Ở cửa ngõ đông bắc Paris, trên khu đất từng là lò mổ trung tâm của thành phố, có một công viên không dựng theo cách người ta quen hình dung. Không trục chính, không quảng trường trung tâm, không một đài phun nước hay tượng đài làm điểm quy chiếu cho toàn bộ bố cục. Thay vào đó là hàng chục khối thép sơn đỏ rải đều theo lưới, cắt ngang những con đường gãy khúc, nằm giữa các mảng cỏ mở. Đó là Parc de la Villette, đồ án của kiến trúc sư Bernard Tschumi, thắng cuộc thi thiết kế quốc tế năm 1982-83.
Từ lò mổ tới công viên thế kỷ 21
Khu đất nơi Parc de la Villette toạ lạc từng mang một công năng rất khác với những gì diễn ra ở đó hôm nay. Đây là khu lò mổ trung tâm (central abattoirs) của Paris, xây dựng từ năm 1867, phục vụ nhu cầu giết mổ và phân phối thịt cho cả thành phố suốt hơn một thế kỷ. Cơ sở này ngừng hoạt động và di dời năm 1974, để lại một khoảng đất công nghiệp rộng lớn ở quận 19, mang theo cả những công trình cũ như Grande Halle — nhà xưởng khung thép mái vòm, sau này được giữ lại và chuyển đổi công năng thành không gian tổ chức sự kiện, thay vì đập bỏ hoàn toàn.
Sự chuyển đổi từ đất công nghiệp sang công viên công cộng không phải chuyện hiếm ở các đô thị châu Âu cuối thế kỷ 20 — nhưng cách chính quyền Paris chọn giải quyết bài toán này lại khác thường. Thay vì giao cho một đồ án cảnh quan truyền thống, một cuộc thi thiết kế quốc tế được tổ chức, mở ra cơ hội cho những hướng tiếp cận không đi theo lối mòn công viên kiểu Pháp cổ điển — vốn quen với trục đối xứng, bồn hoa hình học, và một điểm nhấn trung tâm rõ ràng.
Cuộc thi 1982-83 và cách Tschumi trả lời đề bài
Bernard Tschumi, kiến trúc sư mang hai quốc tịch Pháp-Thuỵ Sĩ, thắng cuộc thi thiết kế quốc tế cho khu đất La Villette năm 1982-83 cùng kiến trúc sư Colin Fournier. Trên mặt bằng, cách làm của ông lộ rõ nhất ở chỗ ba lớp — điểm, tuyến, mặt — được vẽ chồng lên nhau mà không lớp nào né lớp kia: một con đường có thể cắt thẳng qua một folie, một bãi cỏ có thể bị trục đường xuyên ngang giữa. Cách vẽ đó được giới kiến trúc gắn với deconstructivism, hướng ông có trao đổi với triết gia Jacques Derrida trong lúc phát triển đồ án.
Văn phòng Tschumi Architects mô tả Parc de la Villette là "một loại công viên chưa từng có", xây dựng trên nền tảng văn hoá (culture) thay vì mô phỏng tự nhiên (nature). Cách đặt vấn đề này lật ngược một quy ước quen thuộc của công viên đô thị: thay vì cố gắng tái hiện một mảnh thiên nhiên thu nhỏ giữa lòng thành phố, đồ án chọn đối thoại thẳng với các hệ thống văn hoá, công năng và sự kiện — một công viên được thiết kế như một cấu trúc hoạt động, không phải một cảnh quan mô phỏng. Phạm vi dự án trải khoảng 125 acres, triển khai từ 1982 đến 1998, bao gồm cả các công trình phụ trợ dựng thêm sau khi phần cảnh quan chính hoàn thành năm 1987.
