Không gian công cộng từ container: từ Saigon Outcast tới Boxpark, Common Ground

Một bãi container cũ dựng tạm ở Thảo Điền, một sân trong lát container hai tầng ở Shoreditch, một trung tâm mua sắm 200 container ở Seoul, một quảng trường container mọc lên sau động đất ở Christchurch — bốn nơi, bốn châu lục, cùng chọn một loại vật liệu để làm một việc mà cảnh quan hay bị bỏ ngoài phạm vi: dựng không gian mở nhanh, rẻ, và tháo được. Container không phải phong cách. Nó là câu trả lời cho một ràng buộc lặp lại ở khắp nơi: đất chờ, vốn ít, thời hạn ngắn.

Năm dự án dưới đây được xếp cạnh nhau không phải để so đẹp xấu, mà để đọc ra cùng một tập quyết định cảnh quan: bố cục sân giữa, cách lấy bóng mát khi không trồng được cây lớn, cây trong thùng, thoát nước sân, ánh sáng ban đêm, và điều gì xảy ra khi hợp đồng thuê đất hết hạn.

Vì sao container trở thành vật liệu cảnh quan tạm

Bốn ràng buộc lặp lại ở mọi dự án dạng này, bất kể ở Sài Gòn hay Las Vegas. Thời hạn thuê đất ngắn khiến kết cấu đổ móng cố định trở nên vô lý — không ai xây nhà gạch cho một hợp đồng ba năm. Vốn đầu tư ban đầu thấp vì container cũ rẻ hơn xây mới, và phần lớn công là công cải tạo, làm dần theo doanh thu. Thủ tục cấp phép cho công trình tạm và kết cấu lắp ghép thường đơn giản hơn hẳn công trình xây dựng cố định. Và quan trọng nhất với người làm cảnh quan: container tháo ra, xếp lại được theo mùa, theo sự kiện, theo thứ đang đông khách — một quán xây gạch thì hình dáng cố định, một cụm container thì đổi bố cục được.

Sài Gòn Outcast ở Thảo Điền, Quận 2, TP.HCM là ví dụ mở đầu ở Việt Nam: năm 2012, Đoàn Phương Hà và Nguyễn Linh nhận một bãi đất trống, kéo về ba chiếc container cũ cải tạo thành bếp, quầy bar và chỗ nghỉ, không kiến trúc sư danh tiếng, không ngân sách lớn. Bốn nơi còn lại trong bài — Boxpark Shoreditch, Common Ground Seoul, Downtown Container Park Las Vegas, Re:START Mall Christchurch — mỗi nơi giải cùng bốn ràng buộc ấy theo một cách khác, và mỗi cách khác đó là một bài học kỹ thuật riêng.

Sài Gòn Outcast: sân rỗng có chủ đích, sống bằng chương trình

Ba chiếc container ban đầu ở Sài Gòn Outcast được cải tạo thành bếp, quầy bar và chỗ nghỉ, và điểm đáng học nhất không nằm ở cách bố trí container mà ở chỗ mặt sân được lập trình liên tục: nhạc, chợ phiên, chiếu phim, sân trượt ván. Không gian mở ở đây giống một sân trường hơn một quán — nó rỗng, và chương trình đổ nội dung vào theo từng tuần. Đó là khác biệt căn bản so với cách thiết kế thông thường: một quảng trường được thiết kế xong rồi chờ người tới; một chỗ như thế này được thiết kế rỗng có chủ đích rồi lấy hoạt động lấp vào.

Hệ quả kỹ thuật rất cụ thể. Mặt sân phải chịu được nhiều kiểu dùng trong một ngày — sáng chợ phiên, chiều trượt ván, tối nhạc sống — nghĩa là nền phải bằng, chịu tải, không trơn, thoát nước nhanh và chịu được kê dựng liên tục. Điện và nước phải bố trí như hạ tầng sự kiện: ổ cắm công suất lớn ở nhiều điểm, đường nước ra tới rìa sân, chỗ đấu nối cho xe bán hàng lưu động. Ranh giới bên trong phải mềm — không hàng rào phân khu cứng, phân chia bằng cao độ, bằng cây, bằng cụm đồ đạc dời được.

