Ở khu Nørrebro, phía Bắc trung tâm Copenhagen, có một dải công viên chạy dọc qua khu dân cư được xem là đa sắc tộc bậc nhất Đan Mạch. Superkilen không có bồn hoa cắt tỉa, không có thảm cỏ đồng nhất kiểu công viên châu Âu quen thuộc. Thay vào đó là ghế băng từ Brazil, đèn đường từ Nga, nắp cống từ Israel, đứng cạnh nhau trên cùng một mặt nền — theo mô tả của big.dk và ArchDaily.
Trước khi có dự án, dải đất này gần như chỉ đóng vai trò một hành lang giao thông — nơi người ta đi qua chứ không dừng lại. Landezine ghi nhận thiết kế cảnh quan được dùng làm khung để làm sống lại khu vực, đưa nó vượt ra khỏi chức năng lối đi tắt đơn thuần.
Ba đơn vị đứng sau, và ai đặt hàng
Superkilen là kết quả hợp tác giữa ba bên: BIG — Bjarke Ingels Group (kiến trúc, Đan Mạch), Topotek 1 (thiết kế cảnh quan, Đức) và Superflex (nhóm nghệ sĩ, Đan Mạch). Landezine gọi đây là 'sự hợp nhất hiếm có giữa kiến trúc, kiến trúc cảnh quan và nghệ thuật' — ba nghề thường làm việc tách rời, ở dự án này ngồi chung một bàn từ đầu.
Bên đặt hàng là Thành phố Copenhagen (Copenhagen Municipality), phối hợp cùng quỹ Realdania — theo ghi nhận của big.dk và ArchDaily. Vai trò của Superflex trong bộ ba không phải trang trí bằng tác phẩm nghệ thuật đặt sẵn, mà là chủ trì toàn bộ quy trình lấy ý kiến cư dân để chọn ra từng đồ vật đặt trong công viên — phần việc sẽ nói kỹ hơn ở mục sau.
Cách chia việc giữa ba bên cũng khác cách một dự án công viên thông thường vận hành. Thường thì kiến trúc sư lo hình khối công trình, kiến trúc sư cảnh quan lo mặt bằng cây xanh và vật liệu nền, còn nghệ sĩ chỉ được mời vào sau cùng để đặt một vài tác phẩm điểm nhấn. Ở Superkilen, Superflex có mặt từ đầu, và phần việc của nhóm này — tổ chức lấy ý kiến cộng đồng — trở thành đầu vào cho chính bản vẽ mặt bằng, chứ không phải phần trang trí thêm vào sau khi bản vẽ đã chốt.
Diện tích dải công viên được ghi 27.000 m² theo ArchDaily, 30.000 m², hoặc 39.000 m² theo Landezine, còn chiều dài là khoảng 800 m theo ArchDaily hoặc tròn một cây số theo Landezine và big.dk — chênh lệch đến từ ranh giới đo khác nhau giữa các nguồn. Với người đọc bản vẽ, điều đáng nhớ hơn con số tổng là hình dạng: một dải hẹp và dài, chạy xuyên ba khu dân cư liền kề, nên trải nghiệm chính là đi dọc tuyến chứ không phải đứng giữa một quảng trường rộng.
Ba vùng màu, ba nhịp sống khác nhau
Superkilen chia làm ba đoạn liên tiếp, mỗi đoạn một màu và một chức năng riêng, theo mô tả thống nhất giữa ArchDaily, Landezine và Wikipedia.
| Vùng | Tên gốc | Chức năng chính |
|---|---|---|
| Quảng trường Đỏ | Red Square | Sinh hoạt đô thị hiện đại — quán cà phê, âm nhạc, thể thao, sự kiện ngoài trời |
| Chợ Đen | Black Market / Black Square | Quảng trường kiểu cổ điển — đài phun nước, ghế ngồi, điểm gặp gỡ cộng đồng |
| Công viên Xanh | Green Park | Picnic, thể thao, đi dạo, dắt chó — không gian mở nhiều cây xanh |
Ba vùng nối tiếp nhau trên một trục thẳng, nên khi đi hết chiều dài công viên, người đi bộ đi qua đủ ba nhịp không gian khác hẳn nhau — từ mặt nền cao su đỏ rực và tiếng nhạc, sang mặt đá đen với đài phun nước, rồi tới thảm cỏ và tán cây. Không có hàng rào hay cổng phân chia ba đoạn, ranh giới chỉ hiện ra qua sự đổi màu và đổi vật liệu dưới chân, nên trải nghiệm đi từ vùng này sang vùng khác gần với việc bước qua một lằn ranh vô hình hơn là qua một cửa ngăn thật.
