PYRAMID VIEWPOINT — Vì sao một cái tháp gỗ 60m2 bên hồ Scotland đáng học hơn là chép?

Trên một bán đảo nhỏ nhô ra Loch Lomond — hồ nước ngọt nội địa lớn nhất Vương quốc Anh — từng đứng một khối gỗ hình kim tự tháp cao 8m, diện tích sàn chỉ 60m2. Tên chính thức là Pyramid Viewpoint, tên Gaelic là An Ceann Mòr (mũi đất lớn). Thiết kế: Daniel Bär, Stéphane Toussaint và Sean Edwards — ba người sau công trình này lập văn phòng chung mang tên BTE Architecture. Công trình khánh thành ngày 13/5/2015 tại Inveruglas, Arrochar, hạt Argyll and Bute, do nghị sĩ Richard Lochhead cắt băng. Đây là hạng mục thứ tư, cũng là hạng mục cuối cùng, trong giai đoạn thí điểm của chương trình Scottish Scenic Routes (Urban Realm, 2015; ArchDaily, 2016).

Cái tên quen gọi "kim tự tháp ở Vương quốc Anh" không đủ để tra cứu tiếp — quá nhiều công trình hình tháp trên khắp nước Anh. Tên đầy đủ, đơn vị thiết kế và địa điểm ở trên là toàn bộ những gì cần để tìm lại đúng công trình này. Và một chi tiết quan trọng không kém tên gọi: tính đến cuối năm 2025, cấu trúc đã bị tháo dỡ. Phần còn lại của bài viết dùng thì quá khứ, đúng với thứ còn lại của công trình vào năm 2026.

Một cuộc thi công, không phải một đơn đặt hàng tư nhân

Scottish Scenic Routes là sáng kiến của chính phủ Scotland, lấy cảm hứng từ chương trình National Tourist Routes của Na Uy — nơi các tuyến đường phong cảnh được cắm thêm những điểm dừng chân do kiến trúc sư trẻ thiết kế. Mục tiêu công bố của chương trình không phải xây một công trình lớn, mà là đưa tên tuổi các văn phòng thiết kế trẻ ở Scotland ra công chúng (e-architect; Urban Realm, 2015).

Cuộc thi cho hạng mục Loch Lomond nhận hơn 100 hồ sơ dự thi — một con số cho thấy sức hút thật của mô hình này với giới thiết kế trẻ, không phải một cuộc thi hình thức chỉ vài đơn vị tham gia cho có. Người thắng là ba kiến trúc sư trẻ — Daniel Bär, Stéphane Toussaint, Sean Edwards — lúc đó chưa có văn phòng chung. BTE Architecture ra đời sau khi thắng giải, lấy chính công trình này làm dự án đầu tay công khai (Urban Realm, 2015; ArchDaily, 2016).

Điểm đáng ghi nhớ với người làm nghề ở Việt Nam: đây là mô hình nhà nước đặt hàng thiết kế công trình nhỏ, ngân sách hạn chế, qua thi tuyển mở, ưu tiên rõ ràng cho người trẻ chưa có danh mục dự án lớn. Một mẫu hình khác hẳn cách các điểm dừng chân, chòi ngắm cảnh ở nhiều tuyến du lịch trong nước vẫn được giao thẳng, không qua thi tuyển.

Toàn bộ giai đoạn thí điểm của Scottish Scenic Routes có ngân sách khoảng 500.000 bảng Anh, do chính phủ Scotland cùng Transport Scotland, VisitScotland, Forestry Commission Scotland, Scottish Natural Heritage và hai ban quản lý vườn quốc gia đồng tài trợ — chia cho bốn điểm dừng chân: LookOut (kết cấu gương phản chiếu gần ngã ba Loch Voil và Loch Doine), Woven Sound (khoang trú chân ngắm thác Falls of Falloch), Faerie Hollow (điểm dừng chân gần đường đứt gãy Highland Boundary Fault Line) và Pyramid Viewpoint tại Inveruglas (e-architect).

