Gridgrounds ở Amsterdam: 60 euro mỗi mét vuông để cứu một khoảng trống giữa khu ở

Năm 2017, một khoảng đất trống giữa khu nhà ở Het Breed ở phía bắc Amsterdam mở cửa trở lại dưới cái tên Gridgrounds. Nó không phải công viên, cũng không hẳn là sân chơi: một dải quảng trường trải nhựa dài 88 m, rộng 17 m, kẻ vạch sơn trắng theo đúng lưới quy hoạch cũ của khu, cắm vào đó vài thiết bị chơi, hai vòng tròn cỏ và một sân thể thao. Toàn bộ khu vực 5.000 m² làm hết 300.000 euro — mức giá khiến dự án này đáng đọc kỹ hơn là nhìn ảnh.

Một mặt sân liền mạch kẻ vạch, thay vì chia nhỏ thành từng ô chức năng — đó là quyết định gốc của cả phương án

Bối cảnh: một khu nhà hiện đại đã sáu mươi tuổi

Het Breed do kiến trúc sư Frans van Gool thiết kế năm 1963 — dạng khu ở hiện đại điển hình của thời kỳ ấy: các khối nhà năm tầng bố trí theo lưới, nối với nhau bằng hành lang trên cao, và giữa các khối là những khoảng xanh rộng.

Mô hình này lặp lại ở khắp châu Âu sau chiến tranh, và ở đâu nó cũng gặp cùng một vấn đề sau vài chục năm: khoảng trống giữa các khối nhà không thuộc về ai. Rộng thì có rộng, xanh thì có xanh, nhưng không có lý do gì để dừng lại, không có hoạt động nào neo người ở lại, nên nó thành đất đi ngang qua chứ không phải nơi chốn. Với người làm cảnh quan Việt Nam, mô tả này nghe rất quen — nó đúng với phần lớn khoảng trống giữa các block chung cư đang xây hàng loạt hiện nay.

Nước đi chính: một mặt sân liền, không chia ô

Cách làm quen thuộc với loại đất này là chia nhỏ: chỗ này sân chơi trẻ em, chỗ kia sân thể thao, chỗ nọ vườn hoa, mỗi khu một hàng rào thấp. Gridgrounds làm ngược lại — một mặt sân liền mạch trải dài, và các chức năng được đặt lên trên nó như các điểm trên một tấm nền chung.

Cái lưới vạch sơn trắng lấy từ chính lưới quy hoạch của khu nhà, được kéo xuống mặt đất cho nhìn thấy được. Nó vừa là trang trí vừa là hệ toạ độ: các thiết bị chơi đặt ở các nút lưới, sân thể thao là một ô chữ nhật trong lưới, hai vòng tròn cỏ cắt ngang qua nó.

Hệ quả thực dụng của cách làm này lớn hơn vẻ ngoài. Một mặt sân liền thì mọi lứa tuổi dùng chung — trẻ nhỏ đạp xe vòng quanh chỗ anh chị chơi bóng, người lớn đi bộ cắt ngang, và không ai bị hàng rào nói cho biết chỗ này không dành cho mình. Nó cũng rẻ hơn hẳn: một lớp mặt duy nhất thay vì năm loại vật liệu, không hàng rào, không bó vỉa vụn vặt.

Sân thể thao nằm trong cùng mặt sân chứ không tách ra thành khu riêng có rào — nhờ vậy nó được dùng cả khi không ai chơi bóng

Chỗ dự án nối vào một truyền thống có sẵn

Các thiết bị chơi trong Gridgrounds lấy cảm hứng từ những sân chơi mà Aldo van Eyck làm cho chính thành phố Amsterdam — và đây là chỗ đáng dừng lại, vì nó là một trong những chương trình không gian công cộng có quy mô lớn nhất từng được thực hiện.

Từ 1947 đến 1978, làm việc trong Sở Quy hoạch Đô thị Amsterdam, van Eyck thiết kế 734 sân chơi rải khắp thành phố: trên các mảnh đất trống sau chiến tranh, trong công viên, ở góc quảng trường. Thiết bị của ông tối giản đến mức gần như trừu tượng — vòm leo bằng ống thép, các khối bê tông tròn, hố cát vuông — và cố ý không mô phỏng con vật hay đồ vật nào, để trẻ tự quyết định nó là cái gì.

Bài học rút được từ chương trình ấy, đến nay vẫn đúng: thiết bị càng nói rõ mình dùng thế nào thì càng nhanh chán; thiết bị để mở thì được dùng theo hàng chục cách khác nhau và bền hơn về mặt hấp dẫn. Đó cũng là lý do các sân chơi ấy được giới nghiên cứu — cả xã hội học lẫn tâm lý học — quay lại phân tích suốt mấy chục năm sau.

Thiết bị càng để mở thì trẻ càng chơi được nhiều kiểu — nguyên tắc rút từ 734 sân chơi Aldo van Eyck làm cho Amsterdam trong ba mươi năm

Cây và nước: hai lớp làm việc âm thầm

Phần cây trong Gridgrounds không phô trương: một lưới cây tiêu huyền trồng dọc hai bên, cùng các dải cỏ và mảng trồng ở rìa, đóng khung mặt sân. Cách bố trí này giải hai việc cùng lúc.

