Công viên chống ngập và làm mới bờ sông
Tom Lee Park — Memphis, Mỹ (2023)
Chạy dọc 1,6 km bờ sông Mississippi ở trung tâm Memphis, Tom Lee Park do văn phòng SCAPE thiết kế cảnh quan phối hợp với Studio Gang, cải tạo lại từ một bãi cỏ phẳng ít người dùng thành chuỗi không gian có địa hình gò nổi, rừng cây bản địa và các sân chơi cộng đồng, hoàn thành năm 2023. Dự án nhận Giải thưởng Danh dự (Honor Award) hạng mục General Design của ASLA năm 2024.
China Basin Park — San Francisco, Mỹ (2024)
Nằm cạnh sân vận động Oracle Park ở San Francisco, China Basin Park do SCAPE thiết kế, kết nối khu dân cư mới với bờ Vịnh San Francisco bằng một chuỗi công viên tuyến tính có xử lý nước mưa và bãi triều phục hồi sinh thái. Dự án nhận Giải thưởng Danh dự General Design của ASLA năm 2025.
China Basin Park rộng khoảng 5 mẫu Anh (khoảng 2ha), mở cửa ngày 25/4/2024 sau gần 15 năm kể từ khi khu Mission Rock được quy hoạch lại. Công viên là mảnh cảnh quan công cộng đầu tiên hoàn thành trong toàn bộ khu phát triển Mission Rock, nằm ngay bên bờ Vịnh, đối diện sân Oracle Park qua vịnh nhỏ McCovey Cove — nơi bóng chày bay ra ngoài sân trong các trận đấu của đội San Francisco Giants vẫn thường rơi xuống nước. Vị trí này buộc thiết kế phải xử lý đồng thời hai việc: làm bờ kè chịu được thủy triều lên xuống của Vịnh, và tạo một khoảng công cộng đủ hấp dẫn để kéo người dân đến trước khi cả khu nhà ở xung quanh xây xong.
Công viên rừng và phục hồi sinh thái trong đô thị
Benjakitti Forest Park — Bangkok, Thái Lan (2022)
Benjakitti Forest Park mở rộng công viên Benjakitti hiện có bằng cách cải tạo một phần đất từng thuộc nhà máy thuốc lá của Chính phủ Thái Lan, do Turenscape phối hợp với Arsomsilp thiết kế cho Bộ Tài chính Thái Lan. Công viên dùng hệ thống đường đi bằng gỗ nổi trên mặt đất ngập nước theo mùa, giữ lại thảm thực vật đầm lầy thay vì san lấp. Dự án nhận Giải thưởng Danh dự General Design của ASLA năm 2024.
Phần mở rộng do Turenscape và Arsomsilp thiết kế rộng khoảng 41-42ha, tách ra từ một khu đất tổng cộng 72 ha từng thuộc Nhà máy Thuốc lá Thái Lan (Thailand Tobacco Monopoly), và thi công xong trong 18 tháng với ngân sách hạn chế — theo mô tả dự án công bố cùng lúc với giải ASLA 2024. Cách tiếp cận theo nguyên lý "thành phố bọt biển" (sponge city) của Kongjian Yu, người sáng lập Turenscape, là giữ lại toàn bộ vùng trũng tự nhiên của khu đất làm nơi trữ nước mưa thay vì san lấp và xây hệ cống bê tông. Với các đô thị Việt Nam đang loay hoay chống ngập bằng cách nâng cốt đường và làm cống to hơn, đây là một cách khác: để đất trũng làm việc của nó, chỉ thêm đường đi bằng gỗ nổi phía trên.
Fish Tail Park — Nam Xương (Nanchang), Trung Quốc (2024)
Fish Tail Park do Turenscape thiết kế cho thành phố Nam Xương, xử lý một khu đất ngập nước ven hồ bị ô nhiễm thành công viên có chức năng lọc nước tự nhiên qua các bậc thềm trồng cây thủy sinh. Dự án nhận Giải thưởng Xuất sắc (Award of Excellence) hạng mục General Design của ASLA năm 2025 — hạng mục cao nhất trong năm đó.