Vị trí — một bán đảo nhìn ra hồ lớn nhất nước Anh

Inveruglas nằm bên bờ tây của Loch Lomond, trong ranh giới Vườn quốc gia Loch Lomond and The Trossachs — vườn quốc gia đầu tiên của Scotland, thành lập năm 2002. Site là một bán đảo nhỏ nhô ra mặt nước, xung quanh là cây rừng thấp. Theo mô tả dự án, địa hình bán đảo cho phép cảnh quan xung quanh được nhìn thấy như một toàn cảnh (panorama), trong khi bản thân công trình — nhìn từ xa qua mặt hồ — hiện ra như một khối đá giữa nước (ArchDaily, 2016).

Từ đỉnh công trình, tầm nhìn bao trọn dãy núi Arrochar Alps và đỉnh Ben Lomond ở phía đối diện hồ — hai điểm mốc địa hình quen thuộc với người leo núi ở vùng này (e-architect). Đây là lý do vị trí đặt công trình được chọn ngay tại điểm cao nhất bán đảo, thay vì một điểm bằng phẳng dễ thi công hơn nhưng tầm nhìn hẹp hơn.

Từ bãi đỗ xe, một lối đi cong dẫn qua rừng cây tới điểm cao nhất của bán đảo. Suốt đoạn đường đó, công trình chỉ hiện ra dần dần — trước tiên là một khối đứng hẹp, thấp thoáng giữa các thân cây, chưa lộ hình dạng đầy đủ (Dezeen, 2016).

Đường hầm hẹp, rồi mở bung ra một khoang lớn

Ra khỏi đường hầm, không gian bật mở đột ngột thành một khoang lớn, không còn mái che, nhìn thẳng ra toàn bộ mặt hồ. Đây chính là cơ chế thị giác cốt lõi của công trình: một khoảng nén dài để một khoảng mở ngắn gây tác động mạnh hơn nhiều so với việc đi thẳng ra một bãi trống có sẵn view. Dezeen (2016) và designboom (2016) đều mô tả cùng trình tự này khi thuật lại trải nghiệm đi qua công trình.

Đây là chi tiết đáng học hơn cả hình khối bên ngoài của công trình. Một chòi ngắm cảnh đặt thẳng ở điểm view đẹp nhất — không có đoạn dẫn nào để mắt "nghỉ" trước — thường làm người xem lướt qua nhanh. Buộc người đi qua một đoạn tối, hẹp, gần như không nhìn thấy gì, trước khi mở ra cảnh toàn, là cách giữ chân mắt lâu hơn bằng bố cục không gian, không cần thêm chi tiết trang trí.

Bậc ghế xếp tầng như một đấu trường nhỏ

Thiết kế còn có một đường hầm trung tâm dành riêng để đóng khung tầm nhìn cho người khuyết tật hoặc hạn chế vận động, không phải leo hết 31 bậc mới nhìn được ra hồ (Urban Realm, 2015). Đây là chi tiết tiếp cận phổ quát hiếm khi được nhắc tới khi các bài viết tiếng Việt tóm tắt công trình này, nhưng lại là phần cho thấy rõ nhất bài toán thiết kế không chỉ dừng ở hình khối đẹp.

Vật liệu — gỗ để mộc, phong hoá tự nhiên

Toàn bộ công trình dùng gỗ: vách, bậc thang, ghế ngồi đều ốp ván gỗ theo phương đứng kiểu rain-screen — lớp ván hở khe, không sơn phủ, để tự phong hoá. ArchDaily (2016) ghi thêm thép và bê tông trong hạng mục vật liệu, dùng cho phần kết cấu chịu lực và móng dưới lớp ốp gỗ nhìn thấy. Gỗ được chọn với chủ đích ngả màu xám bạc theo thời gian để hoà vào cảnh quan xung quanh, thay vì giữ màu gỗ mới (Urban Realm, 2015).

Đây cũng là điểm mà công trình sau này bộc lộ giới hạn.

