Tongva Park và Domino Park: hai cách James Corner Field Operations xử lý ký ức khu đất

Mỗi khu đất cải tạo đều mang theo một câu hỏi: dấu vết công năng cũ nên xoá đi hay giữ lại? James Corner Field Operations (JCFO) — văn phòng cảnh quan ở New York đứng sau High Line — đã trả lời theo hai hướng ngược nhau ở hai công trình cùng thời. Ở Santa Monica, Tongva Park (2013) san bỏ hoàn toàn hình học của một bãi đậu xe, thay bằng bốn ngọn đồi cong. Ở Brooklyn, Domino Park (2018) giữ lại cần cẩu, bồn siro và 21 cột thép của nhà máy đường, dựng công viên quanh chúng. Đặt hai dự án cạnh nhau cho thấy lựa chọn xoá hay giữ không phải khẩu vị thẩm mỹ, mà được quyết bởi chính giá trị của thứ đang nằm trên khu đất.

Tongva Park: bãi xe của RAND Corporation thành công viên 2,5 ha

Trước năm 2013, khu đất giữa toà thị chính Santa Monica và đại lộ Ocean Avenue là bãi đậu xe và trụ sở cũ của tập đoàn RAND Corporation. The Architect's Newspaper ghi lại rằng thành phố Santa Monica mua 11,6 mẫu Anh đất này từ RAND, dùng một phần dựng công viên, phần còn lại giao Related Companies phát triển nhà ở, đồng thời kéo dài đường Olympic Drive qua khu đất. Phần công viên riêng rộng 6,2 mẫu Anh (khoảng 2,5 ha); tính cả quảng trường Ken Genser liền kề trước toà thị chính thì tổng khu dự án rộng 7,4 mẫu Anh.

Ngân sách, theo cùng nguồn, gồm 53 triệu USD thành phố chi để mua đất và 42,7 triệu USD để thiết kế, xây công viên — toàn bộ là vốn công qua cơ chế tax increment financing (TIF) của bang California. JCFO được chọn tháng 4/2010 qua một cuộc thi quốc tế có 24 đội tham gia, với James Corner làm Principal-in-Charge. Sau khi thắng thầu, thành phố tổ chức 5 đợt hội thảo cộng đồng trong 6 tháng, phương án qua 6 hội đồng thẩm định trước khi khởi công năm 2011. Công viên khánh thành ngày 13/10/2013.

Xoá hình học bãi xe bằng bốn ngọn đồi arroyo

Một bãi đậu xe chỉ có một thứ hình học: ô kẻ song song, lối xe vuông góc, trật tự phục vụ đúng việc xếp được nhiều xe nhất trên ít diện tích nhất. JCFO chọn ngược hoàn toàn. Theo ASLA và trang dự án của Field Operations, thiết kế lấy cảm hứng từ địa hình arroyo — khe suối cạn từng đặc trưng cho vùng Nam California trước khi đô thị san phẳng. Công viên được tạo hình bằng bốn cụm gò đất nối tiếp: Observation Hill, Discovery Hill, Garden Hill và Gathering Hill.

Các gò đất cao tới 18 feet (khoảng 5,5 m), đắp bằng đất lấy từ các công trường khác quanh thành phố, được kiểm định trước khi đắp thành mái dốc đi được. Một lối đi thẳng cho mắt thấy hết điểm đến ngay từ đầu; lối đi cong quanh gò làm ngược lại — mỗi khúc quanh mở ra một cảnh khác, gò đất che bớt tầm nhìn tổng thể. Trên một khu đất nhỏ kẹp giữa toà thị chính, cao tốc I-10 và mặt phố Ocean Avenue, cách làm này kéo dài quãng đường cảm nhận, khiến công viên có vẻ rộng hơn diện tích thật.

