CÔNG VIÊN TRÊN NỀN ĐẤT CÔNG NGHIỆP CŨ — Navy Yards và năm ca đối chiếu!

Trước khi có tên trên bản đồ Philadelphia, khu đất này từng là vùng đất ngập nước, đồng cỏ ven sông và môi trường sống của chim. Rồi nó thành xưởng đóng tàu của Hải quân Mỹ, đóng cửa cuối thập niên 1990, bỏ trống nhiều năm. Đến 2015, giữa khu văn phòng doanh nghiệp mọc lên trên chính nền xưởng cũ — The Navy Yard — một công viên 5 mẫu Anh (khoảng 2ha) xuất hiện, không phải hình chữ nhật quen thuộc mà là một chuỗi vòng tròn chồng lấn nhau. Đó là Central Green, do văn phòng James Corner Field Operations thiết kế. Đây là một ca trong một họ đề tài rộng hơn — công viên dựng trên nền đất công nghiệp cũ — và cách Central Green trả lời bài toán đó khác hẳn bốn ca khác cùng họ, sẽ đối chiếu ở phần sau.

Một mảnh đất đổi công năng ba lần

The Navy Yard nằm ở mũi phía nam Philadelphia, nơi sông Delaware và sông Schuylkill gặp nhau. Trước khi con người can thiệp, đây là vùng đất ngập nước và đồng cỏ ven sông — môi trường sống của chim nước. Hải quân Mỹ biến nó thành xưởng đóng tàu quân sự hoạt động hơn một thế kỷ, đóng cửa năm 1996. Từ đó, Tổng công ty Phát triển Công nghiệp Philadelphia (PIDC — Philadelphia Industrial Development Corporation) tiếp quản và phát triển khu đất thành một khu văn phòng — công nghiệp hỗn hợp, nơi Field Operations gọi là 'khu vực tiến bộ nhất của Philadelphia'.

Central Green nằm đúng ở trung tâm của Philadelphia Navy Yard Corporate Center — khu vực tập trung văn phòng doanh nghiệp trong The Navy Yard. Chủ đầu tư dự án là Liberty Property Trust, đơn vị phát triển bất động sản thương mại đang khai thác quỹ đất này. Ngân sách công bố là 7,4 triệu USD, công trình hoàn thành năm 2015.

Đường Social Track chạy vòng làm gì

Cái tổ chức toàn bộ công viên không phải một trục thẳng, mà là Social Track — một đường dạo rộng 20 feet (khoảng 6m), chạy uốn thành các vòng cung nối tiếp nhau dài chừng 1/5 dặm (khoảng 320m). Field Operations dùng chính đường này để phân luồng đi lại, đồng thời đóng khung cho một công viên nội thất — tức phần lõi bên trong đường vòng, tách biệt khỏi nhịp làm việc văn phòng bên ngoài.

Cơ chế này giải một bài toán cụ thể: công viên phục vụ đối tượng chính là nhân viên văn phòng trong giờ nghỉ ngắn — 15, 30 phút giữa ca làm — nên không thể bắt người dùng đi vòng qua lối vào cố định để tới đúng khu hoạt động cần dùng. Vòng tròn lặp lại và chồng lấn nhau tạo ra nhiều điểm vào, ai đứng ở đâu trên Social Track cũng nhìn thấy và bước thẳng vào vòng gần nhất.

Đọc mặt bằng: mỗi vòng một việc

Mặt bằng chú thích chức năng của Field Operations (công bố kèm hồ sơ dự án) cho thấy các vòng không đồng đều về kích thước. Vòng lớn nhất dành cho bãi cỏ trống (sun lawn) — nơi tổ chức sự kiện đông người như giải chạy Navy Yard 5K hằng năm. Các vòng nhỏ hơn nằm sát Social Track, dành cho hoạt động cá nhân hoặc nhóm nhỏ: bàn bóng bàn, trạm tập gym ngoài trời, ghế ngồi dưới tán cây. Cách sắp đặt lớn ở giữa, nhỏ ở biên khiến người đi từ văn phòng vào công viên gặp hoạt động nhẹ trước, đến gần lõi mới gặp không gian sự kiện lớn.

Đội thiết kế do James Corner làm giám đốc thiết kế (Design Director), Sarah Weidner Astheimer làm quản lý dự án (Project Manager), cùng các nhà thiết kế dự án Matt Grunbaum, Kimberly Cooper và Sanjukta Sen — thông tin công bố trên hồ sơ dự án của Architizer. Đây cũng chính là văn phòng đứng sau High Line ở New York, nhưng Central Green là một bài toán khác hẳn: không phải cải tạo hạ tầng đường sắt trên cao, mà là dựng một công viên mới hoàn toàn trên nền đất trống của khu công nghiệp cũ.