Thi công — một nhà thầu địa phương, khởi công đầu năm 2015

Land Engineering là nhà thầu chính, làm việc trực tiếp cùng BTE Architecture và Vườn quốc gia Loch Lomond and The Trossachs trong suốt quá trình thi công. Toàn bộ phần mộc — dựng tấm ván đầu tiên, gia công cầu thang và ghế ngồi, tới lớp ốp hoàn thiện — do đơn vị mộc JPO Joinery thực hiện (Premier Construction News, 2015).

Công trình khởi công tháng 1/2015 và khánh thành ngày 13/5/2015 — nghĩa là toàn bộ quá trình dựng một kết cấu gỗ cao 8m, 60m2, kéo dài khoảng bốn tháng. Hai thanh giằng đứng (balusters) cùng hệ bậc thang và ghế ngồi theo phương ngang đều dựng bằng gỗ, ghi trong hồ sơ kỹ thuật của nhà thầu (Premier Construction News, 2015). Bản vẽ mặt bằng mô tả khối chính là một nền hình thang cân, đặt đúng tại điểm cao nhất của bán đảo.

Mười năm sau — công trình đã bị tháo dỡ

Theo phản ánh trên Parkswatch Scotland, tháp bắt đầu xuống cấp rõ trong những năm gần đây: gỗ mục ở nhiều mảng, tay vịn lỏng, có giai đoạn phần trên bị rào chắn an ninh, đóng cửa vì lý do an toàn (Parkswatch Scotland, 2025). Cơ quan quản lý vườn quốc gia xác định nguyên nhân là lỗi thiết kế: không đủ khe thoát nước và thông gió, khiến hơi ẩm đọng lại bên trong lớp gỗ và gây mục từ bên trong (AOL/PA Media, dẫn theo phát biểu của cơ quan quản lý công viên).

Công trình bị đóng cửa khoảng hai năm trước khi bị tháo dỡ hoàn toàn. Một bình luận của khách tham quan ghi lại việc tới nơi vào ngày 27/12/2025 và thấy tháp đã bị dỡ, mặt bằng đã được dọn sạch (Parkswatch Scotland, cập nhật tháng 12/2025). Cơ quan quản lý vườn quốc gia chưa công bố kế hoạch dựng lại hay thay thế bằng một công trình khác tại cùng vị trí.

Một điểm dừng chân, không phải một công trình biểu tượng lâu dài

Nhìn lại toàn bộ vòng đời của Pyramid Viewpoint — từ cuộc thi mở, chi phí một hạng mục nhỏ 60m2, tới lúc tháo dỡ sau một thập kỷ — công trình này đúng với đúng vai trò nó được đặt hàng: một điểm dừng chân tạm thời trên một tuyến cảnh quan, dùng để thử nghiệm ý tưởng và giới thiệu người thiết kế trẻ, không phải một công trình được kỳ vọng tồn tại vĩnh viễn.

Với một KTS cảnh quan đang phác thảo chòi ngắm cảnh, điểm dừng chân, hay bất kỳ công trình nhỏ nào đặt giữa thiên nhiên: cơ chế nén-rồi-mở của đường hầm dẫn vào khoang ngồi bậc thang là phần đáng mang theo. Cách chọn gỗ để mộc cho phong hoá tự nhiên cũng đáng học — nhưng phải học kèm luôn phần đã hỏng: không có khe thoát nước và thông gió đủ, gỗ mộc phong hoá đẹp trong vài năm đầu vẫn có thể mục rữa từ bên trong.

Ba số liệu đáng giữ lại làm tham chiếu khi lên khái toán cho một công trình cùng quy mô: 60 m2 sàn, khoảng bốn tháng thi công từ lúc khởi công tới khánh thành, và một nhà thầu địa phương cùng một xưởng mộc chuyên biệt đảm nhận toàn bộ phần gỗ — không cần huy động lực lượng thi công lớn cho một công trình nhỏ đặt giữa thiên nhiên.

The topography of the site allows the surrounding landscape to be experienced as a panorama, with the site itself visible from afar, like a rock amongst water.Mô tả dự án, ArchDaily, 2016