Millennium Park: 9,9 ha công viên xây trên đường ray và bãi đỗ xe ngầm của Chicago

Millennium Park nằm ngay khu Loop, trung tâm Chicago, khánh thành ngày 16/7/2004 với quy mô 24,5 mẫu Anh, tương đương 9,9 ha. Điều làm nó khác hẳn một công viên bình thường không nằm ở diện tích, mà nằm ở thứ đỡ bên dưới: cả khu công viên xây trên một sàn kết cấu phủ lên tuyến đường ray Illinois Central Railroad và một bãi đỗ xe ngầm, được mô tả là mái vườn (rooftop garden) lớn nhất thế giới.

Một công viên đứng trên nóc đường ray và bãi xe

Trước khi có công viên, khu đất này là một bãi đỗ xe lộ thiên và sân ga hàng hoá bỏ hoang của Illinois Central Railroad, nằm giữa hai công trình đã có từ trước là Art Institute of Chicago và hồ Michigan. Thành phố Chicago quyết định không dời đường ray đi mà xây một sàn kết cấu đè lên trên, rồi trải đất trồng cây lên sàn đó. Cách làm này giải thích vì sao phần lớn Millennium Park không chạm đất tự nhiên — toàn bộ lớp đất, đường dạo, hồ nước, tác phẩm điêu khắc đều đứng trên một tấm sàn bê tông có cột chống xuống các tầng ngầm phía dưới.

Đơn vị vận hành công viên hiện nay là Sở Văn hoá và Sự kiện Đặc biệt Chicago. Tiền xây công viên đến từ hai nguồn: ngân sách thành phố và các gia đình tài trợ tư nhân — trong đó có gia đình Pritzker, gia đình Crown và bà Ann Lurie, những cái tên sau này gắn liền với ba công trình bên trong.

Cloud Gate — 168 tấm thép ghép thành một giọt thuỷ ngân

Cloud Gate, tên quen gọi là "The Bean", do nghệ sĩ Anish Kapoor thiết kế, hoàn thành năm 2006 — hai năm sau khi công viên khánh thành. Tác phẩm cao 10 m, rộng 20 m, dày 13 m (33 x 66 x 42 feet), ghép từ 168 tấm thép không gỉ dày 3/8 inch mỗi tấm, hàn liền mạch để không còn đường nối lộ ra ngoài, tổng trọng lượng khoảng 100 tấn. Kapoor lấy cảm hứng từ hình dạng một giọt thuỷ ngân lỏng — bề mặt cong liên tục, phản chiếu trọn vẹn đường chân trời Chicago phía sau lưng người đứng nhìn.

Thiết kế của Kapoor được chọn qua một cuộc thi, vượt qua đề xuất của nhiều nghệ sĩ khác, trong đó có Jeff Koons. Chi phí thực hiện khoảng 23 triệu USD, cao hơn nhiều so với ước tính ban đầu chỉ 6 triệu USD — mức chênh lệch này chủ yếu đến từ yêu cầu hàn liền mạch không để lộ đường nối, một kỹ thuật khó và tốn công hơn cách ghép tấm thông thường.

Jay Pritzker Pavilion và bài toán âm thanh ngoài trời

Jay Pritzker Pavilion do kiến trúc sư Frank Gehry thiết kế, nhận đơn đặt hàng từ tháng 4/1999, thi công từ tháng 6/1999 đến tháng 7/2004 và khánh thành cùng ngày với công viên. Phần mái ở khu vực sân khấu cao khoảng 46 m (150 feet), ghép bằng các dải thép không gỉ đánh chải kết hợp lõi nhôm, uốn cong theo phong cách quen thuộc của Gehry. Phía trên khán đài là một dàn trellis thép rộng 600 x 300 feet, gồm 22 vòm giao nhau, dùng để treo hệ thống loa. Khoảng thời gian gần 5 năm giữa lúc nhận đơn đặt hàng và lúc khánh thành cho thấy đây không phải một sân khấu dựng nhanh, mà là một công trình thép có độ phức tạp kết cấu tương đương một công trình kiến trúc thông thường, chỉ khác là phần lớn không gian bên dưới để trống cho khán giả.

