Vì sao Sagrada Família xây 137 năm không có giấy phép xây dựng?

Sagrada Família — vương cung thánh đường của Antoni Gaudí ở Barcelona — khởi công tháng 3 năm 1882 nhưng tới tháng 6 năm 2019 mới được thành phố cấp giấy phép xây dựng: 137 năm thi công không phép. Tấm giấy phép 4,6 triệu euro khép lại nghịch lý pháp lý nổi tiếng nhất ngành xây dựng, đi kèm 36 triệu euro nghĩa vụ hạ tầng cho khu phố xung quanh. Đằng sau con số là một bài học rất gần với nghề cảnh quan: một công trình lớn không đứng một mình, nó kéo theo cả ô phố, quảng trường, dòng người và hồ sơ pháp lý sống cùng nó qua nhiều thế hệ.

Vì sao xây 137 năm không cần giấy phép?

Hồ sơ xin phép được nộp cho chính quyền Sant Martí de Provençals năm 1885 — khi khu đất còn nằm ngoài ranh Barcelona. Làng này sáp nhập vào Barcelona năm 1897, hồ sơ cũ không ai trả lời, và công trình cứ thế xây tiếp: qua vụ đốt xưởng năm 1936 làm mất phần lớn bản vẽ và mô hình thạch cao của Gaudí, qua nhiều đời kiến trúc sư trưởng. Tới năm 2016, khi Hội đồng thành phố rà lại hồ sơ, công trình đón hàng triệu khách mỗi năm này vẫn là một công trường không phép trên giấy tờ.

Theo thỏa thuận Hội đồng thành phố Barcelona công bố tháng 10 năm 2018, Hội đồng xây dựng nhà thờ (Junta Constructora) cam kết đóng 36 triệu euro trong 10 năm để cải thiện giao thông công cộng, lối tiếp cận metro và không gian công cộng quanh công trình — nơi dòng khách đè nặng lên khu dân cư Eixample. Tháng 6 năm 2019, thành phố cấp giấy phép xây dựng kèm mức phí 4,6 triệu euro, được báo chí Barcelona gọi là tấm giấy phép đắt nhất lịch sử thành phố. Giấy phép cho phép xây tới chiều cao tối đa 172,5 mét và có hạn tới năm 2026.

Điểm đáng chú ý với người làm quy hoạch là cách tính: phần lớn số tiền không nằm ở lệ phí mà ở nghĩa vụ hạ tầng. Thành phố không đòi phạt ngược 137 năm, mà quy đổi tác động của công trình lên khu phố — xe buýt du lịch đỗ dọc phố, vỉa hè quá tải, lối xuống metro chật — thành một khoản đầu tư cho chính không gian công cộng quanh nó.

Từ Villar đến Gaudí: đổi người, đổi cả tầm nhìn

Bản thiết kế đầu tiên theo phong cách tân gothic là của kiến trúc sư Francisco de Paula del Villar; viên đá đầu tiên đặt ngày 19/3/1882. Gaudí tiếp quản năm 1883, khi mới 31 tuổi, và thay toàn bộ tầm nhìn: kết cấu mô phỏng tự nhiên, cột nghiêng phân nhánh như thân cây, và tổng cộng 18 ngọn tháp — 12 tháp tông đồ, 4 tháp Thánh sử, tháp Đức Mẹ và tháp Chúa Jesus ở trung tâm. Ông dành 43 năm cho công trình, những năm cuối sống hẳn trong xưởng, và qua đời ngày 10/6/1926 sau tai nạn tàu điện, được an táng trong hầm mộ nhà thờ. Lúc đó công trình mới xong chưa tới một phần tư.

Gaudí biết ông không sống đủ để thấy công trình xong, nên chọn làm trọn một mặt đứng — mặt Giáng Sinh hướng Đông, đón mặt trời mọc — để các thế hệ sau có một mẫu hoàn chỉnh mà theo. Câu nói được trích nhiều nhất của ông về tiến độ là: khách hàng của ông không vội. Năm 2005, UNESCO đưa mặt đứng Giáng Sinh và hầm mộ vào danh mục Di sản Thế giới, trong nhóm các công trình của Antoni Gaudí; năm 2010, nhà thờ được thánh hiến thành vương cung thánh đường.