Vật liệu mặt nền cũng đổi theo từng vùng thay vì lát đồng nhất suốt chiều dài công viên. Quảng trường Đỏ dùng nhựa cao su và sơn kẻ vạch — loại vật liệu quen thuộc ở sân chơi và sân thể thao, chịu được cường độ sử dụng cao, dễ vệ sinh sau các sự kiện ngoài trời. Chợ Đen lát đá màu đen, gợi lại kiểu quảng trường lát đá truyền thống của châu Âu, tương phản có chủ đích với màu đỏ rực ngay cạnh. Công viên Xanh trở lại với cỏ và đất trồng cây, tương phản hẳn với hai đoạn còn lại. Cách đổi vật liệu này khiến ranh giới giữa ba vùng rất rõ ràng dưới chân người đi, không cần biển báo cũng nhận ra ngay đang ở đoạn nào.
Một cuộc triển lãm khổng lồ, ráp từ đồ vật của khoảng 60 quốc tịch
Ý tưởng cốt lõi của Superkilen, theo ArchDaily và Landezine, là hình dung công viên như một cuộc triển lãm khổng lồ về các thực hành đô thị — một bộ sưu tập đồ vật tìm thấy (found objects) mang về từ khắp nơi, đại diện cho quốc tịch của những cư dân sống quanh khu vực. Cụ thể là 108 loại cây và hiện vật, đại diện cho khoảng 60 quốc tịch.
Danh sách đồ vật được dẫn lại nhiều lần trên báo chí kiến trúc: dụng cụ tập thể hình kiểu Muscle Beach ở Los Angeles, nắp cống gang từ Israel, cây cọ từ Trung Quốc, biển hiệu neon từ Qatar và Nga. Big.dk bổ sung thêm đài phun nước kiểu Morocco và mô tả quá trình chọn lựa là kết quả của một đợt tham vấn cộng đồng sâu rộng.
Landezine mô tả cách xử lý khu đất như một 'bộ ghép (collage) không đồng nhất' giữa các nền văn hoá — các vật thể quốc tế như biển hiệu kiểu quán pachinko Nhật Bản hay bốt điện thoại kiểu Mỹ Latinh được ví với cách những khu vườn cổ điển từng viện dẫn tới các phong cảnh xa xôi, ngoại lai, chỉ khác là ở Superkilen phong cảnh đó không phải tưởng tượng — nó là đồ vật thật, do người thật đề cử.
Chúng tôi đề xuất lấy sự tham gia của cộng đồng làm động lực cho thiết kế, hướng tới sự tự do biểu đạt ở mức cao nhất.Bjarke Ingels, sáng lập BIG — big.dk, trang dự án Superkilen (lược dịch)
Câu nói trên của Bjarke Ingels tóm gọn nguyên tắc thiết kế cốt lõi: sự tham gia của cộng đồng không phải một hoạt động lấy ý kiến hình thức làm trước khi vẽ, mà chính là cách chọn nội dung cho bản vẽ. Kết quả là một mặt bằng công viên không giống bất kỳ công viên đô thị nào khác ở Copenhagen — vì danh sách hiện vật không do một nhóm thiết kế ngồi phòng làm việc quyết định toàn bộ, mà do hàng trăm cư dân góp đề xuất qua nhiều tháng.
Ai chọn đồ vật, và chọn bằng cách nào
Phần việc chọn hiện vật do Superflex chủ trì, theo một quy trình được gọi là 'extreme participation'. Cư dân được mời đề cử đồ vật — ghế băng, thùng rác, cây cối, thiết bị sân chơi, nắp cống, biển hiệu — lấy từ quốc gia quê hương của họ, hoặc từ nơi họ từng sống, từng đi qua.