EcoCommons — Viện Công nghệ Georgia, Atlanta, Mỹ (2023)
EcoCommons là một khu vườn sinh thái ngay trong khuôn viên Viện Công nghệ Georgia (Georgia Tech), do Nelson Byrd Woltz Landscape Architects thiết kế, chuyển một bãi cỏ và bãi đỗ xe cũ thành hệ thống quản lý nước mưa bằng thực vật bản địa, đồng thời dùng làm không gian giảng dạy thực địa cho sinh viên. Dự án nhận Giải thưởng Danh dự General Design của ASLA năm 2024.
Tái sử dụng hạ tầng công nghiệp và giao thông cũ
St. John's Terminal — New York, Mỹ (2023)
St. John's Terminal là phần cảnh quan trên mái và quanh một tòa nhà văn phòng của Google tại Manhattan, cải tạo từ một ga hàng hóa đường sắt cũ, do Future Green Studio thiết kế. Điểm đáng chú ý là toàn bộ hệ thống cây xanh được tính toán để hoạt động như một lớp sinh thái thực sự — không chỉ trang trí — trên một kết cấu công nghiệp cải tạo. Dự án nhận Giải thưởng Danh dự General Design của ASLA năm 2024.
Phần cảnh quan do Future Green Studio thiết kế trải trên khoảng 1,5 mẫu Anh (khoảng 0,6ha) môi trường sống bản địa, chia trên nhiều sân thượng khác nhau của toà nhà, cộng thêm bảy tầng bồn cây gắn ở mặt đứng và một dải cây trồng dọc đường ray xe lửa cũ ở mặt bắc công trình — chi tiết này ghi trong hồ sơ dự án nộp cho ASLA năm 2024. Riêng 95% số cây trồng trong toàn bộ hệ thống là loài bản địa, chọn để nuôi sống chim và côn trùng địa phương chứ không phải để trang trí. Ga hàng hóa đường sắt cũ vốn có mặt bằng rất lớn nhưng gần như không có đất trồng cây tự nhiên; việc nhét được một hệ sinh thái thật vào một kết cấu bê tông công nghiệp cho thấy giới hạn của "trồng cây trên mái" nằm ở cách tính tải trọng và tưới tiêu, không nằm ở diện tích.
Little Island — New York, Mỹ (2021)
Little Island là công viên nổi trên sông Hudson, xây trên 132 cột bê tông hình chậu hoa (gọi là "tulip") nhô lên khỏi mặt nước, đặt tại vị trí một bến tàu cũ (Pier 54) đã xuống cấp. Phần kiến trúc do Heatherwick Studio thiết kế, phần cảnh quan và chọn cây do MNLA (Mathews Nielsen Landscape Architects, đứng đầu là Signe Nielsen) phụ trách, mở cửa năm 2021.
Mỗi cột "tulip" có hình dáng và khả năng chịu tải riêng, vì bên trên mỗi cột đỡ một phần khác nhau của địa hình công viên — chỗ là bãi cỏ phẳng, chỗ là gò đất trồng cây lớn, chỗ là sân khấu ngoài trời. Cách phân bổ tải trọng theo địa hình, thay vì dùng một lưới cột đều như sàn nhà thông thường, là lý do công trình có chi phí xây dựng cao (khoảng 260 triệu USD theo các nguồn báo chí thời điểm khánh thành) nhưng cũng là lý do công viên không nhìn giống bất cứ bến tàu cải tạo nào khác — địa hình nổi lên tự nhiên như một hòn đảo thật, dù toàn bộ phần đất bên dưới là kết cấu nhân tạo.
Không gian tưởng niệm đương đại
The Clearing — Đài tưởng niệm Sandy Hook, Newtown, Mỹ (2023)
The Clearing là công trình tưởng niệm các nạn nhân vụ xả súng trường tiểu học Sandy Hook năm 2012, do SWA Group thiết kế cho thị trấn Newtown, bang Connecticut. Cảnh quan dùng một khoảng rừng thưa và một hồ nước tĩnh làm trung tâm, tránh dùng biểu tượng tượng đài truyền thống. Dự án nhận Giải thưởng Danh dự General Design của ASLA năm 2024.
The Ellen DeGeneres Campus for the Dian Fossey Fund — Rwanda (2024)
Đặt tại vùng núi Rwanda gần môi trường sống của khỉ đột núi, khuôn viên nghiên cứu và bảo tồn này do MASS Design Group thiết kế, tích hợp cảnh quan bản địa vào cả không gian nghiên cứu lẫn khu trưng bày cho công chúng. Dự án nhận Giải thưởng Danh dự General Design của ASLA năm 2025.