Hình học kẻ thẳng và mô hình treo: cách Gaudí tìm hình

Gaudí không vẽ công trình này chủ yếu bằng mặt bằng và mặt đứng. Ông tìm hình bằng mô hình: ở nhà thờ Colònia Güell, ông treo dây xích và túi cát để lực kéo tự tìm ra đường cong, rồi lật ngược thành vòm chỉ chịu nén. Với Sagrada Família, giai đoạn cuối đời ông chuyển hẳn sang các mặt kẻ thẳng — hyperboloid, paraboloid hyperbolic, helicoid — những mặt cong dựng được hoàn toàn từ đường thẳng, nên thợ đá và thợ cốp pha có thể dựng bằng thước và dây căng.

Chính lựa chọn hình học này cứu công trình sau năm 1936. Kiến trúc sư New Zealand Mark Burry, tham gia từ năm 1979, dựng lại các mô hình thạch cao vỡ bằng cách đo mảnh vỡ và suy ngược phương trình mặt cong; từ thập niên 1990, nhóm của ông dùng phần mềm CATIA vốn viết cho ngành hàng không để giải hình học cửa sổ và vòm. Burry tổng kết quá trình này trong sách Gaudí Unseen (2007). Cùng nguyên lý này dùng được khi dựng mái taluy hay bề mặt cỏ cong bằng lưới đường thẳng: hình cong phức tạp nhưng cách thi công đơn giản.

Cạnh nhà thờ còn một công trình nhỏ minh hoạ rõ nhất ý này: trường học Sagrada Família xây năm 1909 cho con em thợ, mái gạch lượn sóng là một mặt conoid kẻ thẳng. Le Corbusier ghé Barcelona năm 1928 và vẽ phác lại chính cái mái ấy.

Bên trong: rừng cột và ánh sáng

Gaudí giải bài toán kết cấu bằng hình học của cây: cột đá nghiêng và phân nhánh ở độ cao lớn, đỡ trần như tán rừng, nhờ đó bỏ được hệ cột chống bay bên ngoài tường của gothic cổ điển. Mặt bằng hình chữ thập La-tinh với 5 gian, gian giữa cao 45 mét, dài 90 mét từ cửa vào tới hậu cung. Vật liệu cột được chọn theo tải: bốn cột lớn ở giao điểm bằng porphyry đỏ, các cột khác bằng granite, basalt và sa thạch — đá càng cứng, cột càng gánh nhiều.

Ánh sáng đi qua hai dải kính màu do họa sĩ Joan Vila-Grau thực hiện — tông lạnh xanh dương, xanh lá ở phía mặt trời mọc, tông nóng đỏ, cam ở phía mặt trời lặn — khiến gian giữa đổi màu theo giờ trong ngày. Với người làm cảnh quan, đây là ví dụ kinh điển của việc mượn cấu trúc tự nhiên làm kết cấu thật chứ không làm trang trí, và của việc thiết kế bằng hướng nắng: cùng một không gian, mỗi buổi là một trải nghiệm khác.

Hai quảng trường và một ô phố: công trình trong lưới Cerdà

Sagrada Família chiếm trọn một ô phố của khu Eixample — lưới đô thị do kỹ sư Ildefons Cerdà lập năm 1859, gồm các ô vuông khoảng 113 mét vát góc ở bốn đầu giao lộ để mở tầm nhìn và lối rẽ. Hai ô phố kề bên, về phía Đông và phía Tây, được giữ làm hai quảng trường: Plaça de Gaudí trước mặt Giáng Sinh, có hồ nước phản chiếu các tháp, và Plaça de la Sagrada Família trước mặt Thương Khó. Công trình vì thế đứng giữa ba ô phố liên tiếp, một cấu hình hiếm trong lưới Cerdà vốn đều đặn.

