TRỒI LÊN TỪ MẶT ĐẤT — khi điêu khắc khổng lồ phá vỡ tỉ lệ của cả một quảng trường!

Giữa quảng trường Széchenyi ở Budapest, một khối đất phủ cỏ bất ngờ tách làm đôi và để lộ ra một khuôn mặt người đang gào thét, một cánh tay và bàn tay xoè rộng bên dưới — như thể cả một cơ thể khổng lồ đang cố trồi lên khỏi mặt đất. Đó là FELTÉPVE, tiếng Hungary nghĩa là "bị xé toạc", của nghệ sĩ điêu khắc người Hungary Ervin Loránth. Không chỉ Budapest mới có kiểu điêu khắc phá vỡ tỉ lệ người xem như vậy. Từ Berlin tới bãi biển nước Anh, một nhóm tác phẩm khác cũng chọn cách đặt một thân thể khổng lồ vào giữa không gian công cộng — có tác phẩm bám vào tường phố, có tác phẩm đứng thành hàng dưới thuỷ triều, có tác phẩm nổi hẳn trên mặt sông. Cùng một câu hỏi cho mọi ca: một khối hình người quá khổ đặt vào một quảng trường, một bãi biển, một dòng sông thì thay đổi cách người đi bộ dùng không gian đó ra sao.

FELTÉPVE là tác phẩm gì, đặt ở đâu, khi nào ?

FELTÉPVE là một tác phẩm tạm thời, dựng năm 2014 tại quảng trường Széchenyi, Budapest, ngay trước mặt tiền toà nhà Gresham Palace mang kiến trúc Tân nghệ thuật (Art Nouveau) nổi tiếng của thành phố. Tác phẩm được tạc bằng polystyrene — vật liệu nhẹ phù hợp với một công trình chỉ tồn tại trong thời gian ngắn — ra mắt trong khuôn khổ Art Market Budapest 2014, hội chợ nghệ thuật đương đại quốc tế trưng bày tác phẩm của các nghệ sĩ châu Âu, đi kèm các buổi thảo luận nghệ thuật, phỏng vấn nghệ sĩ và ra mắt sách. Sau khi hội chợ kết thúc, tác phẩm được tháo dỡ khỏi quảng trường Széchenyi; theo Wikipedia, nó sau đó được đưa sang trưng bày tại Ulm, Đức, nhân dịp kỷ niệm cuộc cách mạng 1989 — tức FELTÉPVE hiện không còn đứng ở vị trí ban đầu tại Budapest. Cùng năm 2014, dưới tên gọi khác là Strappato, tác phẩm từng nhận một giải thưởng quốc tế cho tác phẩm công cộng xuất sắc nhất thế giới, và được tạp chí Architectural Digest xếp vào danh sách những tác phẩm điêu khắc công cộng đáng chú ý.

Ervin Loránth — tên đầy đủ ghi trong hồ sơ triển lãm quốc tế là Ervin Hervé-Lóránth — là nghệ sĩ thị giác người Hungary, có bằng điêu khắc từ Construzione Maschere, Firenze (2003). FELTÉPVE dùng đúng mô-típ mà ông lặp lại xuyên suốt sự nghiệp: hình tượng con người khổng lồ trồi lên hoặc bám vào một bối cảnh đô thị có sẵn, thay vì đứng thẳng như một tượng đài thông thường giữa quảng trường trống.

Vì sao chọn hình ảnh "chui ra khỏi đất" thay vì đặt nổi trên mặt đất ?

Phần lớn tượng đài công cộng đặt nguyên khối trên một bệ, để người xem nhìn từ xa. FELTÉPVE làm ngược lại: tác phẩm được dựng như một khối đất — mặt trên phủ cỏ thật như phần vỏ trái đất còn nguyên — bị xé toạc ra để lộ phần thân thể bên trong. Bố cục này buộc người đi ngang quảng trường phải nhìn lại lần hai để nhận ra đó không phải một ụ đất công trình đang thi công, mà là một khuôn mặt đang há miệng gào và một cánh tay đang chống xuống đất để nhoài người lên.

