Cầu Phóng Sinh ở Chu Gia Giác: "trên bến dưới thuyền" đọc từ một cây cầu đá 1571

"Trên bến dưới thuyền" là câu cửa miệng của không ít đồ án Việt Nam mỗi khi đụng đề bài ven sông, ven kênh. Ở thị trấn nước Chu Gia Giác (Zhujiajiao), ngoại ô Thượng Hải, câu ấy không phải khẩu hiệu mà là một cấu trúc đô thị có thật, và cầu Phóng Sinh (Fangsheng) là chỗ đọc nó rõ nhất: một cây cầu đá năm vòm bắc qua sông Dianpu, dựng năm 1571, hai đầu cầu chạm thẳng vào phố, dưới chân cầu là bến thuyền, trên lưng cầu là dòng người qua lại. Năm 2018, khi văn phòng MVRDV thắng cuộc thi thiết kế một cây cầu mới cho thị trấn, cây cầu cổ này chính là thứ phương án phải nhìn vào.

Đọc cầu Phóng Sinh như một công trình cảnh quan chứ không chỉ như một di tích thì có bốn thứ đáng xem: cách nó nối hai bờ, cách bậc đá dẫn người lên xuống, cách bến thuyền bám vào chân cầu, và cách cả một dãy phố tổ chức quanh nó. Phương án Dawn Bridge của MVRDV cho thấy thêm một thiết kế mới đã mượn gì từ cây cầu cũ.

Một cây cầu năm vòm giữa sông Dianpu

Cầu Phóng Sinh dựng năm 1571, thời nhà Minh, do một nhà sư trong vùng quyên góp xây; công trình được trùng tu lớn năm 1812, thời nhà Thanh, theo Wikipedia. Cầu dài khoảng 70m, rộng gần 6m, gồm năm vòm đá, vòm giữa lớn và cao nhất, các vòm hai bên thấp dần về phía bờ. Đây được xem là cây cầu đá năm vòm lớn nhất còn lại ở khu vực Thượng Hải.

Hình dáng năm vòm giải một bài toán rất cụ thể của thị trấn nước: sông Dianpu là tuyến thuyền chính, nên vòm giữa phải đủ cao cho thuyền chở hàng đi qua, trong khi hai đầu cầu phải hạ xuống vừa tầm mặt phố để người gánh hàng bước lên được. Mặt cầu vì thế không phẳng mà cong lên như lưng cá, đỉnh cao nhất nằm đúng trên luồng thuyền. Chiều cao thông thuyền quyết định cao độ đỉnh cầu, cao độ đỉnh cầu quyết định chiều dài dốc bậc hai đầu — một chuỗi quyết định nối nhau từ mặt nước lên tới mặt phố.

Nhìn từ mặt kênh, năm vòm và bóng của chúng dưới nước ghép thành những vòng tròn gần kín, hình ảnh quen thuộc nhất của Chu Gia Giác. Nhưng với người làm cảnh quan, thứ đáng đọc hơn là tỷ lệ: một khối đá dài 70m đặt giữa hai dãy nhà hai tầng mà không lấn át chúng, vì phần lớn khối lượng cầu nằm dưới vòm, trong khoảng rỗng cho thuyền và nước đi qua.

Bậc đá hai đầu cầu — nơi phố chạm vào nước

Hai đầu cầu Phóng Sinh không kết thúc bằng một đoạn dốc cho xe, mà bằng những đợt bậc đá dài, bậc thấp và rộng, đủ cho người đi bộ lên xuống thong thả với gánh hàng trên vai. Chân bậc mở ra một khoảng sân nhỏ lát đá, nơi dựng tấm bia khắc tên cầu, có cây bóng mát và lối rẽ vào các dãy phố ven kênh.

Khoảng sân ở chân cầu là chi tiết hay bị bỏ qua khi chép lại hình ảnh cầu vòm. Nó là vùng đệm giữa hai loại chuyển động: người đi dọc phố và người bắt đầu leo cầu. Không có khoảng đệm đó, chân bậc đâm thẳng vào lối đi, người đứng chờ và người đi qua va vào nhau. Ở Chu Gia Giác, khoảng đệm này còn là chỗ bày hàng, chỗ hẹn nhau, chỗ nhìn lên cầu trước khi bước lên.