Cây là phần khó nhất. Mọi hoạt động ở đây đều ngoài trời, ở xứ nắng, nên cần bóng mát hơn bất kỳ chỗ nào — nhưng đất đi thuê ngắn hạn không chờ nổi một cây lớn lên. Lindsey và Bassuk (1991, Journal of Arboriculture 17(6)) tính mỗi mét vuông hình chiếu tán cần khoảng 0,6 m³ đất: một cây tán 6 m cần cỡ 17 m³ đất thật và hàng chục năm chờ đợi. Cách xử lý thực dụng ở Sài Gòn Outcast và các dự án cùng dạng là giữ bằng được cây có sẵn trên đất, che bóng bằng kết cấu nhẹ (bạt căng, mái tôn, giàn thép), và trồng cây trong chậu lớn — dời được khi hết hạn thuê. Theo tổng hợp của World Resources Institute, tán cây che mặt cứng hạ nhiệt độ bề mặt khoảng 6 °C; một mái che không đạt mức ấy vì thiếu phần thoát hơi nước, nhưng nó có ngay trong tuần này thay vì sau mười năm.

Boxpark Shoreditch: từ gian hàng hội chợ tới trung tâm mua sắm hai tầng

Boxpark ở Shoreditch, London mở tháng 12/2011, do Roger Wade sáng lập, và ông kể nguồn gốc ý tưởng bắt đầu từ năm 1999, khi còn dự các hội chợ thương mại ở Đức cùng thương hiệu thời trang Boxfresh: mỗi kỳ hội chợ phải dựng một gian hàng nhỏ rồi đập bỏ, và câu hỏi đặt ra là có dựng được một gian hàng trong container để dùng lại hay không. Boxpark Shoreditch dùng 60 container cải tạo, xếp thành hai tầng — 40 chiếc ở tầng trệt, 20 chiếc ở tầng trên — quanh một sân giữa để đi lại và tụ tập. Wade gọi nó là trung tâm mua sắm bung-lên đầu tiên trên thế giới.

Bố cục sân giữa ở Boxpark là điểm khác biệt lớn nhất so với Sài Gòn Outcast: hai dãy container quay mặt vào nhau qua một lối đi trung tâm, giống bố cục phố chợ truyền thống hơn là một khu đất rỗng. Cách xếp này cho bóng đổ tự nhiên từ chính khối container hai tầng lên lối đi — không cần thêm mái che riêng cho phần lưu thông chính, chỉ cần xử lý mái/ô dù cho các cụm bàn ghế ngoài trời trước từng gian. Mô hình chứng minh được độ bền của hình thức tổ chức này: sau Shoreditch, Boxpark mở thêm cơ sở ở Croydon (2016, cạnh ga East Croydon), Wembley (cuối 2018), rồi Liverpool và Camden Town (2024) — mỗi lần nhân bản đều giữ nguyên nguyên lý hai tầng container quây quanh một trục đi bộ.

Common Ground Seoul: 200 container xanh dương quanh một quảng trường

Common Ground mở cửa ngày 10/4/2015 tại quận Gwangjin, gần Đại học Konkuk, Seoul, do văn phòng Urbantainer thiết kế. Công trình dùng 200 container lớn, sơn cùng một màu xanh dương sáng, xếp chồng thành các khối ba tầng, chia thành hai cụm — Market Hall và Street Market — quây quanh một quảng trường trung tâm. Tổng diện tích sàn khoảng 5.300 m², gồm 70 cửa hàng, 20 nhà hàng và một sân thượng ở tầng ba.

Điểm đáng chú ý với người làm cảnh quan là cách quảng trường giữa được thiết kế để đổi công năng theo lịch: chợ cuối tuần, triển lãm, trình diễn âm nhạc thay nhau chiếm cùng một mặt sân, đúng nguyên lý sân rỗng có chủ đích đã thấy ở Sài Gòn Outcast, nhưng ở quy mô lớn hơn nhiều lần và với một bảng màu container đồng nhất thay vì graffiti tự phát. Khối container ba tầng bao quanh quảng trường đóng vai trò tường cảnh quan — vừa chắn gió, vừa đổ bóng buổi chiều xuống sân, vừa là mặt đứng quảng cáo cho các gian hàng bên trong.