Ghế ngồi cũng đi theo cùng logic. Thay vì băng ghế rời đặt dọc lối, JCFO đúc tường ngồi bê tông liền khối chạy theo mép cỏ và mép lối dốc, vừa là ghế vừa là tường chắn đất cho gò. Pavilion và các kết cấu thép dạng kén (cocoon) do Paragon Steel, Los Angeles, chế tạo; nội thất ngoài trời dùng gỗ jarrah đạt chứng chỉ FSC, đá ốp tường là đá 'California Gold', cốt liệu lát nền lấy từ các mỏ ở thung lũng San Gabriel gần đó, theo The Architect's Newspaper.

Thứ duy nhất Tongva Park giữ lại: cây cổ thụ, nước mưa và người dùng

Toàn bộ địa hình là mới, nhưng một số cây hiện hữu được giữ lại thay vì chặt bỏ. Theo Wikipedia và The Architect's Newspaper, cây 'Morty' — một cây Moreton Bay Fig (Ficus macrophylla) — được giữ nguyên tại chỗ, còn nhóm 'Three Amigos' gồm ba cây Ficus rubiginosa, mỗi cây nặng hơn 100 tấn, được dời khoảng 550 feet (~168 m) từ giao lộ Main Street và Olympic Drive về đứng cạnh Morty. Giữa những gò đất cong không có đường thẳng nào để mắt bám vào, các cây cổ thụ này thành mốc định vị — dấu vết hiếm hoi nhắc rằng khu đất có một đời sống trước công viên.

Phần trồng mới lớn hơn nhiều: hơn 300 cây gỗ thuộc 21 loài và hơn 30.000 cây bụi, cây thân thảo thuộc hơn 170 loài, phần lớn ươm tại 7 vườn ươm trong bang, phối theo ba quần xã sinh thái California là coastal scrub, chaparral và riparian. Nước tưới lấy từ Santa Monica Urban Runoff Recycling Facility — trạm xử lý nước mưa và nước thải đô thị của thành phố; nước mưa rơi trong công viên được thu qua các mương sinh học (bioswale) ở chân gò, còn đài phun và mặt nước trang trí chạy nước sạch tuần hoàn riêng.

Tác phẩm nghệ thuật công cộng 'Weather Field No. 1' của Iñigo Manglano-Ovalle gồm 49 cột thép không gỉ gắn chong chóng đo gió và máy đo tốc độ gió — điểm duy nhất trong công viên dùng hình học lưới thẳng, như cố ý đặt cạnh các gò đất để làm nổi độ cong. Tongva Park nhận Honor Award hạng mục General Design tại ASLA 2018 Professional Awards, chọn từ 368 hồ sơ; thành phố chi gần 100.000 USD mỗi năm cho bảo trì cơ bản, chưa kể khoản chăm sóc cây và đội hướng dẫn viên công viên.

Domino Park: nhà máy đường 160 năm bên sông East River

Bối cảnh ở Brooklyn khác hẳn. Theo Wikipedia, nhà máy đường Domino ở Williamsburg được dựng năm 1882, từng sử dụng tới 4.500 công nhân vào năm 1919, ngừng hoạt động năm 2004; toà Pan, Filter and Finishing House được công nhận là di tích thành phố năm 2007. Theo Law360, tháng 10/2012 công ty Two Trees Management mua khu đất với giá 185 triệu USD và giao JCFO làm quy hoạch tổng thể và cảnh quan cho phần công cộng ven sông.

Domino Park mở cửa ngày 10/6/2018, rộng khoảng 5 mẫu Anh (2 ha) không gian mở trong khu tái phát triển 11 mẫu Anh, chạy dài một phần tư dặm (khoảng 400 m) dọc sông East River. Wikipedia ghi chi phí khoảng 50 triệu USD và thời gian thiết kế sáu năm. Theo JCFO, công viên nối lại khu Williamsburg với bờ sông lần đầu sau 160 năm và đã đón hơn 4 triệu lượt khách. Công viên thuộc sở hữu tư nhân nhưng mở cửa công cộng và được bảo trì theo tiêu chuẩn của Sở Công viên New York, theo The Architect's Newspaper.