Chính hai quảng trường này là không gian cảnh quan chịu tải nặng nhất: điểm chụp ảnh, chỗ chờ vào cửa, chỗ nghỉ chân của người dân trong khu. Khoản 36 triệu euro trong thỏa thuận 2018 nhắm đúng vào lớp không gian này — tổ chức lại chỗ đỗ xe buýt du lịch, mở rộng vỉa hè, cải thiện lối vào metro. Phía Nam, mặt đứng Vinh Quang — mặt chính của nhà thờ — dự kiến có bậc thềm lớn vươn qua phố Mallorca, và phương án này đụng tới các khối nhà ở hiện hữu đối diện, nên đến nay vẫn là bài toán quy hoạch chưa khép.

Với người thiết kế, hai quảng trường này cũng là bài học về tầm nhìn: ở Plaça de Gaudí, tán thông, cây lá rộng và hồ nước được đặt như tiền cảnh, khiến khối tháp khổng lồ hiện ra qua khung lá thay vì đập thẳng vào mắt. Những lối dạo nền đất rợp bóng, xếp ghế băng gỗ dọc bờ hồ, giữ được chức năng công viên khu phố cho cư dân, dù cách đó vài chục mét là dòng khách xếp hàng.

Công trường hôm nay: tháp Chúa Jesus đã xong

Có phép trong tay, công trường tăng tốc bằng đá cắt sẵn ngoài xưởng và tấm bê tông ghép: tháp Đức Mẹ cao 138 mét hoàn thành tháng 12 năm 2021 với ngôi sao 12 cánh phát sáng trên đỉnh; bốn tháp Thánh sử xong trong các năm 2022–2023, mỗi tháp đội một biểu tượng thánh sử. Mặt đứng Thương Khó, với tượng của nhà điêu khắc Josep Maria Subirachs thực hiện từ năm 1987 tới đầu thập niên 2000, đã khép lại ở phía Tây.

Hạng mục lớn nhất là tháp Chúa Jesus cao 172,5 mét. Theo Euronews, ngày 31/10/2025, khi phần dưới cây thánh giá trên đỉnh được lắp, công trình đạt 162,91 mét, vượt 161,53 mét của nhà thờ Ulm (Đức) để trở thành nhà thờ cao nhất thế giới. Đoạn thánh giá cuối cùng được hạ vào vị trí ngày 20/2/2026, và ngày 10/6/2026 — tròn 100 năm ngày mất Gaudí — Giáo hoàng Leo XIV làm lễ làm phép khánh thành tháp, theo Euronews và trang chính thức sagradafamilia2026.org. Chiều cao 172,5 mét được chọn để công trình thấp hơn đồi Montjuïc — theo ý Gaudí, công trình của con người không nên vượt công trình của tự nhiên. Toàn bộ kinh phí vẫn đến từ tiền công đức và vé tham quan; năm 2019, trước đại dịch, công trình đón khoảng 4,7 triệu lượt khách (4.717.881 lượt, theo thông cáo của Quỹ Sagrada Família).

Bài học pháp lý và đô thị cho người làm cảnh quan

Sagrada Família là ca hiếm: công trình vĩ đại tới mức pháp lý phải chạy theo. Nhưng bài học của nó rất đời thường. Một, công trình sống lâu hơn nhiều thế hệ thì hồ sơ pháp lý phải được nuôi cùng công trình — ranh hành chính đổi, cơ quan cấp phép đổi, hồ sơ cũ có thể rơi vào khoảng trống. Hai, cái giá của việc xây trước, hợp thức sau được tính bằng tiền thật: 4,6 triệu euro tiền phép cộng 36 triệu euro nghĩa vụ hạ tầng. Ba, tác động của một công trình thu hút đông người nằm phần lớn ở không gian công cộng quanh nó — quảng trường, vỉa hè, điểm đỗ xe — và đó chính là phần việc của người làm cảnh quan.

Câu chuyện đọc cùng Hill of the Buddha của Tadao Ando — nơi kiến trúc cũng phục vụ đức tin nhưng bằng cách lùi vào cảnh quan, và Organic Growth Pavilion — thái cực ngược lại: công trình sinh ra để tháo dỡ sau một mùa. Ở Việt Nam, nơi lứa kiến trúc sư cảnh quan chính quy đầu tiên đã vào nghề, chuyện giấy phép đi cùng vòng đời công trình và không gian quanh nó chưa bao giờ thừa để nhắc.

Nguồn: canhquan.net