Nhà máy gang thép Thyssen ở Duisburg-Meiderich (Đức) tắt lò năm 1985, sau 84 năm luyện gang thỏi liên tục kể từ 1901. Sáu năm sau, khu đất đầy khói bụi và đất nhiễm độc đó lại trở thành đề bài cho một trong những công viên hậu công nghiệp được nhắc tới nhiều nhất châu Âu: Landschaftspark Duisburg-Nord.
Câu chuyện đáng kể không phải ở việc dọn sạch một nhà máy cũ, mà ở việc không dọn sạch nó. Văn phòng Latz + Partner, đứng đầu là Peter Latz, chọn giữ lại gần như toàn bộ kết cấu thép, các lò cao, bể chứa khí, tường bê tông — rồi gắn cho mỗi thứ một đời sống mới.
LANDSCHAFTSPARK là công viên gì
Landschaftspark Duisburg-Nord (dịch sát nghĩa: công viên cảnh quan Duisburg-Bắc) nằm trên nền cũ của nhà máy gang thép Thyssen tại quận Meiderich, thành phố Duisburg, vùng công nghiệp Ruhr, Đức. Công viên mở cửa từ năm 1994, và hiện đón trung bình khoảng 1 triệu lượt khách mỗi năm — một trong những cảnh quan văn hoá-tự nhiên phổ biến nhất bang North Rhine-Westphalia.
Diện tích công viên được ghi hai con số khác nhau: văn phòng thiết kế Latz + Partner ghi 200 ha, còn tạp chí Landezine ghi 230 ha.
Chủ đầu tư là bốn bên cùng đứng tên: Landesentwicklungsgesellschaft Nordrhein-Westfalen (công ty phát triển đất bang), Stadt Duisburg (thành phố Duisburg), Emschergenossenschaft Essen (hiệp hội quản lý lưu vực sông Emscher) và Kommunalverband Ruhrgebiet (hội đồng liên đô thị vùng Ruhr), theo hồ sơ dự án của Latz + Partner. Ngân sách dự án là 15,5 triệu EUR.
Cuộc thi năm 1991 và cách Peter Latz thắng nó
Năm 1991, Latz + Partner thắng một cuộc thi thiết kế quốc tế để lập quy hoạch tổng thể cho khu đất — đây là một "cooperative-concurrent planning procedure" (thủ tục quy hoạch hợp tác-song song, lược dịch) có 5 nhóm thiết kế quốc tế cùng tham gia, khác với hình thức thi tuyển chọn một phương án thắng cuộc rồi loại hết phần còn lại.
Ba nguồn chia mốc thiết kế-thi công hơi khác nhau (Landezine ghi thiết kế 1990, thi công 1992–2002; Latz + Partner gộp chung 1990–2002; một mục bách khoa ghi thắng thi tuyển năm 1991) nhưng đều thống nhất một điểm — công viên thành hình trong khoảng một thập kỷ, kéo dài cả sau ngày mở cửa 1994, tức phần lớn công trình được xây trong lúc công viên đã có khách vào.
Ý tưởng cốt lõi: không phá, mà đọc lại
Latz + Partner mô tả cách tiếp cận thiết kế là "tích hợp, định hình, phát triển và liên kết các dấu vết (pattern) do quá trình sử dụng công nghiệp trước đây để lại" (lược dịch). Nói cách khác, các mảnh vỡ công nghiệp — đường ray, bể chứa, ống dẫn, tường bê tông — không bị coi là rác cần dọn, mà được đọc như một cú pháp cảnh quan sẵn có, chỉ cần được sắp xếp lại cho có nghĩa mới.
Đất ô nhiễm được giữ tại chỗ, không chở đi đâu cả
Bẫy hay gặp nhất khi cải tạo đất công nghiệp là nghĩ phải đào hết đất bẩn chở đi, thay đất mới vào. Cách làm đó vừa tốn kém vừa chỉ đẩy vấn đề sang chỗ khác — đất ô nhiễm chở đi đâu thì nơi đó lãnh đủ. Peter Latz chọn ngược lại: giữ nguyên đất ô nhiễm tại chỗ, xử lý bằng phương pháp cải tạo sinh học bằng thực vật (phytoremediation) — dùng chính rễ cây để hút và cô lập dần kim loại nặng.