Kỹ thuật thực hiện: vật liệu và cách neo vào địa hình

Tác phẩm tạc bằng polystyrene — vật liệu nhẹ, dễ tạo khối lớn và tạo bề mặt sần sùi giả kết cấu da, cơ và đất đá, đồng thời đủ nhẹ để không cần một hệ móng nặng như đá hay bê tông đúc đặc. Phần "vỏ đất" phía trên phủ cỏ, diềm mép được cắt lởm chởm không đều để giả cảm giác bị xé rách chứ không phải một đường cắt thẳng của công trình xây dựng.

Việc dựng một khối lớn như vậy giữa bãi cỏ công cộng đòi hỏi phối hợp với đơn vị quản lý mặt bằng của thành phố — xin phép chiếm dụng không gian chung trong thời gian triển lãm, tính toán tải trọng khối đặt trên nền cỏ, và một kế hoạch tháo dỡ trả lại nguyên trạng khi hội chợ kết thúc. Kế hoạch đó đã diễn ra đúng như vậy: sau Art Market Budapest 2014, tác phẩm được dỡ khỏi quảng trường Széchenyi. Đây là loại thủ tục giống hệt một hạng mục cảnh quan công cộng tạm thời — có ngày dựng và có ngày dỡ được định trước — nhiều hơn là một tác phẩm trưng bày cố định trong phòng triển lãm.

Đặt trong bối cảnh không gian công cộng xung quanh

FELTÉPVE không đứng tách biệt mà nằm ngay trên trục nhìn giữa quảng trường Széchenyi và cầu Chain Bridge bắc qua sông Danube — khu vực trung tâm lịch sử của Budapest, nơi Gresham Palace là một trong những công trình kiến trúc Tân nghệ thuật được biết tới nhiều nhất thành phố. Đặt một khối hình thể tạc thô, gần như siêu thực, ngay trước một mặt tiền cổ điển chạm khắc tinh xảo tạo ra một sự tương phản rõ: cái cũ mượt và trang trọng, cái mới thô và bất ổn.

Khoảng cách giữa tác phẩm và mặt đường cũng được tính để xe cộ và người đi bộ nhìn thấy tác phẩm từ nhiều góc khi lưu thông ngang quảng trường, chứ không phải một vị trí chỉ nhìn được khi bước hẳn vào bên trong công viên — cách bố trí này giữ vai trò của FELTÉPVE là một điểm nhấn thị giác cho cả trục đường, không chỉ cho người dừng lại xem.

RIESE — cùng một tác giả, nhưng đặt giữa phố thay vì giữa công viên

Cùng một người tạc FELTÉPVE, Ervin Hervé-Lóránth còn một tác phẩm khác mang tên RIESE ("Người khổng lồ"), dựng năm 2015 tại Dorotheenstraße 12, khu Mitte, Berlin — ngay mặt tiền toà nhà Collegium Hungaricum Berlin, viện văn hoá Hungary tại Đức. RIESE tạc hình một thân người khổng lồ màu vàng ngà đang cúi ghé mặt vào cửa sổ toà nhà, một tay chống lên tường như đang cố nhìn vào bên trong.

Đặt hai tác phẩm cạnh nhau sẽ thấy rõ một tác giả đổi cách dùng cùng một mô-típ theo đúng loại không gian tiếp nhận nó. FELTÉPVE cần một mặt bằng rộng — một dải cỏ giữa quảng trường Széchenyi — để thân thể có chỗ nằm ngang, và người xem tiếp cận nó từ nhiều hướng, đi vòng quanh như đi quanh một cái hố. RIESE thì áp thẳng vào một mặt tường phố hẹp, thân người dựng gần như đứng, và người đi bộ trên vỉa hè Dorotheenstraße chỉ nhìn thấy nó từ một hoặc hai hướng cố định, giống như bất chợt bắt gặp một ai đó đang ghé sát cửa sổ nhà hàng xóm. Một bên là quảng trường mở cho một cơ thể nằm; một bên là phố hẹp chỉ đủ chỗ cho một cơ thể đứng áp tường. Cùng ý tưởng thân thể khổng lồ cố thoát ra khỏi thứ đang giữ nó lại, nhưng loại không gian quyết định tư thế của cả khối điêu khắc.