Kết nối đô thị bị chia cắt bởi hạ tầng giao thông
Land Bridge — San Antonio, Mỹ (2020)
Land Bridge, tên đầy đủ Robert L.B. Tobin Land Bridge, là một cầu cạn phủ đất trồng cây, bắc qua một tuyến đường trong công viên Phil Hardberger tại San Antonio, do văn phòng Stimson Studio phối hợp với Rialto Studio thiết kế, hoàn thành tháng 12/2020, nhằm nối lại hai nửa công viên rộng 330 mẫu Anh (khoảng 133ha) bị chia cắt bởi đường, đồng thời tạo hành lang di chuyển cho động vật hoang dã. Dự án nhận Giải thưởng Danh dự (Honor Award) hạng mục General Design của ASLA năm 2025, năm năm sau khi khánh thành.
Mặt cầu chính rộng 150 x 150 foot (khoảng 46 x 46m), đủ để phủ một lớp đất dày và trồng cây cao, không chỉ cây bụi thấp như nhiều cầu cạn sinh thái khác. Đơn vị thiết kế mô tả đây là công trình vượt đường dành cho động vật hoang dã lớn nhất từng xây ở Mỹ tính đến thời điểm hoàn thành. Với các đô thị Việt Nam có công viên hoặc khu bảo tồn bị đường giao thông cắt ngang — trường hợp khá phổ biến ở vùng ven đô đang mở đường vành đai — mô hình này cho thấy việc nối lại không nhất thiết phải là một cây cầu đi bộ trần trụi, mà có thể là một mảnh đất thật, đủ dày để cây lớn mọc lên và động vật băng qua như đi trên nền đất tự nhiên, không phải trên một kết cấu công trình.
Không gian công cộng châu Âu
Công viên tại Gò Khởi nghĩa Warsaw (Park Akcji "Burza") — Ba Lan (2023)
Dự án cải tạo khu vực quanh gò đất nhân tạo Warsaw Uprising Mound — nơi đắp từ đống đổ nát của thành phố sau Thế chiến II — thành công viên leo núi nhẹ và điểm ngắm cảnh cho khu dân cư quanh đó, do hai văn phòng topoScape và Archigrest thiết kế, thi công xong năm 2023. Dự án thắng giải European Prize for Urban Public Space năm 2024 ở hạng mục tổng quát (General category), một trong những giải thưởng không gian công cộng lâu đời nhất châu Âu.
Cái khó của khu đất này không phải kỹ thuật san nền, mà là một câu hỏi mang tính bảo tồn: gò đất là một khối gạch vụn thật, chứa vật liệu của những ngôi nhà bị phá huỷ trong cuộc Khởi nghĩa Warsaw năm 1944, nên không thể san phẳng hay bọc bê tông toàn bộ như một quả đồi nhân tạo bình thường. Thiết kế giữ lại một phần gạch cũ lộ ra dọc lối đi thay vì giấu kín, biến ký ức chiến tranh thành một lớp vật liệu nhìn thấy được trong cảnh quan hàng ngày của cư dân, thay vì tách riêng thành một khu tưởng niệm đóng cửa quanh năm.
Đọc danh sách này như thế nào
Điểm chung của 10 dự án trên không phải hình thức bề mặt mà là cách xử lý một ràng buộc có sẵn: đất ngập nước ô nhiễm ở Fish Tail Park, bến tàu mục nát ở Little Island, đường cao tốc chia cắt công viên ở San Antonio, hay một khu tưởng niệm không muốn dùng tượng đài truyền thống ở Sandy Hook. Xem một dự án cảnh quan đáng học không phải xem nó đẹp ở góc ảnh nào, mà xem nó giải quyết đúng ràng buộc gì của khu đất đó.
Danh sách này dừng ở 11 dự án đã tra được nguồn cụ thể — đơn vị thiết kế, địa điểm, năm hoàn thành, giải thưởng hoặc đơn vị công bố. Còn nhiều dự án khác đáng chú ý trong cùng giai đoạn nhưng chưa đủ tư liệu để đối chiếu, nên chưa đưa vào đây.
Vui lòng ghi "Nguồn: canhquan.net" khi sao chép.