Nước mưa đi đâu trong một công viên vòng tròn

Theo mô tả kỹ thuật của Laurel Valley Soils — đơn vị cung cấp đất trồng cho dự án — hệ thống dùng cấu trúc đất hai lớp: lớp dưới thô hơn để thoát nước nhanh, lớp trên mịn và giàu hữu cơ để giữ ẩm cho cây và lọc nước mưa trước khi cho thấm xuống mạch nước ngầm. Hơn 3.000 mét khối đất trồng chuyên dụng được rải trên diện tích công viên. Cách làm này biến nước mưa từ một thứ cần thoát nhanh cho khỏi ngập, thành một nguồn tài nguyên được giữ lại và lọc sạch tại chỗ.

Hơn 200 cây mới được trồng trong khuôn viên, cùng mặt lát thấm nước (permeable paving) dọc Social Track, để nước mưa rơi trên đường đi cũng thấm ngay tại chỗ thay vì chảy dồn về một điểm. Ba lớp này — vòng trũng giữ nước, đất hai tầng lọc nước, mặt lát thấm nước — cộng lại đúng nghĩa một hệ thống, không phải ba chi tiết trang trí xanh rời rạc.

Ai dùng công viên này, dùng vào lúc nào

Theo PIDC — đơn vị quản lý và phát triển toàn bộ The Navy Yard — Central Green phục vụ trước hết hàng trăm nhân viên đang làm việc tại các văn phòng doanh nghiệp chung quanh, dùng công viên trong giờ nghỉ trưa hoặc sau giờ làm. Ngoài ra công viên cũng mở cho công chúng Philadelphia trong giờ hoạt động, và là điểm xuất phát/về đích của giải chạy thường niên Navy Yard 5K.

Cách phân bổ hoạt động theo vòng tròn nói ở trên vì vậy không chỉ là hình học đẹp mắt: cánh đồng hoa và rừng võng phục vụ nhu cầu nghỉ ngơi yên tĩnh giữa ngày làm việc, sân bocce và bàn bóng bàn phục vụ nhóm nhỏ giao lưu ngắn, còn bãi cỏ trống và sân khấu ngoài trời dành cho sự kiện đông người vào cuối tuần hoặc buổi tối. Ba nhịp sử dụng khác nhau — cá nhân, nhóm nhỏ, đám đông — nằm chung trên một mặt bằng 2ha mà không cần công trình kiến trúc ngăn cách.

Một chi tiết khác đáng ghi lại: PIDC chọn Central Green làm điểm xuất phát cho một chuỗi sự kiện thể thao — không riêng giải Navy Yard 5K, mà cả các buổi tập thể dục nhóm ngoài trời do doanh nghiệp trong khu tổ chức cho nhân viên. Trạm tập thể dục lắp cố định ngay trên một trong các vòng tròn, thay vì để trống chờ người mang thiết bị riêng tới, là cách công viên tự mời gọi kiểu sử dụng đó mà không cần biển hiệu hướng dẫn.

Giải A+ 2016 — mốc kiểm chứng, không phải lời khen suông

Central Green nhận giải Popular Winner hạng mục Công viên công cộng (Public Park) tại Giải thưởng A+ 2016 (A+Awards), do nền tảng kiến trúc Architizer tổ chức. Đây là giải thưởng có phần bình chọn công khai kết hợp hội đồng giám khảo chuyên môn, khác với giải thưởng nội bộ ngành do một ban giám khảo kín xét duyệt. Công trình cũng được ghi nhận tại giải ULI Philadelphia Awards for Excellence, do Urban Land Institute chi nhánh Philadelphia trao, cho các dự án chứng minh chất lượng quy hoạch và thiết kế, xây dựng nơi chốn lành mạnh, thúc đẩy bền vững môi trường và đáp ứng nhu cầu cộng đồng.

Hai giải thưởng này không thay thế được việc tự đến xem công trình vận hành ra sao sau nhiều năm sử dụng thực tế, nhưng chúng là một mốc để đối chiếu: một công viên nhỏ, ngân sách chỉ 7,4 triệu USD, vẫn được ngành công nhận ở cả kênh bình chọn đại chúng lẫn kênh chuyên môn quy hoạch đô thị. Giải A+ có cơ chế Popular Winner — cộng đồng người dùng Architizer bỏ phiếu trực tuyến, song song với Jury Winner do hội đồng chuyên môn chọn — nên một dự án nhận danh hiệu Popular Winner như Central Green đang được xác nhận ở đúng chỗ khó đo nhất: mức độ được người ngoài ngành, không chỉ đồng nghiệp thiết kế, thấy hấp dẫn khi nhìn vào hình ảnh công khai của dự án.