Downtown Container Park Las Vegas: sân chơi giữa những chiếc hộp thép

Downtown Container Park do Tony Hsieh, khi đó là CEO của Zappos, khởi xướng trong khuôn khổ Downtown Project — nỗ lực trị giá 350 triệu USD hồi sinh khu trung tâm cũ của Las Vegas. Công trình khởi công năm 2012, khai trương ngày 25/11/2013 với 34 gian hàng, dùng 43 container vận chuyển và 41 khối lập phương Xtreme sản xuất tại địa phương, quây quanh một sân trung tâm.

Hai chi tiết cảnh quan đáng ghi nhớ nằm ở chính khu sân này. Lối vào được đánh dấu bằng một con bọ ngựa thép cao 12 m, rộng 9 m ở điểm rộng nhất, phun lửa cao tới 18 m từ hai râu — nguyên là món quà kỷ niệm cưới của kỹ sư hàng không Kirk Jellum tặng vợ, sau đó được Tony Hsieh mua lại để đặt ở cổng công viên. Giữa sân là một khu chơi trẻ em dạng nhà cây bằng thép với cầu trượt dài 10 m (33 ft), cùng các thiết bị chơi vận động khác. Hai vật thể lớn này đóng vai trò điểm nhấn thị giác và mốc định hướng cho toàn khu — thứ mà một cụm container thuần chức năng thương mại thường thiếu.

Re:START Mall Christchurch: container làm câu trả lời cho một trận động đất

Re:START khác hẳn bốn nơi còn lại ở động cơ ra đời: nó không phải dự án tận dụng đất chờ để kinh doanh, mà là phản ứng khẩn cấp sau trận động đất ngày 22/2/2011 ở Christchurch, New Zealand, khi phần lớn các toà nhà trong khu City Mall cũ bị phá huỷ. Trên chính hai dãy phố của khu mua sắm cũ, các cửa hàng được dựng lại bằng container vận chuyển, hoàn thành trong chưa đầy sáu tháng và mở cửa ngày 29/10/2011.

Re:START ban đầu chỉ định dùng trong sáu tháng như một giải pháp bắc cầu trong lúc chờ tái thiết khu trung tâm, nhưng tồn tại hơn sáu năm và đóng cửa vào 31/1/2018. Đây là dữ kiện quan trọng cho người làm cảnh quan: một kết cấu container dựng tạm, nếu chương trình hoạt động đủ sống, hoàn toàn có thể vận hành lâu gấp mười hai lần thời hạn dự kiến ban đầu — và khi tháo dỡ, phần khó thay thế nhất không phải là container mà là thói quen người dân đã quay lại khu trung tâm để mua sắm, việc mà quy hoạch tái thiết chính thức sau đó phải tiếp tục nuôi giữ.

Năm bài học kỹ thuật lặp lại ở cả năm nơi

Xếp năm ví dụ cạnh nhau, một tập quyết định cảnh quan lặp lại rõ, bất kể quy mô: bố cục sân giữa — mọi nơi đều tổ chức container thành một hoặc hai lớp quây quanh một khoảng trống trung tâm, chứ không rải rác tự do; khoảng trống ấy vừa là không gian lưu thông vừa là sân kiện đa năng. Bóng mát — không nơi nào trồng cây lớn ngay từ đầu, cả năm đều dùng kết cấu nhẹ (mái tôn, bạt căng, chính khối container hai-ba tầng đổ bóng) trong lúc chờ cây trồng chậu lớn lên hoặc giữ lại cây có sẵn trên đất. Cây trong thùng — chậu di động là giải pháp đúng với ràng buộc thuê ngắn hạn, không phải giải pháp hạng hai, vì đổi vị trí được theo bố cục sự kiện và mang theo được khi hết hợp đồng.

Thoát nước sân — mặt nền ở cả năm nơi đều phải chịu tải xe đẩy, đám đông và thời tiết trong khi đất bên dưới thường chưa được san nền hoàn chỉnh như một dự án xây dựng thông thường; nơi nào bỏ qua khâu này thì một trận mưa lớn biến cả sân thành bùn, mất trắng một ngày hoạt động. Ánh sáng đêm — cả năm dự án đều sống nhiều vào buổi tối (chợ đêm ở Common Ground, sân khấu ngoài trời ở Sài Gòn Outcast, đèn trang trí ở Boxpark, con bọ ngựa phun lửa ở Las Vegas), nên hệ thống chiếu sáng và cấp điện phải được tính như hạ tầng chính, không phải hạng mục trang trí bổ sung sau cùng.