Bóng che cho mặt sân trải nhựa. Đây là điểm đáng chú ý nhất với khí hậu Việt Nam, và cũng là chỗ phải điều chỉnh khi mượn ý tưởng. Một mặt nhựa đường phơi nắng ở Amsterdam khác hẳn cùng mặt nhựa ấy ở Sài Gòn. Theo tổng hợp của World Resources Institute, tán cây che lên mặt cứng hạ nhiệt độ bề mặt khoảng 6 °C — gấp đôi mức 3 °C khi che thảm cỏ; mô phỏng trên mặt nhựa đường ở Florence còn cho chênh lệch 13,8–22,8 °C, do tán chặn 60–90% bức xạ sóng ngắn. Nghĩa là ở xứ nhiệt đới, tỉ lệ tán che trên mặt sân không phải câu chuyện thẩm mỹ mà là điều kiện để sân dùng được vào ban ngày.

Thoát nước. Một trong hai vòng tròn xanh của dự án đóng vai trò điểm thu nước bền vững — tức phần nước mưa rơi trên mặt sân được dẫn vào đó thấm xuống, thay vì đổ hết vào cống. Đây là chi tiết nhỏ trên bản vẽ nhưng là thứ quyết định mặt sân có ngập sau mưa hay không, và với khí hậu mưa tập trung như Việt Nam thì nó phải được phóng lên nhiều lần về công suất.

Hàng cây đóng khung mặt sân và các hình tròn cắt vào lưới: hai lớp làm mềm một mặt nền vốn rất cứng

Ba trăm nghìn euro cho năm nghìn mét vuông nghĩa là gì

Chia ra là 60 euro mỗi mét vuông — mức rất thấp cho một không gian công cộng ở Tây Âu. Con số ấy đáng phân tích vì nó chỉ ra chỗ tiền được tiêu và chỗ tiền được tiết kiệm.

Tiết kiệm ở nền. Giữ mặt nhựa làm nền chung, dùng sơn kẻ thay vì đổi vật liệu, không xây bó vỉa và hàng rào phân khu. Phần lớn ngân sách của các dự án tương tự thường tiêu vào đúng những thứ này.

Tiêu vào chỗ người chạm tới. Thiết bị chơi, sân thể thao, mảng trồng ở rìa — những thứ quyết định người ta có ra đó hay không.

Nguyên tắc rút ra dùng được cho mọi khu ở đang thiếu tiền: đừng chia nhỏ mặt bằng bằng vật liệu. Mỗi lần đổi vật liệu là một đường giáp, một chi tiết cấu tạo, một chỗ hỏng về sau và một khoản tiền. Một mặt nền thống nhất, kẻ vạch phân định, rồi dồn tiền vào thiết bị và cây — đó là cách làm được nhiều nhất với ngân sách hạn chế.

Mượn về Việt Nam thì đổi gì

Ba điều chỉnh cần làm, và đều xuất phát từ khí hậu chứ không phải thẩm mỹ.

Một — đảo tỉ lệ giữa mặt cứng và bóng che. Mặt sân liền là ý tưởng tốt, nhưng ở Amsterdam mặt nhựa phơi nắng chỉ khó chịu vài tuần mỗi năm, còn ở Việt Nam là quanh năm. Muốn giữ nguyên tắc "một nền thống nhất" thì phải kèm mật độ cây cao hơn hẳn, hoặc kết cấu che nắng trên phần lớn diện tích, hoặc chọn vật liệu mặt sáng màu ít hấp thụ nhiệt.

Hai — thoát nước phải tính theo mưa lớn nhất, không theo mưa trung bình. Một điểm thấm duy nhất là đủ cho khí hậu ôn hoà; ở đây cần hệ thu và trữ có công suất tương ứng với một trận mưa giờ cao nhất, kèm đường thoát dự phòng khi hệ thấm bão hoà.

Ba — tính trước việc xe máy sẽ vào. Một mặt sân liền, không bó vỉa, nằm giữa khu ở đông đúc là một bãi đỗ xe rất hấp dẫn. Vấn đề này phải giải bằng bố cục ngay từ đầu — cao độ, cột chắn, cách tổ chức lối vào — chứ không giải bằng biển cấm sau khi khánh thành.

Vòi phun đặt phẳng trên mặt sân là cách thêm nước mà không thêm ranh giới — hợp với khí hậu nóng và không chiếm chỗ khi tắt

Chốt lại

Gridgrounds đáng chú ý không vì hình thức mà vì cách nó tiêu tiền. Với 60 euro mỗi mét vuông, nó biến một khoảng trống không ai dùng giữa khu nhà cũ thành trung tâm của khu — bằng ba quyết định: giữ một mặt nền thống nhất thay vì chia ô, đặt các hoạt động lên trên nền ấy như những điểm trên lưới, và dồn tiền vào thứ người dùng chạm tới. Với các khu chung cư Việt Nam đang có hàng loạt khoảng trống tương tự — rộng, xanh, và trống rỗng — đây là mô hình đáng mượn, miễn là đổi lại tỉ lệ bóng che và công suất thoát nước cho đúng khí hậu của mình.