Ba lớp chồng nhau: Điểm, Tuyến, Mặt
Lớp Điểm — hệ folies theo lưới
Cốt lõi của Parc de la Villette là một hệ thống các folies — công trình nhỏ bằng thép sơn đỏ, đặt đều theo lưới trên toàn bộ khu đất. Con số 26 folie được ghi nhận ở một nguồn; trong khi đó, khi mô tả nguyên tắc tổ chức của đồ án, ArchDaily nói tới một lưới khoảng 35 công trình rải trên khu đất. Hai nguồn chưa khớp số lượng chính xác, nên cách nói an toàn nhất là một hệ vài chục folie đặt theo lưới đều — không chốt cứng một con số. Trang tschumi.com mô tả tổng thể dự án gồm hơn 25 công trình (over 25 buildings), cộng thêm lối đi, cầu và vườn cảnh quan, thực hiện trong khoảng 15 năm.
Mỗi folie không mang một công năng cố định ngay từ đầu. Tschumi.com mô tả đây là một hệ "điểm" phân tán, chồng lên một hệ "tuyến" nhấn mạnh sự di chuyển qua công viên. Cách nói "phân tán" ở đây quan trọng: các folies không tập trung quanh một khu trung tâm rồi thưa dần ra biên, mà rải đều khắp khu đất theo một lưới hình học nghiêm ngặt — mỗi ô lưới cách nhau một khoảng cố định, bất kể ô đó rơi vào bãi cỏ mở, ven kênh, hay cạnh một trục đường chính. Chính sự đều đặn máy móc này tạo ra hiệu ứng phi trung tâm: mắt người đi trong công viên không có một điểm để quy chiếu toàn cục, chỉ có chuỗi mốc đỏ lặp lại theo nhịp lưới.
Lớp Tuyến — mạng đường cắt nhau không đều
Lớp thứ hai là hệ thống đường đi. Các trục di chuyển chính trong Parc de la Villette cắt nhau không đều nhau — không chạy song song, không đối xứng, không quy về một điểm hội tụ chung. Đây là điểm khác biệt rõ với quy hoạch công viên kiểu Pháp cổ điển, nơi các lối đi thường được vẽ đối xứng qua một trục chính dẫn thẳng tới điểm nhấn trung tâm. Ở Villette, mạng đường được xử lý như một lớp độc lập, có logic hình học riêng, chỉ tình cờ giao cắt với lớp folies tại một số điểm — không phải lớp đường được vẽ ra để dẫn người xem tới từng folie theo trình tự định sẵn. Một trong các lối chính của lớp này dài khoảng 3km, uốn xuyên suốt công viên.
Lớp Mặt — không gian mở không định trước công năng
Lớp thứ ba là các mảng không gian xanh và sân bãi mở, dùng cho hoạt động tự do. Lớp này chiếm phần diện tích lớn của khu đất, không gán sẵn một công năng cụ thể cho từng khoảng sân — khác với công viên truyền thống, nơi mỗi khu vực thường được vẽ rõ là sân chơi trẻ em, vườn hoa, hay bãi cỏ picnic ngay từ bản vẽ quy hoạch. Cách để trống công năng này cho phép người dùng tự quyết định cách sử dụng một khoảng sân, và cũng đồng nghĩa cùng một khoảng đất có thể phục vụ những hoạt động rất khác nhau vào những thời điểm khác nhau trong năm. Trong tổng diện tích 55ha của khu quy hoạch, khoảng 35ha là không gian xanh mở; riêng bãi cỏ lớn nhất, Prairie du Triangle, rộng khoảng 2ha (20.000 m²).
Vì sao gọi là công viên phi trung tâm
Cụm từ "phi trung tâm" hay được gắn cho Parc de la Villette không phải một cách nói ẩn dụ, mà mô tả đúng cách ba lớp Điểm-Tuyến-Mặt được chồng lên nhau. Mỗi lớp có logic tổ chức riêng, độc lập với hai lớp còn lại. Lớp folies theo lưới đều, lớp đường cắt nhau tự do, lớp mảng xanh để trống công năng — không lớp nào được vẽ ra để phục vụ hay tôn lên lớp kia. Kết quả là một công viên không có một điểm duy nhất mà toàn bộ bố cục quy về, khác hẳn công viên cổ điển kiểu Pháp, nơi một đài phun nước hay một quảng trường trung tâm thường đóng vai trò neo cho toàn bộ trục thị giác.