Bài học rút ra được cho một khu đất nhỏ, nhiều hoạt động

Cái đáng mang đi từ Central Green không phải là 'vẽ hình tròn cho đẹp'. Là cách một diện tích nhỏ — 2ha, nhỏ hơn nhiều công viên trung tâm ở các đô thị Việt Nam — chứa được năm, sáu loại hoạt động khác hẳn nhau (nghỉ ngơi yên tĩnh, thể thao nhóm nhỏ, sự kiện đông người, đi bộ, giữ nước mưa) mà không cần chia lô cứng bằng tường hay hàng rào. Đường vòng Social Track vừa là lối đi, vừa là ranh giới mềm giữa các vòng chức năng, vừa là trục tổ chức toàn bộ mặt bằng.

Lớp thoát nước gắn liền trong chính hình khối cảnh quan, chứ không phải một hệ thống cống ngầm giấu bên dưới rồi phủ cỏ lên trên, cũng là điểm đáng đối chiếu với nhiều công viên doanh nghiệp mới xây, nơi phần cảnh quan trang trí và phần kỹ thuật thoát nước vẫn được vẽ tách rời nhau.

Ngân sách công bố 7,4 triệu USD cho 2ha, quy ra khoảng 3,7 triệu USD/ha, là con số hữu ích để đối chiếu khi lập khái toán cho một công viên doanh nghiệp quy mô nhỏ tương tự — dù mức giá vật liệu và nhân công tại Philadelphia năm 2015 không quy đổi thẳng được sang một dự án ở Việt Nam hiện nay. Con số này chỉ nói được phần tổng, tư liệu công khai không tách riêng chi phí phần thoát nước khỏi phần mặt bằng và cây trồng.

Hai thái độ với công trình cũ: xoá sạch hay giữ lại làm cốt

Tra qua sáu kho ảnh giấy phép tự do (Wikimedia Commons, Flickr Commons, các kho CC0/CC-BY công khai khác) không ra một tấm ảnh nào của Central Green sau khi hoàn thành mà mang giấy phép sử dụng lại được. Ảnh công viên đang lưu hành trên mạng — kể cả bộ ảnh đẹp nhất — đều thuộc bản quyền của PIDC, của chính văn phòng thiết kế James Corner Field Operations (JCFO), hoặc của nhiếp ảnh gia kiến trúc Halkin Mason, người chụp bộ ảnh chính thức cho dự án. Ba nguồn đó không cấp phép tự do, nên phần minh hoạ dưới đây quay về chính khu đất ở thời còn là xưởng đóng tàu.

Ba tấm cách nhau vài chục năm cho thấy cùng một mặt bằng: ke tàu, cần trục, nhà xưởng — thứ Central Green hôm nay đã xoá gần hết để làm nền phẳng mới. Đây là cách trung thực nhất để cho xem cái nền đất đã từng ở đó, thay vì cái đã xây lên trên nó khi ảnh của công trình mới không có giấy phép sử dụng lại.

Central Green đại diện cho một thái độ: dọn sạch gần hết dấu vết công nghiệp, san phẳng, đắp lại địa hình mềm bằng cỏ và đất trồng mới, chỉ giữ lại vị trí và tên gọi khu đất. Bốn ca dưới đây, cùng thuộc họ đề tài đất công nghiệp cũ, chọn thái độ ngược lại hoặc trung gian: giữ nguyên kết cấu cũ làm cốt cho không gian mới.

Cùng văn phòng JCFO: High Line và Domino Park giữ lại đường ray, cần cẩu

The High Line ở Manhattan là tuyến đường sắt trên cao dài 1,5 dặm (khoảng 2,4km), ngừng chạy tàu từ 1980, được James Corner Field Operations cùng Diller Scofidio + Renfro cải tạo thành công viên tuyến, mở cửa theo từng đoạn từ 2009 đến 2019, sau khi thắng cuộc thi ý tưởng năm 2004 với hơn 720 đội tham gia từ 36 quốc gia (theo hồ sơ dự án của Field Operations và trang lịch sử chính thức The High Line). Đường ray thép nguyên bản được giữ lại, luồn qua thảm thực vật mới trồng — công viên chạy trên chính hạ tầng cũ, không phải bên cạnh nó.

Domino Park ở Williamsburg, Brooklyn, cũng của JCFO, mở cửa ngày 10/6/2018 trên nền 5 mẫu Anh (2ha) ven sông East River — đúng vị trí nhà máy đường Domino Sugar, từng là nhà máy tinh luyện đường lớn nhất thế giới, hoạt động từ thập niên 1880 (theo Wikipedia và bộ ảnh Dezeen 2018). Bốn bồn chứa xi-rô (syrup collection tanks) và đường ray cần trục cũ được giữ nguyên tại chỗ, ray cần trục nay là luống trồng khoảng một trăm loài cây khác nhau; ghế ngồi và kết cấu gỗ trong công viên đóng từ gỗ tháo dỡ của chính nhà máy. Đoạn Artificial Walk dài năm ô phố ở phía bắc công viên trưng bày hơn 30 mảnh máy móc nhà máy được giữ lại nguyên trạng.

