Giữa trung tâm Seoul có một con suối dài 10,92 km, tên là Cheonggyecheon (청계천, Hán Việt: Thanh Khê Xuyên). Suốt gần ba thập kỷ trước năm 2003, chỗ đó không có suối nào cả — chỉ có một đường cao tốc trên cao, và một đường cống hộp bê tông chạy phía dưới. Câu chuyện của Cheonggyecheon là câu chuyện lật ngược lại thứ tự đó: dỡ đường trên cao, mở cống, đưa nước chảy lại giữa lòng thành phố.
Trước năm 2003, Cheonggyecheon là gì
Từ thập niên 1970, thành phố Seoul xây một đường cao tốc trên cao dài 5,6 km, rộng 16 m, chạy đúng phía trên lòng suối cũ. Suối bị cống hoá, lấp kín bên dưới lớp bê tông và trụ đỡ. Với phần lớn người dân Seoul sinh sau thời điểm đó, Cheonggyecheon chỉ tồn tại trên bản đồ cũ chứ không phải một nơi đi bộ tới được.
Cuộc phá dỡ 2003–2005: con số của một dự án hạ tầng lớn
Dự án tháo dỡ đường cao tốc và phục hồi dòng suối khởi công tháng 7/2003, hoàn thành năm 2005, do chính quyền thành phố Seoul khởi xướng và làm chủ đầu tư. Đoạn được cải tạo chính dài khoảng 5,84 km, đi qua 13 phường thuộc 4 quận nội thành, theo Landscape Performance Series. Theo Landscape Performance Series, hành lang suối được bố trí lối đi bộ hai bên bờ, nhiều điểm lên xuống bằng bậc thang từ mặt phố, cùng 22 cây cầu bắc qua dòng nước ở khoảng cách đều nhau dọc toàn tuyến.
Về chi phí, hai nguồn cho hai con số gần nhau nhưng không trùng khớp tuyệt đối. Tổng chi phí trên 386 tỷ won (khoảng 281 triệu USD), trong khi ngân sách ban đầu dự kiến chỉ 349 tỷ won. Landscape Performance Series ghi tổng ngân sách khoảng 380 triệu USD, trong đó riêng phần thiết kế cảnh quan chiếm khoảng 120 triệu USD — một tỷ trọng không nhỏ cho một dự án được xem trước hết là hạ tầng giao thông.
Cái giá thật không chỉ là tiền xây
Phần cảnh quan chiếm gần một phần ba tổng vốn — tỷ trọng lớn cho một dự án bị xem trước hết là hạ tầng giao thông.
Nước chảy trong Cheonggyecheon lấy từ đâu
Điểm ít người để ý khi nhìn ảnh Cheonggyecheon là: phần lớn dòng chảy không phải nước tự nhiên liên tục chảy qua thành phố. Đó là nước được bơm nhân tạo để duy trì mực nước và tốc độ dòng quanh năm. Con số khoảng 120.000 tấn nước mỗi ngày, lấy từ sông Hán, các nhánh phụ và nước ngầm. ArchDaily lại ghi con số khoảng 12.000 m³/ngày, kết hợp nguồn từ sông Hán cách đó 15 km và nước ngầm bơm lên từ đường hầm tàu điện ngầm.
Đơn vị đo hai bên dùng khác nhau (tấn so với mét khối), nên phép quy đổi trực tiếp không chắc chắn — cả hai con số được giữ lại ở đây thay vì ép về một mối, chờ tài liệu nào đó nêu rõ cách đo gốc. Điều các nguồn đồng thuận là bản chất của dòng chảy: phần lớn đến từ hệ thống bơm, không phải mạch nước tự nhiên phục hồi hoàn toàn. ArchDaily dẫn lại một góc nhìn kỹ thuật trung tính từ giới nghiên cứu, gọi đây gần với một 'mặt tiền đô thị nhân tạo' hơn là một dòng suối được phục hồi sinh thái đúng nghĩa — một nhận xét về mặt kỹ thuật vận hành, không liên quan đến ai chủ trương dự án.
