treo nổi tranh" — nay chính vòng xoắn ấy là lý do người ta xếp hàng vào xem.
Sagrada Família và Guggenheim New York — cùng bị trí thức đương thời ký thư phản đối, cùng thành biểu tượng
Ảnh trái: Benoît Prieur / Wikimedia Commons — CC0 · Ảnh phải: Kristoffer Arvidsson / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0
Burj Khalifa, Tổ Chim, The Shard — tranh cãi thời hiện đại
Burj Khalifa bị chất vấn về độ phô trương và cái giá nhân công của công trình cao nhất thế giới. Sân vận động Tổ Chim (Bắc Kinh) bị chê tốn thép gấp đôi sân thường và lo bỏ hoang sau Olympic — mối lo thành thật một phần, nhưng công trình vẫn là hình ảnh nhận diện của cả kỳ thế vận hội 2008. The Shard bị tổ chức di sản Anh kiện vì "đâm thủng đường chân trời London" — rồi chính đường chân trời có mũi kính ấy trở thành ảnh bìa của thành phố.
Burj Khalifa, Tổ Chim và The Shard — phô trương, tốn kém, "đâm thủng trời": ba lời chê quen thuộc của thời cao ốc
Ảnh: Laika ac · Peter23 · Diego Delso / Wikimedia Commons — CC BY-SA
Wat Rong Khun và Cầu Vàng — tranh cãi kiểu Á Đông
Chùa Trắng Wat Rong Khun (Chiang Rai) bị giới bảo thủ chê "lai tạp" khi nghệ sĩ Chalermchai Kositpipat nhét cả văn hóa đại chúng vào điêu khắc Phật giáo — nay là điểm hút khách nhất miền Bắc Thái Lan. Gần nhà hơn, Cầu Vàng Bà Nà với đôi bàn tay khổng lồ từng bị một bộ phận giới nghề chê là "kitsch, sân khấu hóa" — nhưng nó đưa hình ảnh du lịch Việt Nam phủ khắp báo chí thế giới năm 2018, điều chưa công trình đương đại nào trong nước làm được.
Wat Rong Khun và Cầu Vàng — bị chê "lai tạp", "sân khấu hóa", rồi thành hai cỗ máy hút khách của khu vực
Ảnh trái: Ddalbiez / Wikimedia Commons — CC BY-SA 3.0 · Ảnh phải: DvTor8303 / Wikimedia Commons — CC0
Vậy Hàm Cá Mập thì sao?
Mười ca trên có một mẫu số: công trình sống sót qua tranh cãi đều đem lại giá trị công cộng lớn hơn cái gai thị giác — Eiffel hữu dụng, Sydney thành bản sắc, High Line thành kinh tế. Câu hỏi cho Hàm Cá Mập vì thế không phải "đẹp hay xấu" mà là: nó đang đóng góp gì cho quảng trường dưới chân nó, và nếu dỡ đi thì không gian công cộng nhận lại được bao nhiêu. Trả lời sòng phẳng câu đó — bằng số liệu bóng mát, dòng người, kinh tế mặt phố — mới là cách một đô thị trưởng thành xử một công trình gây tranh cãi, thay vì xử bằng cảm tính như thời người ta suýt dỡ tháp Eiffel.