Cùng một văn phòng thiết kế, cùng khoảng thời gian với Central Green, nhưng High Line và Domino Park chọn giữ hạ tầng cũ làm chất liệu chính, còn Central Green ở Navy Yard lại chọn xoá gần hết. Sự khác nhau này không phải do năng lực thiết kế, mà do bản thân khu đất: Navy Yard giao cho một chủ đầu tư bất động sản thương mại (Liberty Property Trust) cần một quảng trường doanh nghiệp sạch sẽ ngay giữa các toà văn phòng mới, còn High Line và Domino Park được giao đúng lúc phong trào bảo tồn hạ tầng công nghiệp làm di sản đô thị đang lên ở New York.

Ba ca kinh điển: Duisburg-Nord, Gas Works Park, Zollverein

Gas Works Park ở Seattle, Mỹ, dựng trên nền 19,1 mẫu Anh của nhà máy khí đốt than Seattle Gas Light Company, hoạt động 1906-1956, do kiến trúc sư cảnh quan Richard Haag thiết kế, phần đồi Kite Hill mở cửa 1973 và toàn bộ công viên hoàn thiện năm 1976 (theo HistoryLink.org và TCLF). Đây là một trong những ca sớm nhất ở Mỹ giữ nguyên khối máy móc công nghiệp — các tháp chưng cất khí, ống dẫn, khung thép của xưởng cũ — làm điêu khắc đứng giữa bãi cỏ, thay vì tháo dỡ, dù thời điểm đó xử lý đất ô nhiễm dưới nền vẫn còn là bài toán mới với ngành.

Zeche Zollverein ở Essen, Đức, là mỏ than và khu chế biến than cốc rộng 100ha, khai thác than đá liên tục từ 1851 đến khi đóng cửa tháng 12/1986, được UNESCO công nhận Di sản Thế giới ngày 14/12/2001 (theo UNESCO World Heritage Centre). Toàn bộ khung thép, băng chuyền, tháp khai thác và nhà tuyển than được giữ nguyên, chuyển công năng thành bảo tàng, không gian triển lãm và lối đi bộ công cộng xuyên qua công trình cũ — không phải công viên cây xanh thuần tuý, mà một khu di sản công nghiệp mở cho công chúng đi lại giữa các khối máy móc nguyên bản.

Ba ca này cho thấy một phổ thái độ: Duisburg-Nord và Zollverein giữ gần như toàn bộ khối công trình làm cốt, chỉ thêm lối đi và cây cỏ len vào giữa; Gas Works Park giữ một cụm máy làm điểm nhấn giữa bãi cỏ rộng; còn Central Green ở Navy Yard đứng ở đầu kia của phổ này — không giữ lại một mảnh kết cấu công nghiệp nào, chỉ giữ vị trí địa lý và câu chuyện kể lại bằng bảng thông tin.

Bài học cho đất nhà máy cũ trong đô thị Việt Nam

Việt Nam đang có hàng loạt nhà máy, kho vận, xưởng cơ khí trong nội đô các thành phố lớn buộc phải di dời theo quy hoạch, để lại quỹ đất lớn chờ chuyển đổi công năng. Năm ca trên đây cho thấy quyết định đầu tiên không phải là 'thiết kế cảnh quan ra sao' mà là 'giữ lại cái gì, xoá cái gì' — một quyết định thuộc về quy hoạch và chủ đầu tư trước khi thuộc về kiến trúc sư cảnh quan. Giữ lại kết cấu thép, lò, bồn chứa như Duisburg-Nord hay Domino Park tốn công xử lý an toàn kết cấu và ô nhiễm nền đất, nhưng giữ được một lớp ký ức công nghiệp mà không công viên trồng mới nào tạo ra được trong một thế hệ. Xoá sạch như Navy Yard cho một mặt bằng sạch, dễ thi công, dễ vận hành, nhưng cắt đứt hoàn toàn liên hệ với lịch sử khu đất — công viên rồi sẽ trông giống bất kỳ công viên doanh nghiệp mới nào khác.

Không có câu trả lời đúng chung cho mọi khu đất. Nhưng câu hỏi cần đặt ra trước khi vẽ mặt bằng luôn giống nhau: kết cấu cũ nào trên khu đất còn đủ an toàn để giữ, ai sẽ chịu trách nhiệm xử lý đất ô nhiễm nếu giữ lại, và công năng mới có cần một nền phẳng sạch (như quảng trường doanh nghiệp của Navy Yard) hay được lợi hơn khi giữ lại một phần ký ức công nghiệp làm điểm khác biệt (như bốn ca còn lại).