Leo lên đến đỉnh, bậc đá kết thúc ở một đoạn mặt cầu gần như phẳng, lan can đá thấp hai bên. Đây là chỗ người ta dừng lại lâu nhất: tầm nhìn mở ra dọc sông về cả hai phía, thấy mái ngói hai bờ, thấy thuyền đi dưới chân. Cây cầu không được thiết kế như một đài ngắm cảnh, nhưng hình học của nó — bậc lên, đỉnh phẳng, bậc xuống — tự tạo ra một điểm dừng ở giữa.

Bến thuyền dưới chân cầu

Nửa thứ hai của câu "trên bến dưới thuyền" nằm ngay dưới cầu. Dọc hai bờ sông Dianpu quanh cầu Phóng Sinh là các bến thuyền: bậc đá xuống sát mặt nước, cọc buộc thuyền, mái che nhỏ cho người chờ. Thuyền mui gỗ chở khách xuất phát từ đây, luồn qua vòm cầu rồi rẽ vào các con kênh nhỏ trong lõi thị trấn.

Cái đáng học ở đây là quan hệ giữa hai tầng giao thông. Trên cầu là người đi bộ, dưới vòm là thuyền; hai dòng cắt nhau vuông góc mà không cản nhau, vì cao độ đã tách chúng ra. Bến thuyền đặt ngay chân cầu nên người từ phố xuống thuyền, hay từ thuyền lên cầu, chỉ đi vài chục bước. Cầu, bến và phố là một cụm, không phải ba hạng mục tách rời trên ba bản vẽ.

Nhiều dự án ven sông ở Việt Nam làm ngược lại: cầu đi bộ vượt sông một nơi, bến thuyền du lịch đặt một nơi khác, lối đi ven sông chạy qua cả hai mà không dừng ở đâu. Khi các hạng mục tách rời, người dùng phải tự nối chúng, và phần lớn sẽ không nối. Cầu Phóng Sinh cho thấy một bến thuyền sống được khi nó nằm đúng chỗ dòng người đã tự dừng lại.

Tên cầu và luật cấm đánh bắt dưới dòng sông

Tên "Phóng Sinh" gắn với tục thả cá: khúc sông dưới chân cầu từng là nơi người dân mang cá, rùa đến thả, và việc đánh bắt ở đây bị cấm, theo Wikipedia. Tục này nay vẫn còn dưới dạng một sinh hoạt du lịch, người qua cầu mua cá nhỏ để thả xuống sông.

Chi tiết này nhắc rằng một công trình cảnh quan cổ thường gắn với một hoạt động cụ thể của cộng đồng, không chỉ với hình dáng. Cây cầu không chỉ để đi qua; nó là chỗ diễn ra một việc có ý nghĩa với người địa phương, và chính việc đó giữ cho khoảng không gian quanh cầu có người suốt ngày. Khi thiết kế một điểm nhấn ven sông, câu hỏi nên đặt trước hình dáng là: người ta sẽ đến đây để làm gì.

Trên thân cầu, cây cỏ mọc ra từ các khe đá qua nhiều thế kỷ, có chỗ thành bụi cây nhỏ trên đỉnh vòm. Đây không phải chi tiết trang trí mà là dấu vết thời gian, và nó làm khối đá nặng bớt cứng. Phương án cầu mới của MVRDV sau này có thể đọc là lấy lại chính chi tiết đó.

Phố nước quanh cầu — tỷ lệ của một thị trấn Giang Nam

Chu Gia Giác thuộc quận Thanh Phố (Qingpu), phía tây Thượng Hải, nằm trong nhóm "thị trấn nước Giang Nam" — các đô thị cổ hình thành quanh mạng kênh đào vùng đồng bằng sông Dương Tử, cùng nhóm với Chu Trang, Đồng Lý. Phố bám theo kênh, nhà hai tầng tường trắng mái ngói xám xây sát mép nước, tầng dưới mở cửa hàng, tầng trên ở.

Tỷ lệ đó là lý do cầu Phóng Sinh đứng được giữa phố mà không nặng nề: chiều cao nhà hai bờ tương đương chiều cao đỉnh cầu, mặt tiền phố quay ra nước, và kênh đủ rộng để cầu dài 70m trông vẫn thanh. Nếu hai bờ là khối nhà sáu, bảy tầng, cùng cây cầu ấy sẽ bị nuốt mất; nếu kênh hẹp một nửa, nó sẽ chắn hết tầm nhìn.