Ai thiết kế Cheonggyecheon — hai tên gọi chưa khớp nhau
Landscape Performance Series — tổ chức chuyên ngành cảnh quan, có bảng số liệu kiểm chứng riêng, chuyên thu thập và thẩm định dữ liệu hiệu quả của các dự án cảnh quan đã hoàn thành — ghi SeoAhn Total Landscape là đơn vị thiết kế cảnh quan (landscape architect) thực hiện dự án, chịu trách nhiệm cho đoạn kênh chính dài khoảng 5,84 km.
Trong khi đó, Landezine và Landezine International Landscape Award ghi nhận Mikyoung Kim Design là đơn vị thắng cuộc thi thiết kế quốc tế cho một phần của dự án, có tên ChonGae Canal Restoration Project. Ý tưởng thắng giải dùng đá hiện tại lấy từ 8 tỉnh Nam-Bắc Triều Tiên, đặt tại 8 điểm nguồn nước dọc tuyến, như một cách gợi ký ức địa lý bán đảo trong không gian đô thị. Vì các điểm tham chiếu sinh thái gần đô thị đã khan hiếm do công nghiệp hoá, nhóm thiết kế còn nghiên cứu hai dòng suối Yongsoo và Youdong, cách hơn 100 km, để xây mô hình thảm thực vật bản địa dùng trong phục hồi, theo ArchDaily.
Một chi tiết đáng chú ý khác từ Landezine International Landscape Award: sau khi một kỹ sư dân dụng phụ trách giai đoạn một của thi công, kiến trúc sư cảnh quan trực tiếp điều phối giai đoạn hai và ba — cách làm khác thường so với thông lệ xây dựng tại Hàn Quốc thời điểm đó, khi vai trò điều phối công trường thường thuộc về kỹ sư dân dụng từ đầu đến cuối.
| Nguồn | Ghi nhận về thiết kế cảnh quan |
|---|---|
| Landscape Performance Series | SeoAhn Total Landscape — landscape architect thực hiện dự án |
| ArchDaily / Landezine | Mikyoung Kim Design — thắng thi tuyển quốc tế cho ChonGae Canal Restoration Project |
Hiệu quả vi khí hậu và đa dạng sinh học
Về nhiệt độ, hai nguồn — Wikipedia và Landscape Performance Series — cùng xác nhận một con số: khu vực dọc suối mát hơn 3,3–5,9°C so với một tuyến đường song song cách đó 4–7 dãy phố. Đây là mức chênh lệch đủ lớn để cảm nhận rõ khi bước từ đường phố xuống lòng suối vào mùa hè. Cùng lúc, độ ngập khí bụi mịn dọc tuyến giảm từ 74 xuống còn 48 microgam/m³.
Về đa dạng sinh học, giai đoạn 2003–2008 ghi nhận số loài cá tăng từ 4 lên 25 loài, số loài chim tăng từ 6 lên 36 loài, số loài côn trùng tăng từ 15 lên 192 loài — số liệu khớp giữa Wikipedia và Landscape Performance Series. Theo ArchDaily, tính đến năm 2020, khu vực suối ghi nhận 260 loài thực vật, 20 loài cá, 10 loài lưỡng cư/bò sát, 33 loài chim, và số loài côn trùng tăng thêm khoảng 35% — toàn bộ đều là loài mới xuất hiện so với trước phục hồi.
Điều thú vị là con số côn trùng tăng nhanh nhất
Trong ba nhóm sinh vật được theo dõi, côn trùng là nhóm tăng mạnh nhất về số loài — từ 15 lên 192 loài chỉ trong 5 năm đầu (2003–2008), theo Landscape Performance Series.
Chống ngập và tác động lên giao thông đô thị
Hệ thống mới của Cheonggyecheon được thiết kế để chịu lũ với chu kỳ lặp lại 200 năm, lưu lượng dòng chảy tối đa 118 mm/giờ — cao hơn khả năng của hệ cống hộp cũ, theo Landscape Performance Series. Đây là phần ít được nhắc khi nói về Cheonggyecheon như một công trình cảnh quan, nhưng lại là lý do kỹ thuật khiến dự án được phê duyệt ngay từ đầu: thay một đường cao tốc và cống hộp đã xuống cấp bằng một hệ thoát nước mở, có khả năng chống ngập tốt hơn.