Phần đất có độc tính cao nhất, không thể xử lý bằng cây trong thời gian hợp lý, được cô lập và cất giữ ngay trong các bunker quặng cũ của nhà máy — tức công trình công nghiệp không chỉ được giữ lại để ngắm, mà còn tiếp tục làm đúng việc nó từng làm: chứa vật liệu nặng, chỉ khác là bây giờ chứa để cách ly, không phải để chế biến.
Nước, khí, bê tông — mỗi hạ tầng cũ một đời sống mới
Kênh nước thải cũ của nhà máy được cải tạo lại, nay chỉ còn được cấp bằng nước mưa sạch, tạo thành một hệ thống nước mà Landezine gọi là "vừa hoàn toàn tự nhiên vừa hoàn toàn nhân tạo" (lược dịch) — gọi tắt là Wasserpark (công viên nước). Dòng chảy men theo đúng tuyến kênh cũ, nhưng nguồn nước và vai trò của nó đã đổi hẳn: từ chỗ mang chất thải công nghiệp ra khỏi nhà máy, giờ nó là mạch nước cảnh quan giữa công viên.
Các bể chứa khí (gas tank) cũ của nhà máy được cải tạo thành bể lặn — nơi người tới công viên có thể học lặn scuba ngay trong một kết cấu thép từng chứa khí đốt công nghiệp. Những bức tường bê tông cũ của các bunker quặng, vốn dựng lên để chịu tải và cách ly vật liệu, được tái sử dụng làm tường leo núi.
Khu trung tâm nhà máy thép, nơi từng đặt các thiết bị nặng nhất, được chuyển thành một quảng trường tụ họp (piazza) — còn các lò cao khác, không mở cho khách leo lên như Lò cao số 5, được giữ lại nguyên trạng làm yếu tố cảnh quan, đứng như những cột mốc kể chuyện giữa công viên.
Lò cao số 5 — chỗ duy nhất leo được lên cao 70 mét
Trong toàn bộ khu di sản công nghiệp, Lò cao số 5 (Blast Furnace 5) là điểm được mở cho công chúng tiếp cận sâu nhất. Theo mục Industrial Heritage Circuit trên landschaftspark.de, lò cao này mở cửa từ năm 1994, có hệ cầu thang sắt dẫn khách bộ hành lên tới đài quan sát ở độ cao 70 mét — từ đó nhìn được toàn cảnh Duisburg, vùng Ruhr và khu vực Hạ Rhine (Lower Rhine).
Điểm đáng chú ý: đài quan sát này vào cửa miễn phí và mở 24/7, không giống phần lớn điểm ngắm cảnh trả phí ở các thành phố lớn. Một công trình công nghiệp từng đóng kín với người ngoài — chỉ công nhân nhà máy mới được lên — nay là nơi bất kỳ ai cũng leo lên được bất kỳ giờ nào.
Piazza Metallica và những tấm gang tiếp tục gỉ sét
Piazza Metallica là một trong những chi tiết đọng lại lâu nhất của công viên: các tấm gang đúc (cast iron plates) lấy ra từ chính xưởng luyện gang được đặt làm nền cho một quảng trường trung tâm. Những tấm gang này không được sơn phủ hay xử lý chống gỉ — chúng tiếp tục quá trình gỉ sét, phong hoá tự nhiên theo thời gian, ngay trước mắt người đi dạo.
Đây là một điều thú vị đáng nói riêng: phần lớn công trình cảnh quan cố giữ vật liệu "mới mãi", còn Piazza Metallica làm ngược lại — để vật liệu tiếp tục già đi, và chính việc già đi đó mới là nội dung của quảng trường. Nhìn tấm gang gỉ sau vài năm khác gì tấm gang gỉ lúc mới đặt, chính là cách công viên cho thấy thời gian đang trôi.
