Năm 1970, một cây cầu vượt bê tông dài chạy qua nóc ga Seoul Station được đưa vào sử dụng, phục vụ dòng xe cộ ngày càng đông của thủ đô Hàn Quốc. Gần nửa thế kỷ sau, kết cấu cầu vượt bê tông ấy xuống cấp tới mức phải đóng cửa vì lo ngại an toàn. Thay vì đập bỏ, chính quyền thành phố Seoul, thủ đô Hàn Quốc, chọn một hướng khác: giữ nguyên khung thép và bê tông cũ, phủ lên nó một lớp cây xanh. Công trình mang tên SEOULLO 7017, mở cửa tháng 5/2017, thiết kế bởi văn phòng MVRDV (Hà Lan) dưới sự dẫn dắt của kiến trúc sư Winy Maas — người thắng cuộc thi thiết kế từ năm 2015.
Cái tên 7017 gọi tên chính lịch sử của nó
Số 70 trong tên gọi lấy từ năm 1970, năm cây cầu vượt được khánh thành. Số 17 mang hai nghĩa cùng lúc: năm công trình mở lại làm công viên (2017), và số lối đi bộ (walkways) nối vào tuyến đường trên cao này. Một cái tên, hai lớp thời gian — công trình cũ và công trình mới nằm chung trong bốn chữ số, không cần giải thích dài dòng.
Giữ khung cầu cũ thay vì phá đi xây mới
Điểm đáng chú ý nhất của SEOULLO 7017 không nằm ở cây cối, mà ở quyết định giữ lại toàn bộ kết cấu thép và bê tông của cây cầu vượt cũ, cao khoảng 17 m so với mặt đường. Đường dạo dài khoảng 1 km chạy dọc theo đúng tuyến xe cộ từng chạy qua suốt gần 50 năm. Cách làm này khác hẳn lối tư duy phổ biến — hạ tầng hết hạn sử dụng thì phá bỏ. MVRDV chọn giữ cấu trúc gốc, chỉ thay đổi lớp bề mặt và chức năng sử dụng: từ chỗ cho ô tô chạy, chuyển thành chỗ cho người đi bộ và cây cối sinh trưởng. Cách tiếp cận này cùng họ với những dự án cải tạo hạ tầng nổi tiếng khác trên thế giới, như đường sắt trên cao chuyển thành công viên tuyến tính — nhưng SEOULLO 7017 mang một đặc điểm riêng: nó không chỉ là lối đi có cây trang trí hai bên, mà đặt hẳn một bộ sưu tập thực vật học ngay trên mặt cầu.
Vì sao gọi nó là thư viện cây sống
SEOULLO 7017 trồng hơn 24.000 cây thân gỗ, cây bụi và hoa, thuộc khoảng 228 loài thực vật có nguồn gốc trong và ngoài Hàn Quốc, số liệu ghi trên trang bách khoa Seoullo 7017. Toàn bộ số cây này được đặt trong 645 bồn tròn bằng bê tông đúc sẵn, theo mô tả dự án trên trang MVRDV. Mỗi bồn là một môđun độc lập, có thể nhấc lên, thay chỗ hoặc thay cây mà không đụng đến kết cấu cầu bên dưới — một cách xử lý an toàn hợp lý khi công trình gốc không được thiết kế để chịu tải trồng cây trực tiếp trên mặt bê tông.
Cách sắp xếp các bồn cây không ngẫu nhiên. Theo mô tả từ MVRDV, bố cục các khu vườn nhỏ dọc tuyến được tổ chức theo hệ thống, gợi liên tưởng tới cách xếp mục lục theo bảng chữ cái Hàn Quốc (Hangeul), mỗi đoạn mang một đặc điểm mùa vụ riêng — đoạn thì rực màu lá phong vào thu, đoạn thì nở hoa anh đào vào xuân. Nhìn từ góc thực vật học, cách bố trí này biến con đường thành một dạng bộ sưu tập trưng bày sống — đi hết tuyến là đi qua gần như đủ các chi, họ cây bản địa quan trọng của Hàn Quốc, mỗi bồn một nhãn, một vị trí cố định, không khác gì một khu vườn thực vật được kéo dài ra thành một tuyến đường 1 km.
Bồn cây làm chức năng vườn ươm cho cả thành phố
Một chi tiết ít được nhắc tới nhưng đáng giá cho nghề cảnh quan: 645 bồn tròn bê tông trên SEOULLO 7017 không chỉ để trưng bày. Định hướng công bố cho dự án là dùng chính tuyến đường này làm nơi ươm giống, nhân cây con — về sau chuyển cây trưởng thành từ đây xuống trồng tại các khu vực khác của thành phố, theo mục "Purpose" trên trang bách khoa về công trình. Nói cách khác, SEOULLO 7017 được hình dung như một vườn ươm đô thị (urban nursery) đặt ngay trên không, giữa lòng thành phố, thay vì một vườn ươm truyền thống nằm ở ngoại ô. Cách làm này giải được bài toán quỹ đất — thành phố lớn thường không còn chỗ trống để làm vườn ươm quy mô, trong khi hạ tầng cũ bỏ hoang lại có sẵn diện tích mặt bằng và không cạnh tranh với đất xây dựng.