Các con kênh nhỏ rẽ ra từ sông Dianpu mang cùng cấu trúc nhưng ở cỡ nhỏ hơn: cầu đá một vòm thấp, bậc xuống nước trước từng nhà, thuyền mui luồn giữa hai dãy mái ngói. Đi dọc các kênh này thấy rõ "trên bến dưới thuyền" là một hệ thống lặp lại ở mọi cỡ, từ bậc giặt trước một ngôi nhà tới bến thuyền chính dưới chân cầu lớn.

Dawn Bridge — phương án cầu mới đọc lại cầu cũ

Năm 2018, MVRDV (Rotterdam, Hà Lan) thắng cuộc thi do chính quyền thị trấn Chu Gia Giác tổ chức, với phương án Dawn Bridge: một cây cầu dài 80m, rộng 24m, bắc qua sông Dianpu không có trụ giữa, dành cho cả người đi bộ, xe đạp và xe cơ giới, theo ArchDaily. Tư liệu khi đó ghi thời điểm hoàn thành dự kiến là năm 2019; không có nguồn xác nhận công trình đã khánh thành, nên các thông số dưới đây là của phương án thắng thi tuyển.

Điểm đáng chú ý của phương án là mặt cắt: giữa nhịp, mặt cầu uốn lên thành một đoạn bậc kiểu khán đài, để người đi bộ dừng lại, ngồi xuống, nhìn xuôi dòng về phía cầu Phóng Sinh. Đó chính là điểm dừng mà cầu cổ tạo ra một cách tự nhiên ở đỉnh vòm, nay được vẽ thành một hạng mục có chủ đích. Trên đỉnh khối kết cấu, phương án bố trí cây trồng — có thể đọc là lấy lại hình ảnh cây mọc trên thân cầu đá cũ.

Vật liệu cũng được chọn theo phố cổ: mặt cầu nhựa đường xám gần màu ngói, kết cấu sơn trắng gợi tường vôi, ván gỗ màu đỏ nâu nhắc màu gỗ nhà và thuyền, theo Designboom. Phương án không chép hình năm vòm đá, mà chép hành vi: người đi lên, dừng ở giữa, nhìn ra sông, rồi đi xuống.

Chênh lệch giữa hai cây cầu cũng là bài học. Cầu mới phải cho cả xe cơ giới đi qua trên một nhịp 80m không trụ, nên không thể là một dốc bậc suốt chiều dài như cầu cổ; đoạn bậc khán đài chỉ nằm ở phần giữa nhịp. Cầu Phóng Sinh giải bài toán đi lại và dừng chân bằng một hình học duy nhất, còn cầu mới phải ghép hai nhu cầu khác nhau trên cùng một mặt cắt.

Hai câu hỏi mang về bàn vẽ

Mỗi khi một đồ án ven sông ở Việt Nam định dùng motif "trên bến dưới thuyền", có hai câu hỏi nên trả lời trước khi vẽ mặt đứng. Câu đầu: địa điểm này có từng có sinh hoạt thật gắn với bến và thuyền không, hay đó chỉ là hình ảnh mượn từ nơi khác? Ở Chu Gia Giác câu trả lời nằm ngay dưới chân cầu Phóng Sinh, nơi thuyền vẫn đậu mỗi ngày.

Câu sau khó hơn: bỏ hết lớp hình ảnh đi, cụm cầu – bến – phố còn đứng được bằng công năng nào? Cầu Phóng Sinh trả lời bằng cao độ thông thuyền, bậc đá vừa bước chân, khoảng sân đệm ở chân cầu và bến thuyền đặt đúng chỗ người đã dừng. Không chi tiết nào trong số đó là trang trí; tất cả là hệ quả của việc người và thuyền cùng dùng một khúc sông.

Một cây cầu đi bộ, một bến thuyền du lịch hay một bậc xuống nước trong công viên ven sông ở Việt Nam đều có thể đi theo cùng trình tự: đọc dòng người và dòng thuyền trước, đặt điểm dừng ở chỗ hai dòng gặp nhau, rồi mới tính hình thức. Motif chỉ có sức nặng khi nó là hệ quả của cách dùng, không phải điểm bắt đầu của bản vẽ.

Nguồn: canhquan.net