Giữ máy móc làm xương sống: Artifact Walk và lối đi trên cao

Ở đây JCFO làm điều Tongva Park không làm: giữ lại. Trang dự án của văn phòng ghi hơn 30 hiện vật cỡ lớn của nhà máy được đưa vào tuyến Artifact Walk dài năm khối phố — cần cẩu giàn, băng tải xoắn dựng đứng, băng tải gầu, cọc neo tàu, biển hiệu nhà máy và bốn bồn siro cao 36 feet (khoảng 11 m). The Architect's Newspaper mô tả các cần cẩu nằm im nhiều năm được sơn lại màu xanh lục nhạt, còn các bồn siro thành tác phẩm công cộng có vòi phun sương.

Thứ đáng học nhất là lối đi trên cao. Theo trang của Domino Park, lối đi được đỡ bởi 21 cột giữ lại từ kho đường thô (Raw Sugar Warehouse), chạy từ đầu bắc công viên tới sàn phía trên quán Tacocina, có đường dốc tiếp cận cho người khuyết tật gần cụm cần cẩu. Kết cấu cũ không bị đặt vào tủ kính làm vật trưng bày, mà được giao một việc mới: đỡ người đi. Cách làm này nối thẳng với High Line — cũng JCFO — nơi một tuyến đường sắt trên cao được giữ lại làm nền cho công viên.

Phân vùng ồn – tĩnh và mặt nền nâng chống ngập

Theo The Architect's Newspaper, Domino Park được phân vùng rõ: không gian hoạt động mạnh đặt gần cầu Williamsburg, không gian tĩnh đặt xa dần. Phía cầu có hai sân bocce, sân bóng chuyền, khu cho chó chạy và một bãi cỏ đa năng 6.300 feet vuông (khoảng 585 m²); khu vui chơi trẻ em do nghệ sĩ Mark Reigelman thiết kế theo hình máy móc tinh luyện đường. Đầu nam có đài phun nước mặt sàn phun cao khoảng 8 feet (2,4 m), theo Wikipedia.

Phần kỹ thuật ít người thấy là cao độ. Theo JCFO, mặt công viên được nâng lên trên cao độ ngập của FEMA, và các dải trồng cây bản địa làm nhiệm vụ như một miếng bọt biển — giữ và thấm nước mưa, giảm dòng chảy tràn ra sông, đồng thời là tuyến phòng vệ trước mực nước biển dâng. Các đường ray cần cẩu cũ của nhà máy nay thành luống vườn với khoảng một trăm loài cây, theo Wikipedia. Domino Park nhận ULI Urban Open Space Award 2020, AIANY Urban Design Honor Award 2020 và ASLA Honor Award 2022.

Xoá hay giữ: bài học khi cải tạo khu đất cũ

Đặt hai công viên cạnh nhau, lựa chọn của JCFO không mâu thuẫn. Một bãi đậu xe mặt nhựa không mang giá trị không gian hay ký ức nào đáng giữ, nên Tongva Park xoá sạch và chỉ giữ thứ sống được — cây cổ thụ. Một nhà máy đường 160 năm có kết cấu thép, máy móc và một toà nhà di tích, nên Domino Park giữ lại và giao cho chúng việc mới. Tiêu chí không phải 'cũ hay mới', mà là thứ đang có trên khu đất có đủ giá trị để làm xương sống cho không gian mới hay không.

Với các dự án cải tạo ở Việt Nam — bãi xe, kho cảng, nhà máy di dời khỏi nội đô — hai công viên gợi ra một bảng câu hỏi ngắn trước khi vẽ: cây nào trên khu đất đủ lớn để giữ và di dời; kết cấu nào đủ bền để giao việc mới thay vì tháo dỡ; cao độ nền cần nâng bao nhiêu so với mức ngập; và nước mưa sẽ đi đường nào trước khi ra cống. Tongva Park cho thấy một địa hình mới hoàn toàn có thể tạo ra bản sắc; Domino Park cho thấy bản sắc có khi đã nằm sẵn trên khu đất, chỉ cần không phá đi.

Nguồn: canhquan.net