Kết nối đi bộ là lý do công trình tồn tại
SEOULLO 7017 chạy ngay phía trên ga Seoul Station, nối khu chợ Namdaemun với các phường Malli-dong, Jungnim-dong và Cheongpa-dong. Trước khi cải tạo, đường ray và các trục giao thông lớn quanh ga cắt các khu dân cư này ra khỏi trung tâm — đi bộ từ bên này sang bên kia phải vòng khá xa, theo mô tả trên trang bách khoa về công trình. Theo mô tả trên trang dự án của MVRDV, văn phòng thiết kế bổ sung thêm cầu thang bộ, thang máy và các cầu nối phụ để đường dạo trên cao ăn khớp trực tiếp vào mạng lưới đi bộ mặt đất xung quanh. Nhờ vậy công trình không chỉ là một công viên tuyến tính cô lập, mà hoạt động như một tuyến kết nối thật — người đi bộ có thể dùng nó để di chuyển giữa các khu, không chỉ để dạo cảnh. Đây là khác biệt lớn nhất so với nhiều dự án phủ xanh cầu vượt chỉ dừng ở việc đặt chậu cây lên mặt cầu cũ: nếu không giải quyết luôn bài toán kết nối hai đầu, công trình dễ trở thành một hành lang xanh không ai đi qua, chỉ để ngắm từ xa.
Ánh sáng ban đêm và chi phí thực hiện
Tổng chi phí thực hiện dự án SEOULLO 7017 vào khoảng 52 triệu USD, theo số liệu công bố về công trình. Vào ban đêm, các vòng đèn LED màu xanh dương được bố trí quanh từng bồn cây, chiếu sáng lối đi và tạo một tông màu cố tình tương phản với ánh đèn đường vàng phổ biến khắp thành phố Seoul. Màu sắc của hệ đèn có thể điều chỉnh để phù hợp các dịp lễ hội hoặc sự kiện, biến tuyến đường ban ngày là một khu vườn thành một trục ánh sáng vào ban đêm. Sau khi hoàn thành, công trình được so sánh nhiều với High Line ở New York — cùng là mô hình chuyển hạ tầng giao thông trên cao bỏ hoang thành không gian đi bộ có cây xanh — dù kết cấu gốc và cách tổ chức thực vật của hai công trình khác nhau khá nhiều. SEOULLO 7017 sau đó nhận được ghi nhận quốc tế, trong đó có giải thưởng thiết kế đô thị năm 2019 từ Hong Kong Institute of Urban Design, theo thông tin công bố trên trang dự án của MVRDV.
Tranh luận về nắng nóng và thiếu bóng mát
Một điểm gây tranh luận công khai quanh SEOULLO 7017 là thiếu bóng che. Phần lớn cây trồng trong bồn ở thời điểm khánh thành còn nhỏ, tán chưa đủ lớn để tạo bóng mát cho toàn tuyến, khiến mặt đường bê tông hấp thụ nhiệt mạnh vào mùa hè — một vấn đề thường gặp ở các công trình cải tạo hạ tầng cứng thành không gian xanh, vì lớp nền bê tông vốn có từ trước không thể thay bằng đất trồng dày như công viên mặt đất. Ý kiến lo ngại về ùn tắc giao thông quanh khu vực và phản hồi từ các hộ kinh doanh gần chợ Namdaemun cũng từng được ghi nhận trước khi dự án hoàn thành, nhưng không làm thay đổi hướng đi của thiết kế.
Vai trò của Winy Maas và MVRDV trong bài toán này
MVRDV, văn phòng do Winy Maas cùng hai đối tác thành lập tại Rotterdam, thắng cuộc thi thiết kế cải tạo cây cầu vượt Seoul Station từ năm 2015, theo thông tin công bố trên trang dự án. Cái khó của bài toán không nằm ở việc vẽ thêm cây xanh lên bản vẽ, mà nằm ở việc phải làm việc trong giới hạn tải trọng của một kết cấu cầu đã xây từ nửa thế kỷ trước — không được đục sàn để trồng cây trực tiếp, không được thêm tải trọng tĩnh quá mức cho phép của dầm bê tông cũ. Giải pháp bồn tròn rời, mỗi bồn một môđun độc lập, chính là câu trả lời cho giới hạn kỹ thuật đó: tải trọng được phân bố đều, số lượng và vị trí bồn có thể tính toán lại theo khả năng chịu lực thực tế của từng đoạn cầu, thay vì áp một lớp đất trồng liên tục nặng nề lên toàn tuyến. Cách giải này cho thấy một nguyên tắc thường bị bỏ qua khi làm cảnh quan trên công trình cũ: hình thức thực vật (ở đây là các cụm cây theo họ, theo mùa) phải đi sau và phục vụ cho giới hạn kết cấu, không phải ngược lại.
Đi hết 1 km của SEOULLO 7017 là đi qua 645 bồn cây riêng lẻ, không cái nào gắn chết vào mặt cầu. Mỗi bồn đứng độc lập trên mặt bê tông cũ, tải trọng dồn xuống đúng điểm chân bồn thay vì trải đều thành một lớp đất liên tục — cùng nguyên lý đã giữ cho công trình không phải đục sàn hay gia cố thêm dầm cầu. Nhấc lên, đổi chỗ hay thay cây đều làm được mà không đụng tới khung thép, bê tông gần 50 năm tuổi nằm ngay bên dưới. Về đêm, chính những bồn đó lại là chỗ gắn vòng đèn LED xanh dương, giữ nguyên trật tự bố trí ban ngày khi ánh sáng thay cho cây làm điểm nhấn của cả tuyến đường. Cùng một mặt cầu, cùng một hàng bồn, nhưng đổi vai trò theo giờ trong ngày — ban ngày là chỗ đứng của 24.000 cây thuộc 228 loài, ban đêm là chỗ đứng của một chuỗi đèn chạy dài gần 1 km.
Ảnh bìa: bryan... / Wikimedia Commons — CC BY-SA 2.0.