Wikipedia mô tả các kênh thu thập đề xuất cụ thể: quá trình tham vấn diễn ra qua internet, email, báo chí và đài phát thanh. Sau khi thu thập đề xuất, một hội đồng địa phương (local board) đứng ra chốt lựa chọn cuối cùng cho từng hạng mục, thay vì để mọi đề xuất đều được đưa vào công viên.
Một số nhóm cư dân không chỉ đề xuất trên giấy mà còn trực tiếp đi cùng Superflex ra nước ngoài để khảo sát và mua đồ vật. Theo Superflex, có 5 nhóm cộng đồng cùng đi tới Palestine, Tây Ban Nha, Thái Lan, Texas và Jamaica để mua 5 đồ vật mang về lắp đặt tại công viên.
Mỗi đồ vật, sau khi lắp đặt, đều có một tấm biển thép không gỉ đặt chìm dưới mặt đất ngay cạnh nó, ghi rõ vật đó là gì và đến từ đâu — viết song ngữ bằng tiếng Đan Mạch và ngôn ngữ gốc của xuất xứ vật đó, theo mô tả của ArchDaily. Người đi qua cúi xuống đọc tấm biển là cách duy nhất để biết chính xác lai lịch từng món đồ, vì bản thân hình dáng đồ vật không phải lúc nào cũng nói lên xuất xứ.
Xây dựng khi nào, tốn bao nhiêu, và những giải thưởng sau đó
Superkilen khởi công năm 2009 và mở cửa công chúng vào tháng 6/2012, tức khoảng ba năm thi công tính từ ngày động thổ tới ngày cắt băng — thời gian này được ArchDaily, Wikipedia và big.dk ghi thống nhất, không có chênh lệch.
Ngân sách xây dựng: khoảng 11 triệu USD theo ArchDaily, còn con số cụ thể hơn là 8.879.000 USD — chênh lệch hơn 2 triệu USD giữa hai cách ghi.
Sau khi hoàn thành, Superkilen nhận một loạt ghi nhận trong giới nghề: AIA (American Institute of Architects) trao Institute Honor Award hạng mục Regional & Urban Design năm 2013; cùng năm, dự án lọt vào chung kết Giải Mies van der Rohe (giải kiến trúc đương đại châu Âu). Đến năm 2016, Superkilen là một trong sáu công trình thắng Giải Kiến trúc Aga Khan. Dự án cũng từng lọt danh sách rút gọn của Design Museum London cho hạng mục Design of the Year.
Chuỗi giải thưởng trải dài từ 2013 tới 2016 cho thấy Superkilen không phải một dự án gây chú ý nhất thời rồi bị quên ngay sau lễ khánh thành. Giải Aga Khan đặc biệt đáng chú ý vì giải này chấm cho công trình có ảnh hưởng xã hội rộng, không chỉ chấm hình thức kiến trúc, và mỗi kỳ chỉ chọn một số ít công trình trên toàn bộ khu vực có cộng đồng Hồi giáo sinh sống — Superkilen là một trong sáu cái tên được chọn năm đó. Một phần lý do nằm ở chính quy trình tham gia cộng đồng đã nói ở các mục trên, chứ không chỉ ở hình ảnh ba vùng màu bắt mắt trên ảnh chụp, hay ở tổng diện tích và chiều dài mà các nguồn vẫn còn ghi lệch nhau.
Nhìn lại toàn bộ dự án, thứ giữ Superkilen khỏi trở thành một bộ sưu tập đồ vật rời rạc là quy trình tham gia của Superflex: mỗi món đồ trong công viên đều có một người đề cử, một lý do được ghi lại, và một tấm biển dưới đất để người qua đường tra cứu. Số liệu diện tích hay chiều dài có thể còn tranh cãi giữa các nguồn, nhưng cách công viên được lấp đầy — bằng lựa chọn của chính cư dân sống quanh nó — là phần không nguồn nào phản bác.
Ảnh bìa: Maria Eklind, CC BY-SA 2.0.