Angel of the North — thân thể khổng lồ thành mốc cảnh quan của cả một vùng

Angel of the North, tác phẩm của nhà điêu khắc Anh Antony Gormley, dựng xong ngày 15/2/1998 trên một ngọn đồi ở Gateshead, đông bắc nước Anh. Dự án khởi động từ 1994, nhưng phần chế tạo thép và lắp dựng thực tế tại chỗ chỉ diễn ra trong khoảng 8 tháng, từ giữa 1997 tới đầu 1998 — bốn năm trước đó là giai đoạn xin phép và thiết kế. Tượng cao 20m, sải cánh rộng 54m — dài hơn cả một sân bóng đá — làm bằng thép chịu thời tiết COR-TEN, loại thép tự tạo lớp gỉ bảo vệ bề mặt theo thời gian thay vì cần sơn phủ. Về trọng lượng, các nguồn không thống nhất: Wikipedia ghi 208 tấn, trong khi một số nguồn khác dẫn 200 tấn (100 tấn thân cộng 50 tấn mỗi cánh) — trang chính thức của hội đồng Gateshead hiện không mở được để đối chiếu. Hình dáng của tượng lấy nguyên từ chính cơ thể Gormley, một mô-típ ông lặp lại ở nhiều tác phẩm khác.

Khác với FELTÉPVE hay RIESE, Angel of the North không đặt trong một quảng trường có người đi bộ áp sát mà đứng trên một ngọn đồi bên cạnh đường cao tốc A1 — tuyến đường chính nối Newcastle với miền nam nước Anh. Phần lớn người nhìn thấy tượng là người lái xe chạy ngang ở tốc độ cao, không phải người đứng dưới chân tượng. Các gân dọc trên thân và cánh đóng vai trò như một bộ khung ngoài, dẫn lực gió xuống móng, giúp tượng chịu được gió trên 160km/h — một chi tiết kỹ thuật bắt buộc phải giải quyết trước khi bàn tới hình khối, vì một tấm cánh thép rộng 54m đứng lộ thiên trên đồi trống chính là một cánh buồm khổng lồ hứng trọn gió biển Bắc.

Another Place — cùng một hình người, lặp thành trăm bản, đứng dưới nước triều

Cũng của Antony Gormley, Another Place gồm 100 tượng gang đúc, mỗi tượng cao 189cm, nặng khoảng 650kg, đúc từ 17 khuôn lấy trực tiếp từ cơ thể tác giả. Tác phẩm đặt cố định tại bãi biển Crosby, hạt Merseyside, Anh, từ ngày 1/7/2005, sau khi từng lưu diễn qua Cuxhaven (Đức), Na Uy và Bỉ. Các tượng trải dài hơn 3km (2 dặm) dọc bờ biển, có tượng đứng cách bờ tới 1km, tất cả đều quay mặt ra khơi.

Điểm khác biệt lớn nhất của Another Place so với ba tác phẩm còn lại: tỉ lệ tiếp cận của người xem đổi liên tục theo con nước. Khi triều xuống, có thể đi bộ tới sát chân từng tượng, thấy đúng tầm người thật. Khi triều lên, phần lớn thân tượng ngập trong nước, chỉ còn đầu và vai nhô lên — cùng một khối, cùng một chiều cao, nhưng cảm giác về quy mô của nó thay đổi hoàn toàn chỉ vì mực nước lên xuống. Không một bản vẽ cảnh quan nào tạo hiệu ứng đó nếu không tính trước chu kỳ thuỷ triều của đúng khúc bờ biển này.