Sức chứa của Pavilion khoảng 11.000 người, chia làm hai phần: 4.000 ghế cố định gần sân khấu và khoảng 7.000 chỗ ngồi trên bãi cỏ Great Lawn phía sau. Cái khó của một sân khấu ngoài trời rộng như vậy là làm sao để khán giả ngồi trên cỏ, cách xa sân khấu, vẫn nghe rõ như người ngồi hàng ghế đầu. Pavilion giải bài toán đó bằng hệ thống LARES — Lexicon Acoustic Reinforcement Enhancement System — mô phỏng độ vang của một phòng hoà nhạc trong nhà, phân bổ âm thanh đều cho cả khu ghế cố định lẫn khu bãi cỏ thay vì chỉ đẩy loa to lên. Chi phí xây dựng Pavilion khoảng 60 triệu USD, trong đó riêng gia đình Pritzker đóng góp 15 triệu USD.

Crown Fountain — hai tháp gạch kính đối thoại với nhau

Crown Fountain do nghệ sĩ Tây Ban Nha Jaume Plensa thiết kế, hoàn thành năm 2004, cao 15,2 m (50 feet). Công trình gồm một hồ nước lát đá granite đen trải dài, hai đầu là hai tháp xây bằng 22.500 khối gạch kính đặt hàng riêng, mặt trong mỗi tháp gắn màn hình LED lớn. Màn hình luân phiên chiếu khoảng 960 video khuôn mặt, được chọn lọc từ 1.051 cư dân Chicago đã được ê-kíp của Plensa quay hình trước đó, đại diện cho sự đa dạng sắc tộc và độ tuổi của thành phố.

Hai tháp được mô tả là "trò chuyện" với nhau: khi một khuôn mặt trên tháp này mím môi lại rồi phun nước ra từ một lỗ nhỏ ở giữa màn hình, phía tháp đối diện có một khuôn mặt khác đang hiển thị. Nước chảy tràn qua mặt kính xuống hồ granite bên dưới, nơi trẻ em thường lội chân trần vào những ngày hè. Đài phun chỉ vận hành phun nước theo mùa, từ tháng 5 đến tháng 10 hằng năm. Chi phí xây dựng khoảng 17 triệu USD, trong đó gia đình Crown tài trợ 10 triệu USD.

Lurie Garden — vườn lâu năm trồng trên một sàn bê tông

Lurie Garden nằm ở đầu phía nam Millennium Park, cũng đứng trên chính sàn kết cấu phủ đường ray cũ, rộng 2,5 mẫu Anh, khoảng 1 ha. Vườn khánh thành cùng ngày 16/7/2004, chi phí xây dựng khoảng 13,2 triệu USD, cộng thêm quỹ hiến tặng 10 triệu USD từ nhà tài trợ Ann Lurie — người đặt tên cho khu vườn. Thiết kế là công của một liên danh ba bên, theo trang thiết kế của luriegarden.org: văn phòng cảnh quan GGN (Gustafson Guthrie Nichol, gồm Kathryn Gustafson, Jennifer Guthrie, Shannon Nichol) phụ trách hình khối tổng thể, Piet Oudolf từ Hà Lan phụ trách thiết kế trồng cây lâu năm, và Robert Israel phụ trách ánh sáng.

Vườn chia làm hai khu gọi là "tấm" (plate), theo trang các hạng mục của luriegarden.org. Dark Plate mang tính hoài niệm, mát và rợp bóng, gợi lại vùng đầm lầy hoang sơ ven hồ Michigan thuở Chicago còn chưa thành phố, trồng cây ưa bóng, dương xỉ và rải rác cây thân gỗ. Light Plate ngược lại, mang tính hiện đại, khô và nhiều nắng, trồng theo kiểu thảo nguyên (prairie planting) — cây ưa nắng và cỏ trang trí, không có một cây gỗ nào. Cách chia hai tấm đối lập nhau về độ ẩm, ánh sáng và bóng cây cho thấy khu vườn không chọn một kiểu cảnh quan đồng nhất, mà dựng hai trạng thái sinh thái cạnh nhau để người đi dạo tự cảm nhận sự khác biệt khi bước từ tấm này sang tấm kia. Vườn không dùng thuốc trừ sâu tổng hợp, ưu tiên các loài cây lâu năm bản địa của bang Illinois.

