Bishan–Ang Mo Kio Park, Singapore — biến kênh bê tông thành sông

Trước năm 2012, đoạn sông Kallang chảy qua công viên Bishan ở trung tâm Singapore là một kênh thoát nước bê tông thẳng tắp, hai bên bờ dựng đứng rào chắn, mục đích duy nhất là đưa nước mưa ra khỏi thành phố càng nhanh càng tốt. Sau một cuộc cải tạo do văn phòng Ramboll Studio Dreiseitl (khi đó còn mang tên Atelier Dreiseitl) chủ trì thiết kế, đoạn kênh 2,7 km ấy được nắn lại thành một dòng sông uốn khúc dài khoảng 3,2 km, theo mô tả trên trang dự án của Ramboll và ghi nhận của C40 Cities.

Kênh bê tông Kallang từng như thế nào

Trước cải tạo, đoạn sông Kallang chảy qua công viên là một kênh dẫn dòng (drainage canal) thuần chức năng kỹ thuật: lòng kênh bê tông, mặt cắt hình thang hoặc chữ nhật, tách hẳn khỏi phần công viên phía trên bằng hàng rào an toàn. Cách làm này phổ biến ở nhiều đô thị châu Á thời kỳ đầu đô thị hoá — ưu tiên thoát nước nhanh, giảm rủi ro ngập, nhưng đổi lại là một dòng nước không ai tiếp cận được và gần như không có sự sống.

ABC Waters và bài toán PUB đặt ra

Dự án nằm trong khuôn khổ chương trình ABC Waters (Active, Beautiful, Clean Waters) của PUB — cơ quan quản lý nước quốc gia Singapore — một chiến lược dài hạn nhằm biến các kênh, hồ chứa nước vốn chỉ có chức năng thoát nước thành không gian sinh hoạt sạch, đẹp và có người dùng thật, theo mô tả trên C40 Cities. PUB và Ban Công viên Quốc gia Singapore (NParks) là hai bên đặt hàng, phối hợp cùng đơn vị tư vấn Ramboll Studio Dreiseitl và CH2M Hill Singapore để thực hiện.

Bài toán khó nhất không nằm ở thẩm mỹ mà ở kỹ thuật thoát nước: một con kênh bê tông thẳng đã được tính toán để chịu lưu lượng lũ thiết kế; nắn nó thành sông uốn khúc, bờ đất thay vì bờ bê tông, đồng nghĩa phải chứng minh được hệ mới vẫn an toàn — thậm chí an toàn hơn — trong những ngày mưa cực đoan.

Soil bioengineering — kỹ thuật ổn định bờ lần đầu ở Singapore

Lời giải cho bài toán an toàn bờ sông là một kỹ thuật gọi là soil bioengineering — dùng rễ cây, vật liệu tự nhiên và cấu trúc đất được gia cố sinh học thay cho bê tông hoặc đá xây để giữ bờ không sạt. Theo C40 Cities, đây là kỹ thuật được một nhóm kiến trúc sư cảnh quan làm việc tại công trường phát triển qua nhiều năm nghiên cứu và thử nghiệm, và là lần đầu tiên soil bioengineering được áp dụng ở Singapore để chuyển một kênh bê tông thành sông tự nhiên.

Từ kênh thẳng 2,7 km thành sông uốn 3,2 km, và bãi tràn an toàn

Việc kéo dài dòng chảy từ 2,7 km kênh thẳng thành 3,2 km sông uốn khúc không phải để cho đẹp mắt — một dòng chảy dài hơn, uốn khúc hơn, có sức chứa nước lớn hơn một đường thẳng cùng bề rộng, theo phân tích được dẫn lại trên một nghiên cứu khoa học trích dẫn dữ liệu dự án. Phần đất hai bên sông được thiết kế để trở thành bãi tràn (floodplain) có chủ đích trong những ngày mưa cực đoan: khi lượng mưa vượt khả năng chứa của lòng sông, nước tràn lên bãi cỏ ven bờ một cách có kiểm soát, rồi rút đi khi mưa ngớt, thay vì dồn áp lực lên tuyến kè cứng.

Cách vận hành này từng khiến người không quen bất ngờ: đầu năm 2021, một đợt nước dâng lên bãi cỏ công viên bị lan truyền trên mạng xã hội như một sự cố, nhưng thực chất đó chính là cơ chế bãi tràn hoạt động đúng thiết kế, theo tường thuật của Mothership.SG.

Đảo cây, sân chơi nước, nơi rái cá quay về

Công viên rộng 62 ha bao quanh dòng sông được thiết kế lại đồng thời với việc nắn kênh, theo ghi nhận của Ramboll. Bên trong công viên có những đảo cây và mảng thực vật ven nước đóng vai trò lọc sinh học trước khi nước chảy vào lòng sông chính, cùng khu vực nước nông cho trẻ em tiếp xúc trực tiếp với dòng chảy tự nhiên thay vì chỉ đứng nhìn qua hàng rào như trước cải tạo.

Kết quả sinh thái được ghi nhận rõ nhất qua sự trở lại của rái cá vuốt (smooth-coated otter) — loài từng được xem là biến mất khỏi Singapore. Một gia đình rái cá được phát hiện định cư tại công viên từ năm 2015, vài năm sau khi sông hoàn thành cải tạo, theo Wikipedia và Biophilic Cities. Đa dạng sinh học trong khu vực công viên được ghi nhận tăng khoảng 30% so với trước cải tạo, cùng các loài chim như cò cũng xuất hiện thường xuyên hơn.