Về giao thông, hai bộ số liệu đo ở khung thời gian và phạm vi khác nhau nên không gộp chung được. Số xe vào nội đô giảm 2,3%, lượng khách tàu điện ngầm tăng 4,3% (trung bình 430.000 lượt/ngày), xe buýt tăng 1,4%. Theo Landscape Performance Series, trong giai đoạn 2003 đến cuối 2008, lượng khách xe buýt toàn Seoul tăng 15,1% và tàu điện ngầm tăng 3,3%. Điểm chung của cả hai bộ số: việc dỡ một đường cao tốc 5,6 km giữa nội đô không kéo theo tình trạng tắc nghẽn tệ hơn ở những tuyến còn lại — một kết quả trái với lo ngại ban đầu khi dự án được đề xuất.
Cheonggyecheon hôm nay: điểm đến giữa trung tâm Seoul
Sau khi hoàn thành, Cheonggyecheon thu hút trung bình khoảng 64.000 lượt khách tham quan mỗi ngày, theo Landscape Performance Series. Con số này đặt Cheonggyecheon vào nhóm không gian công cộng đông người dùng nhất của Seoul, dù bản chất công trình chỉ là một dải suối hẹp len giữa các toà nhà cao tầng, không phải một công viên rộng.
Cheonggyecheon cũng kéo theo thay đổi giá đất xung quanh. Giá đất trong phạm vi 50 m quanh dòng suối tăng 30–50%, gấp đôi tốc độ tăng giá bất động sản ở các khu vực khác của Seoul cùng giai đoạn — một chỉ dấu cho thấy tác động của dự án lan ra ngoài phạm vi bờ suối, vào chính thị trường đất đai khu trung tâm. Mức tăng này diễn ra trong cùng giai đoạn 2003–2008 được các nguồn khác dùng để đo hiệu quả sinh thái và giao thông của dự án.
Về vai trò các bên tham gia, chính quyền thành phố Seoul (Seoul Metropolitan Government) đứng vai executing agency — chủ đầu tư và đơn vị quản lý dự án trong suốt quá trình phá dỡ, thi công và vận hành sau này, phối hợp cùng Cheonggyecheon Restoration Centre và SeoAhn Total Landscape ở phần quy hoạch, thiết kế, theo Development Asia.
Bộ dữ kiện của Cheonggyecheon — chiều dài 10,92 km, chi phí 380 triệu USD trong đó 120 triệu USD riêng cho cảnh quan, mức giảm nhiệt 3,3–5,9°C, đà tăng số loài cá, chim và côn trùng trong 5 năm đầu, khả năng chịu lũ chu kỳ 200 năm — dựng lại bộ khung của một dự án cải tạo hạ tầng thành không gian công cộng có đo lường được kết quả, chứ không chỉ là một câu chuyện truyền miệng về 'con suối đẹp giữa Seoul'. Với người làm quy hoạch hạ tầng xanh ở nơi khác, bộ số liệu này là điểm tham chiếu cụ thể hơn nhiều so với một bức ảnh đẹp: bao nhiêu vốn dành cho phần cảnh quan trong tổng ngân sách, mức giảm nhiệt đo được là bao nhiêu độ, và khả năng chống ngập tăng lên theo chu kỳ lũ nào.
Một dự án hạ tầng đô thị, khi đọc kỹ tư liệu, thường không gọn như một câu chuyện thành công đơn tuyến. Cheonggyecheon vừa có số liệu giảm nhiệt và tăng đa dạng sinh học rất rõ ràng, vừa có những mảng còn mâu thuẫn giữa các nguồn — từ tên đơn vị thiết kế đến cách tính lượng nước bơm mỗi ngày. Cả hai phần đó đều là dữ kiện thật, và cả hai đều đáng giữ lại khi nhìn vào một công trình cải tạo suối đô thị quy mô lớn.