Shoulder hedge — hàng rào lấy tên từ một câu thơ

Ranh giới của Lurie Garden không phải tường hay lan can, mà là một hàng rào cây gọi là "shoulder hedge" (hàng rào vai), cao khoảng 15 feet, tương đương 4,6 m. Tên gọi lấy từ câu thơ mô tả Chicago là "City of Big Shoulders" của nhà thơ Carl Sandburg. Hàng rào trồng bằng các loài cây rụng lá Fagus (giẻ gai) và Carpinus (trăn, còn gọi là cây bìa), xen thêm cây thường xanh Thuja, được dẫn trên một khung kim loại (armature) cao trung bình khoảng 14 feet để tán cây uốn theo đúng dáng cong đã định trước, thay vì để cây mọc tự do rồi cắt tỉa sau.

Cách dùng khung dẫn thân cây thay vì cắt tỉa mảng phẳng như hàng rào truyền thống là điểm đáng chú ý: hình dáng cuối cùng của hàng rào được định hình trước bằng kết cấu thép, cây chỉ việc phủ lên khung đó theo thời gian. Nhờ vậy hàng rào giữ được đường cong liên tục bao quanh cả khu vườn, đóng vai trò vừa là ranh giới thị giác, vừa là tấm chắn gió cho các loài cây lâu năm thấp bên trong.

Số cây trồng ở Lurie Garden: khoảng 26.000 cây thuộc 250 giống theo một đoạn của Wikipedia, còn theo Landscape Performance Series là 35.000 cây lâu năm thuộc 240 giống cộng 5.800 cây thân gỗ thuộc 14 giống — con số này khớp gần với đoạn chi tiết hơn trong cùng bài Wikipedia, vốn còn ghi thêm 120.000 củ hoa theo mùa.

Riêng trang chính thức luriegarden.org lại đếm theo cách khác: khoảng 350 chủng loại thực vật, gồm 28 loại cỏ và cói, 43 loại cây thân gỗ, 55 loại củ và 193 loại cây lâu năm thân thảo — đây là số chủng loại, không phải số cây, nên không mâu thuẫn với hai con số tổng số cây ở trên.

Bốn tác giả khác phong cách, chung một tấm sàn kết cấu chịu tải

Nhìn lại toàn bộ Millennium Park, điểm chung của bốn hạng mục chính — Cloud Gate, Jay Pritzker Pavilion, Crown Fountain, Lurie Garden — không nằm ở phong cách, vì bốn tác giả đến từ bốn hướng hoàn toàn khác nhau: một nhà điêu khắc Ấn Độ gốc Anh, một kiến trúc sư Canada gốc Mỹ, một nghệ sĩ Tây Ban Nha, và một liên danh cảnh quan Mỹ làm việc với một nhà thiết kế trồng cây người Hà Lan. Điểm chung thật sự là tất cả đều đứng trên cùng một tấm sàn kết cấu, cùng chịu tải trọng, cùng phải tính toán lớp đất, hệ thoát nước và đường ống bên dưới trước khi bất kỳ ai được phép đặt một khối điêu khắc 100 tấn hay trồng một luống cây lâu năm lên trên.

Đó là lý do chi phí đội lên hơn ba lần so với dự trù ban đầu — từ 150 triệu USD lên khoảng 475 triệu USD, trong đó thành phố Chicago góp khoảng 270 triệu USD từ ngân sách công, phần còn lại từ các nhà tài trợ tư nhân — không chỉ vì các tác phẩm nghệ thuật tốn kém, mà còn vì hạ tầng bên dưới một công viên trên mái vốn đắt hơn hạ tầng của một công viên trên nền đất tự nhiên rất nhiều lần.