Molecule Man — thân người khổng lồ nhưng rỗng, đứng nổi trên mặt sông

Molecule Man, tác phẩm của nghệ sĩ Mỹ Jonathan Borofsky, hoàn thành năm 1997 và lắp đặt cố định trên sông Spree, Berlin năm 1999. Ba khối hình người bằng nhôm, cao 30m, đứng trên một bệ giữa lòng sông tại điểm giao nhau của ba quận Treptow, Kreuzberg và Friedrichshain — trang chính thức berlin.de không công bố tổng trọng lượng của cụm tượng. Ba thân người ngả vào nhau, cánh tay hoà lẫn vào nhau ở giữa, toàn bộ bề mặt đục lỗ chi chít — theo lời Borofsky, các lỗ đó tượng trưng cho những phân tử cấu tạo nên mọi con người, gặp nhau để tạo thành sự sống.

Molecule Man giải một bài toán khác hẳn ba ca trên: không có mặt đất để đứng, chỉ có một bệ nhỏ giữa dòng sông, và khối nhôm đục lỗ để gió và ánh sáng xuyên qua thay vì cản trọn luồng gió như một tấm thép đặc. Đứng từ hai bờ sông, thân thể khổng lồ hiện ra như đang nổi ngay trên mặt nước, không có chân đế nhìn thấy được — khác hẳn cảm giác một khối bị chôn chặt xuống đất như FELTÉPVE hay RIESE.

Vì sao bốn cách đặt một thân thể khổng lồ này đáng chú ý với người làm cảnh quan ?

Xếp năm tác phẩm cạnh nhau — FELTÉPVE, RIESE, Angel of the North, Another Place, Molecule Man — sẽ thấy cùng một mô-típ thân thể khổng lồ nhưng năm cách trả lời khác nhau cho một câu hỏi cảnh quan: đặt vật thể lớn đó vào loại mặt bằng nào thì hợp. FELTÉPVE cần một dải cỏ mở để thân thể nằm ngang và người xem đi vòng quanh. RIESE cần một mặt tường phố hẹp để thân thể áp sát và đứng. Angel of the North cần một ngọn đồi trống hứng gió để trở thành mốc nhìn từ đường cao tốc. Another Place cần một bờ biển có thuỷ triều để đổi tỉ lệ theo con nước. Molecule Man cần một dòng sông để nổi lên không chân đế. Không tác phẩm nào trong năm ca này đặt đúng vào loại mặt bằng của ca khác mà vẫn giữ được hiệu quả ban đầu.

Ý tưởng dùng chính mặt đất làm chất liệu điêu khắc, thay vì đặt một khối vật liệu ngoại lai lên trên nền đất có sẵn, gắn với một mạch nghệ thuật rộng hơn thường gọi là land art hay earthwork — khởi đi từ các nghệ sĩ Mỹ cuối thập niên 1960 như Robert Smithson, người đào và đắp đất trực tiếp trên địa hình thật thay vì tạc tượng đưa vào không gian. FELTÉPVE không đào đất thật như các earthwork cổ điển, nhưng giữ đúng logic đó ở mức hình ảnh: bề mặt cỏ và hình dạng lởm chởm của "vỏ đất" mô phỏng cảm giác địa hình bị xé ra, khiến ranh giới giữa tác phẩm điêu khắc và phần cảnh quan xung quanh trở nên mờ đi, thay vì rạch ròi như một tượng đài đặt trên bệ đá.

Cách dùng điêu khắc tỉ lệ lớn để tạo điểm nhấn cho một quảng trường, một bờ biển hay một dòng sông, thay vì chỉ trồng cây hay lát nền, vẫn còn khá hiếm trong các không gian công cộng ở Việt Nam — phần lớn điêu khắc công cộng trong nước vẫn đứng độc lập trên bệ, tách hẳn khỏi mặt cỏ, mặt nước hay bối cảnh kiến trúc xung quanh. Năm ca trên là năm câu trả lời khác nhau cho cùng một câu hỏi: khối hình người khổng lồ này thuộc về loại mặt bằng nào, và người xem sẽ tiếp cận nó từ đâu.