LANDSCHAFTSPARK — Từ nhà máy gang thép bỏ hoang thành công viên đón 1 triệu khách một năm

Nhà máy gang thép Thyssen ở Duisburg-Meiderich (Đức) tắt lò năm 1985, sau 84 năm luyện gang thỏi liên tục kể từ 1901, theo Wikipedia. Sáu năm sau, khu đất đầy khói bụi và đất nhiễm độc đó lại trở thành đề bài cho một trong những công viên hậu công nghiệp được nhắc tới nhiều nhất châu Âu: Landschaftspark Duisburg-Nord.

Câu chuyện đáng kể không phải ở việc dọn sạch một nhà máy cũ, mà ở việc không dọn sạch nó. Văn phòng Latz + Partner, đứng đầu là Peter Latz, chọn giữ lại gần như toàn bộ kết cấu thép, các lò cao, bể chứa khí, tường bê tông — rồi gắn cho mỗi thứ một đời sống mới.

LANDSCHAFTSPARK là công viên gì

Landschaftspark Duisburg-Nord (dịch sát nghĩa: công viên cảnh quan Duisburg-Bắc) nằm trên nền cũ của nhà máy gang thép Thyssen tại quận Meiderich, thành phố Duisburg, vùng công nghiệp Ruhr, Đức. Công viên mở cửa từ năm 1994, theo trang vận hành landschaftspark.de, và hiện đón trung bình khoảng 1 triệu lượt khách mỗi năm — một trong những cảnh quan văn hoá-tự nhiên phổ biến nhất bang North Rhine-Westphalia.

Diện tích công viên có hai con số khác nhau tuỳ nguồn: trang chủ của chính văn phòng thiết kế, latzundpartner.de, ghi 200 ha; còn Landezine ghi 230 ha. Hai nguồn không khớp nhau và chưa có cách nào đối chiếu thêm để chọn một số duy nhất, nên cứ để cả hai đứng cạnh nhau.

Chủ đầu tư là bốn bên cùng đứng tên: Landesentwicklungsgesellschaft Nordrhein-Westfalen (công ty phát triển đất bang), Stadt Duisburg (thành phố Duisburg), Emschergenossenschaft Essen (hiệp hội quản lý lưu vực sông Emscher) và Kommunalverband Ruhrgebiet (hội đồng liên đô thị vùng Ruhr), theo latzundpartner.de. Ngân sách dự án là 15,5 triệu EUR, theo Landezine.

Cuộc thi năm 1991 và cách Peter Latz thắng nó

Năm 1991, Latz + Partner thắng một cuộc thi thiết kế quốc tế để lập quy hoạch tổng thể cho khu đất — theo latzundpartner.de, đây là một "cooperative-concurrent planning procedure" (thủ tục quy hoạch hợp tác-song song) có 5 nhóm thiết kế quốc tế cùng tham gia, khác với hình thức thi tuyển chọn một phương án thắng cuộc rồi loại hết phần còn lại.

Mốc thời gian thiết kế và thi công được ba nguồn ghi hơi khác nhau, không mâu thuẫn hẳn nhưng chia đoạn khác nhau. Landezine tách rõ: thiết kế năm 1990, thi công 1992–2002. Latz + Partner gộp chung giai đoạn thiết kế và thi công thành 1990–2002. Wikipedia ghi Latz thắng cuộc thi năm 1991, sau thủ tục quy hoạch cạnh tranh vừa nói ở trên. Cả ba đều đồng ý công viên thành hình trong khoảng một thập kỷ, kéo dài cả sau ngày mở cửa 1994 — tức phần lớn công trình được xây trong lúc công viên đã có khách vào.

Đất ô nhiễm được giữ tại chỗ, không chở đi đâu cả

Bẫy hay gặp nhất khi cải tạo đất công nghiệp là nghĩ phải đào hết đất bẩn chở đi, thay đất mới vào. Cách làm đó vừa tốn kém vừa chỉ đẩy vấn đề sang chỗ khác — đất ô nhiễm chở đi đâu thì nơi đó lãnh đủ. Peter Latz chọn ngược lại: giữ nguyên đất ô nhiễm tại chỗ, xử lý bằng phương pháp cải tạo sinh học bằng thực vật (phytoremediation) — dùng chính rễ cây để hút và cô lập dần kim loại nặng, theo Wikipedia.

Phần đất có độc tính cao nhất, không thể xử lý bằng cây trong thời gian hợp lý, được cô lập và cất giữ ngay trong các bunker quặng cũ của nhà máy — tức công trình công nghiệp không chỉ được giữ lại để ngắm, mà còn tiếp tục làm đúng việc nó từng làm: chứa vật liệu nặng, chỉ khác là bây giờ chứa để cách ly, không phải để chế biến.