Điều kiện để mô hình này không chỉ là quán xá có vỏ container

Chép hình thức container, graffiti, đèn dây vào một dự án có ngân sách lớn và thời hạn dài thì được một sân khấu giả cổ: cùng vẻ ngoài, mất toàn bộ lý do tồn tại. Điều tách một không gian công cộng thật khỏi một mô hình kinh doanh khoác vỏ container nằm ở ba điều: hoạt động phải mở cho người không tiêu tiền — chợ phiên, chiếu phim, sân chơi — chứ không chỉ phục vụ khách mua đồ uống; phải có ít nhất một phần diện tích không bán hàng; và phải nối được với đường phố bên ngoài thay vì quay lưng vào một cổng duy nhất. Sài Gòn Outcast giữ được cả ba nhờ chợ phiên và sân trượt ván mở tự do; Common Ground và Downtown Container Park giữ được nhờ sân trung tâm và khu chơi trẻ em không thu phí; Re:START giữ được vì nó thay thế đúng vị trí một khu phố mua sắm công cộng cũ.

Mặt trái cũng lặp lại ở cả năm nơi. Tiếng ồn với khu dân cư xung quanh là xung đột phổ biến nhất của các không gian có nhạc sống ngoài trời, xử được một phần bằng thiết kế — quay hướng sân khấu, dựng lớp chắn, chọn giờ — nhưng phải tính từ đầu chứ không chữa sau. Rủi ro hết hạn thuê đất là rủi ro cố hữu ở những dự án dựng trên đất chờ như Sài Gòn Outcast: chỉ có thể chuẩn bị bằng kết cấu tháo được, cây trồng chậu, hạ tầng dạng mô-đun, để khi phải rời đi thì mang theo được phần lớn giá trị đã đầu tư. Trường hợp Re:START cho thấy chiều ngược lại: một mô hình container tạm thời có thể tồn tại lâu hơn dự kiến ban đầu tới hơn sáu lần, nếu chương trình hoạt động đủ mạnh để nuôi nó.

Bài học cho Việt Nam

Việt Nam có rất nhiều đất chờ dự án nằm im nhiều năm trong nội đô — đất đã giải phóng mặt bằng chưa xây, đất nhà máy di dời, đất dự án tạm dừng. Với đô thị, mỗi mảnh như vậy là một lỗ thủng: không ai dùng, thành chỗ đổ rác, và vẫn phải rào lại tốn tiền. Mô hình sử dụng tạm bằng container giải bài toán ấy theo cách có lợi cho cả hai phía — chủ đất có người trông đất và có thu nhập, thành phố có thêm không gian công cộng mà không tốn ngân sách xây dựng, khu dân cư quanh đó có chỗ để dùng.

Ba quyết định từ Sài Gòn Outcast chuyển được sang một mảnh đất chờ bất kỳ, không cần container hay tường graffiti: giữ mặt sân rỗng và chịu tải để chương trình hoạt động lấp vào theo tuần; đặt hạ tầng điện nước như hạ tầng sự kiện chứ không phải hạ tầng công trình thông thường; và giải bài toán bóng mát bằng kết cấu nhẹ cùng cây trồng chậu, vì đất chỉ thuê được vài năm. Bốn ví dụ quốc tế thêm vào đó một lớp bài học về quy mô: Boxpark chứng minh bố cục hai dãy container quanh một trục đi bộ nhân bản được ra nhiều thành phố; Common Ground chứng minh cùng nguyên lý ấy có thể lớn lên tới 200 container mà vẫn giữ được một quảng trường trung tâm sống được; Downtown Container Park chứng minh một điểm nhấn thị giác đủ mạnh (con bọ ngựa, khu chơi trẻ em) có thể trở thành lý do khiến người ta quay lại; và Re:START chứng minh rằng, một khi chương trình hoạt động đã bén rễ, thời hạn dựng tạm ban đầu không còn là giới hạn thật của công trình.