Lễ mở lại công viên và tên gọi mới

Công viên được đổi tên thành Bishan–Ang Mo Kio Park và chính thức mở lại ngày 17/3/2012, với lễ khánh thành do Thủ tướng Lý Hiển Long chủ trì, quy tụ khoảng 2.000 người tham dự gồm cư dân quanh khu vực và các đối tác cộng đồng như trường học, tổ chức phi lợi nhuận, theo tường thuật trên Wikipedia. Trước đó công viên chỉ mang tên Bishan Park; việc gộp thêm tên Ang Mo Kio phản ánh phạm vi cải tạo đã mở rộng ra cả hai khu dân cư giáp ranh dòng sông.

Chi tiết cảnh quan: đá bước, terrace và mảng thực vật lọc nước

Ngoài phần kỹ thuật bờ sông, thiết kế cảnh quan còn xử lý cách người dùng tiếp cận mặt nước ở nhiều cao độ khác nhau. Bờ sông được tạo hình bậc thang thoải (terrace) thay vì một mái dốc liên tục, để vừa làm chậm dòng chảy tràn khi có lũ, vừa tạo ra nhiều cao độ nền khác nhau cho người đi bộ đứng gần nước ở mức an toàn tuỳ theo mực nước từng thời điểm. Những cụm đá bước (stepping stones) đặt rải trong lòng sông ở các đoạn nước nông cho phép trẻ em và người lớn bước qua lại gần dòng chảy mà không cần cầu, một cách tiếp cận quen thuộc trong thiết kế cảnh quan ven nước nhưng hiếm khi được đưa vào một hạ tầng thoát nước quy mô lớn như thế này.

Dọc hai bên bờ, các mảng thực vật ven nước (riparian planting) đóng vai trò lọc sinh học: rễ cây giữ đất, lá và thân cây làm chậm tốc độ dòng chảy sát bờ, đồng thời là nơi trú ẩn cho côn trùng nước và cá nhỏ — mắt xích đầu tiên kéo theo chim và rái cá quay lại chuỗi thức ăn phía trên. Cách bố trí này khác hẳn kênh bê tông cũ, nơi không có bất kỳ lớp đệm sinh học nào giữa dòng nước và công trình xây dựng.

Chi phí và giải thưởng

Công viên được mở lại với tên gọi Bishan–Ang Mo Kio Park vào ngày 17/3/2012, sau khi hoàn tất cải tạo với chi phí khoảng 76 triệu đô la Singapore, theo ghi nhận trên Wikipedia. Dự án nhận Landscape of the Year tại World Architecture Festival 2012, Environmental Award tại Waterfront Center Awards 2012, President's Design Award Singapore 2012, và về sau là Honor Award của American Society of Landscape Architects (ASLA) năm 2016.

So với Nhiêu Lộc – Thị Nghè và Tô Lịch: cùng bài toán, khác lời giải

Kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè ở TP.HCM, dài gần 10 km chảy qua các quận 1, 3, Bình Thạnh, Phú Nhuận, Tân Bình rồi đổ ra sông Sài Gòn, từng được xem là một trong những dòng kênh ô nhiễm nặng nhất thành phố. Cuộc cải tạo triển khai từ những năm 2000 với tổng vốn khoảng 8.600 tỷ đồng, trong đó vốn ODA của Ngân hàng Thế giới khoảng 5.252 tỷ đồng, gồm nạo vét hơn 1,1 triệu m³ bùn, đóng hơn 16.000 m cừ bê tông kè hai bên bờ, thi công hơn 9 km tuyến cống bao đường kính 2,5–3 m cùng 36 giếng chính và 59 thiết bị tách dòng, theo tổng hợp trên VnExpress.

Điểm khác cốt lõi giữa hai cách làm nằm ở đích đến kỹ thuật. Cải tạo Nhiêu Lộc – Thị Nghè giải quyết trước hết bài toán vệ sinh môi trường: thu gom nước thải sinh hoạt xả trực tiếp xuống kênh bằng hệ cống bao và trạm bơm, kè cứng hai bên bờ để chống sạt lở và lấn chiếm. Bishan–Ang Mo Kio giải một bài toán khác: kênh vốn đã sạch (Singapore tách riêng hệ thoát nước mưa và nước thải từ trước), nên phần việc chính là đổi vật liệu bờ — từ bê tông sang đất gia cố sinh học — và đổi hình học dòng chảy — từ thẳng sang uốn khúc — để biến một hạ tầng kỹ thuật thuần túy thành không gian sống có sinh vật quay lại cư trú.

Nói cách khác, kênh ở Việt Nam cần được làm sạch trước khi tính đến chuyện làm đẹp, còn kênh ở Bishan đã sạch từ đầu nên có thể đi thẳng vào bài toán sinh thái và bờ tự nhiên. Bài học có thể mang sang cho các đô thị Việt Nam không nằm ở việc sao chép nguyên xi kỹ thuật soil bioengineering — vì bờ đất chỉ ổn định khi nước sạch, dòng chảy được kiểm soát lưu lượng và không còn nước thải trực tiếp — mà nằm ở trình tự: xử lý nguồn ô nhiễm và hệ thoát nước tách dòng là điều kiện đi trước, còn việc trả lại bờ tự nhiên và không gian tiếp cận nước chỉ nên tính đến sau khi điều kiện đó đã có.

Nguồn: canhquan.net