Nước, khí, bê tông — mỗi hạ tầng cũ một đời sống mới

Kênh nước thải cũ của nhà máy được cải tạo lại, nay chỉ còn được cấp bằng nước mưa sạch, tạo thành một hệ thống nước mà Landezine gọi là "vừa hoàn toàn tự nhiên vừa hoàn toàn nhân tạo" — gọi tắt là Wasserpark (công viên nước). Dòng chảy men theo đúng tuyến kênh cũ, nhưng nguồn nước và vai trò của nó đã đổi hẳn: từ chỗ mang chất thải công nghiệp ra khỏi nhà máy, giờ nó là mạch nước cảnh quan giữa công viên.

Các bể chứa khí (gas tank) cũ của nhà máy được cải tạo thành bể lặn — nơi người tới công viên có thể học lặn scuba ngay trong một kết cấu thép từng chứa khí đốt công nghiệp. Những bức tường bê tông cũ của các bunker quặng, vốn dựng lên để chịu tải và cách ly vật liệu, được tái sử dụng làm tường leo núi, cả hai chi tiết đều dẫn theo Wikipedia.

Khu trung tâm nhà máy thép, nơi từng đặt các thiết bị nặng nhất, được chuyển thành một quảng trường tụ họp (piazza) — còn các lò cao khác, không mở cho khách leo lên như Lò cao số 5, được giữ lại nguyên trạng làm yếu tố cảnh quan, đứng như những cột mốc kể chuyện giữa công viên, theo Wikipedia.

Lò cao số 5 — chỗ duy nhất leo được lên cao 70 mét

Trong toàn bộ khu di sản công nghiệp, Lò cao số 5 (Blast Furnace 5) là điểm được mở cho công chúng tiếp cận sâu nhất. Theo mục Industrial Heritage Circuit trên landschaftspark.de, lò cao này mở cửa từ năm 1994, có hệ cầu thang sắt dẫn khách bộ hành lên tới đài quan sát ở độ cao 70 mét — từ đó nhìn được toàn cảnh Duisburg, vùng Ruhr và khu vực Hạ Rhine (Lower Rhine).

Điểm đáng chú ý: đài quan sát này vào cửa miễn phí và mở 24/7, không giống phần lớn điểm ngắm cảnh trả phí ở các thành phố lớn. Một công trình công nghiệp từng đóng kín với người ngoài — chỉ công nhân nhà máy mới được lên — nay là nơi bất kỳ ai cũng leo lên được bất kỳ giờ nào.

Piazza Metallica và những tấm gang tiếp tục gỉ sét

Piazza Metallica là một trong những chi tiết đọng lại lâu nhất của công viên: các tấm gang đúc (cast iron plates) lấy ra từ chính xưởng luyện gang được đặt làm nền cho một quảng trường trung tâm, theo Landezine. Những tấm gang này không được sơn phủ hay xử lý chống gỉ — chúng tiếp tục quá trình gỉ sét, phong hoá tự nhiên theo thời gian, ngay trước mắt người đi dạo.

Đây là một điều thú vị đáng nói riêng: phần lớn công trình cảnh quan cố giữ vật liệu "mới mãi", còn Piazza Metallica làm ngược lại — để vật liệu tiếp tục già đi, và chính việc già đi đó mới là nội dung của quảng trường. Nhìn tấm gang gỉ sau vài năm khác gì tấm gang gỉ lúc mới đặt, chính là cách công viên cho thấy thời gian đang trôi.

Cây cỏ tự xâm thực và câu chuyện đa dạng sinh học

Một chi tiết ít ai ngờ tới: phần lớn thảm thực vật trong công viên không phải do đội thiết kế trồng, mà tự đến cùng với quặng sắt nhập khẩu từ nước ngoài. Hạt giống lẫn trong quặng nảy mầm, thực vật hoang dã tự xâm thực (colonize) các mái ta-luy đường sắt và kết cấu công nghiệp cũ, tạo ra những quần xã thực vật tiên phong (pioneer plant communities) khác nhau theo từng khu đất, theo Wikipedia.

Kết quả là công viên hiện được ghi nhận là một điểm nóng đa dạng sinh học (biodiversity hotspot) ở phía tây vùng Ruhr, có cả loài thực vật nguy cấp mọc trên chính nền đất từng bị coi là chết hẳn vì công nghiệp nặng. Cách tiếp cận của Latz + Partner với mảng xanh này được latzundpartner.de gọi là "quản lý thận trọng" (cautious vegetation management) — can thiệp ít, ưu tiên quan sát và để tự nhiên tiếp quản, kết hợp sự tham gia của người dân địa phương thay vì cải tạo mạnh tay.