Cách tiếp cận này gắn liền với tư tưởng deconstructivism mà Tschumi theo đuổi trong giai đoạn này — không cố gắng làm các thành phần khớp êm vào nhau thành một tổng thể hài hoà, mà cố tình để lộ những chỗ va chạm, cắt xén, đứt gãy giữa các lớp. Một con đường có thể cắt ngang một folie mà không hề đổi hướng để tránh nó. Một mảng cỏ có thể bị một trục đường xuyên thẳng qua giữa, chia đôi mà không có ý định làm mềm ranh giới đó. Sự va chạm này, thay vì được coi là lỗi thiết kế cần sửa, lại chính là chủ đích của đồ án.
Cụm công trình văn hoá bao quanh công viên
Parc de la Villette không đứng một mình mà nằm trong một cụm thiết chế văn hoá lớn của Paris. Trong khu vực còn có Cité des Sciences et de l'Industrie — bảo tàng khoa học lớn nhất châu Âu, La Géode — rạp chiếu phim hình cầu trắc địa đặc trưng bằng lớp vỏ thép phản chiếu, Cité de la Musique — tổ hợp phục vụ giáo dục và biểu diễn âm nhạc, và Philharmonie de Paris, phòng hoà nhạc 2.400 chỗ khai trương tháng 1 năm 2015. Grande Halle, nhà xưởng cũ còn sót lại từ thời lò mổ, nay được giữ nguyên khung thép mái vòm và chuyển thành không gian tổ chức triển lãm, hội chợ và sự kiện lớn.
Sự hiện diện của cụm công trình này lý giải một phần vì sao công viên thu hút lượng khách rất lớn hằng năm — ước tính khoảng 10 triệu lượt. Đây không đơn thuần là một công viên để dạo bộ, mà là một điểm đến văn hoá tổng hợp, nơi bảo tàng khoa học, phòng hoà nhạc và không gian sự kiện cùng tồn tại trên nền một đồ án cảnh quan cố tình không có trung tâm. Việc các công trình văn hoá lớn này được đặt xen giữa lưới folies, thay vì tách riêng ra một khu quy hoạch khác, cũng phần nào tiếp nối tinh thần phi trung tâm của tổng thể — mỗi thiết chế văn hoá tự đứng độc lập, không có công trình nào được xếp làm hạt nhân cho toàn khu.
Vị trí của Villette trong lịch sử thiết kế cảnh quan
Parc de la Villette thường được nhắc tới trong các khảo sát lịch sử kiến trúc và cảnh quan cuối thế kỷ 20 như một trong những ví dụ rõ nhất của deconstructivism được đưa ra khỏi trang giấy lý thuyết để xây dựng thành công trình thực. Việc một đồ án công viên công cộng, phục vụ hàng triệu lượt khách mỗi năm, lại được thiết kế dựa trên nguyên tắc chồng lớp độc lập và cố ý để lộ va chạm — thay vì hài hoà hoá mọi chi tiết — là một lựa chọn khác thường với quy mô công cộng lớn như vậy.
Cách đồ án từ chối một trung tâm hình học duy nhất cũng đặt ra một câu hỏi thiết kế mà nhiều công viên đô thị sau này còn tiếp tục trả lời theo những cách khác nhau: một không gian công cộng lớn có bắt buộc phải có một điểm neo thị giác để người dùng định hướng hay không, hay có thể để mỗi người tự dựng bản đồ tinh thần riêng từ một hệ thống mốc lặp lại theo lưới. Parc de la Villette chọn phương án thứ hai, và ba lớp Điểm-Tuyến-Mặt độc lập chính là công cụ để hiện thực hoá lựa chọn đó trên một khu đất từng là lò mổ công nghiệp của Paris.