Vì sao một người ông có thể dẫn cháu đi dạo và kể lại công việc cũ

Cái khó của cải tạo di sản công nghiệp không nằm ở kỹ thuật xử lý đất hay kết cấu thép, mà ở việc giữ được ký ức của những người từng làm việc ở đó. Thiết kế của Latz + Partner được Wikipedia mô tả là cho phép nhiều thế hệ đọc lại ký ức cá nhân trên cùng một địa điểm — một người từng làm việc ở nhà máy có thể dẫn cháu đi dạo qua đúng khu vực người đó từng đứng máy, kể lại công việc cũ ngay tại chỗ, vì kết cấu vẫn còn đó, không bị thay bằng thứ gì khác lạ hoàn toàn.

Đây chính là phần khó lặp lại nhất của dự án, khó hơn cả phần kỹ thuật xử lý ô nhiễm: giữ đủ nguyên trạng để công trình vẫn còn nhận ra được, nhưng đủ can thiệp để nó an toàn và mở cho công chúng dùng hằng ngày.

Peter Latz là ai

Peter Latz sinh năm 1939 tại Darmstadt, Đức. Ông từng là giáo sư tại Đại học Kỹ thuật Munich (TU München), nghỉ hưu năm 2008, theo Wikipedia. Cùng với kiến trúc sư cảnh quan người Mỹ Richard Haag, Latz được coi là một trong hai người tiên phong của lĩnh vực cải tạo cảnh quan hậu công nghiệp — tức biến các khu đất công nghiệp bỏ hoang thành không gian công cộng, thay vì san phẳng làm lại từ đầu.

Đội thiết kế cho Landschaftspark Duisburg-Nord, ngoài Peter Latz, còn có Latz-Riehl và G. Lipkowsky, theo latzundpartner.de. Dự án mang về cho Latz + Partner giải Rosa Barba European Landscape Prize năm 2000; riêng Peter Latz sau đó nhận thêm Friedrich-Ludwig-von-Sckell-Ring năm 2014. Dự án còn nhận EDRA Places Award năm 2005, theo Landezine.

Tích hợp, định hình, phát triển và liên kết các dấu vết do quá trình sử dụng công nghiệp trước đây để lại.Latz + Partner, mô tả cách tiếp cận thiết kế — latzundpartner.de

Những phần chưa đủ tư liệu để nói chắc

Tư liệu hiện có nêu tên đầy đủ đội thiết kế cảnh quan và bốn bên chủ đầu tư, nhưng chưa xác định được đơn vị kiến trúc, đơn vị quản lý dự án (PMC) hay nhà thầu thi công cụ thể — các nguồn đã đọc không ghi tên riêng nào cho ba vai trò này. Peter Latz còn có những dự án hậu công nghiệp khác được nhắc tên trong hồ sơ, như Ariel Sharon Park ở Tel Aviv và Parco Dora ở Turin, nhưng chưa có mốc năm hoàn thành cụ thể để đưa vào so sánh.

Bài học tái dùng hạ tầng, không chỉ ở Đức

Landschaftspark Duisburg-Nord không phải công viên đầu tiên dựng trên nền công nghiệp cũ — nhưng nó thuộc nhóm dự án đặt ra rõ nhất một câu hỏi mà nhiều thành phố sau này phải trả lời lại theo cách riêng: hạ tầng cũ, dù hỏng hay ô nhiễm, có bắt buộc phải dọn sạch trước khi làm gì mới không? Cách Latz + Partner trả lời — giữ lại, đọc lại, gắn công năng mới cho từng phần — trở thành một tham chiếu cho hàng loạt dự án cải tạo đường ray, nhà máy, bến cảng bỏ hoang ở nhiều nơi khác, trong đó có cách tiếp cận với các tuyến đường sắt trên cao bỏ hoang giữa đô thị.

Bể lặn trong bể chứa khí, tường leo núi trên bunker quặng, quảng trường lát bằng chính tấm gang của nhà máy — không cái nào trong số đó là công trình mới xây từ đầu. Cái mới duy nhất là công năng gán vào cho một kết cấu đã có sẵn. Đó là phần rẻ nhất, nhưng cũng khó nhất, của việc cải tạo đất công nghiệp: nhìn ra được công năng nào hợp với hình dạng đã có, thay vì phá đi xây lại theo hình dạng có sẵn trong đầu.

Nguồn: canhquan.net