Cây cỏ tự xâm thực và câu chuyện đa dạng sinh học
Một chi tiết ít ai ngờ tới: phần lớn thảm thực vật trong công viên không phải do đội thiết kế trồng, mà tự đến cùng với quặng sắt nhập khẩu từ nước ngoài. Hạt giống lẫn trong quặng nảy mầm, thực vật hoang dã tự xâm thực (colonize) các mái ta-luy đường sắt và kết cấu công nghiệp cũ, tạo ra những quần xã thực vật tiên phong (pioneer plant communities) khác nhau theo từng khu đất.
Kết quả là công viên hiện được ghi nhận là một điểm nóng đa dạng sinh học (biodiversity hotspot) ở phía tây vùng Ruhr, có cả loài thực vật nguy cấp mọc trên chính nền đất từng bị coi là chết hẳn vì công nghiệp nặng. Cách tiếp cận của Latz + Partner với mảng xanh này được latzundpartner.de gọi là "quản lý thận trọng" (cautious vegetation management) — can thiệp ít, ưu tiên quan sát và để tự nhiên tiếp quản, kết hợp sự tham gia của người dân địa phương thay vì cải tạo mạnh tay.
Ba lớp hệ thống chạy song song
Công viên được tổ chức thành các hệ thống độc lập xếp lớp lên nhau: công viên nước ở cao độ thấp (Wasserpark) chạy theo tuyến kênh cũ; công viên đường sắt (Bahnpark) với lối đi trên cao và "rail harp" — một sắp đặt land art phản chiếu lại di sản đường ray công nghiệp; và các mảng thực vật tự xâm thực nằm len giữa hai hệ kia. Ba lớp này không chồng đè lên nhau mà chạy song song, cho phép người đi dạo chọn tầng trải nghiệm khác nhau trong cùng một chuyến đi.
Ý đồ thiết kế: giữ chỗ cho ký ức của người từng làm việc ở đây
Cái khó của cải tạo di sản công nghiệp không chỉ nằm ở kỹ thuật xử lý đất hay kết cấu thép, mà ở việc giữ được ký ức của những người từng làm việc ở đó. Ý đồ thiết kế của Latz + Partner: một người ông từng làm việc tại nhà máy có thể dẫn cháu đi dạo trong công viên, kể lại công việc cũ và công dụng của từng loại máy móc, vì kết cấu nhà máy vẫn còn đó, không bị dỡ bỏ hoàn toàn.
Đây chính là phần khó lặp lại nhất của dự án, khó hơn cả phần kỹ thuật xử lý ô nhiễm: giữ đủ nguyên trạng để công trình vẫn còn nhận ra được, nhưng đủ can thiệp để nó an toàn và mở cho công chúng dùng hằng ngày.
Peter Latz là ai
Peter Latz sinh năm 1939 tại Darmstadt, Đức. Ông từng là giáo sư tại Đại học Kỹ thuật Munich (TU München), nghỉ hưu năm 2008. Cùng với kiến trúc sư cảnh quan người Mỹ Richard Haag, Latz được coi là một trong hai người tiên phong của lĩnh vực cải tạo cảnh quan hậu công nghiệp — tức biến các khu đất công nghiệp bỏ hoang thành không gian công cộng, thay vì san phẳng làm lại từ đầu.
Đội thiết kế cho Landschaftspark Duisburg-Nord, ngoài Peter Latz, còn có Latz-Riehl và G. Lipkowsky. Dự án mang về cho Latz + Partner giải Rosa Barba European Landscape Prize năm 2000; riêng Peter Latz sau đó nhận thêm Friedrich-Ludwig-von-Sckell-Ring năm 2014. Dự án còn nhận EDRA Places Award năm 2005.
Bài học tái dùng hạ tầng, không chỉ ở Đức
Landschaftspark Duisburg-Nord không phải công viên đầu tiên dựng trên nền công nghiệp cũ — nhưng nó thuộc nhóm dự án đặt ra rõ nhất một câu hỏi mà nhiều thành phố sau này phải trả lời lại theo cách riêng: hạ tầng cũ, dù hỏng hay ô nhiễm, có bắt buộc phải dọn sạch trước khi làm gì mới không? Cách Latz + Partner trả lời — giữ lại, đọc lại, gắn công năng mới cho từng phần — trở thành một tham chiếu cho hàng loạt dự án cải tạo đường ray, nhà máy, bến cảng bỏ hoang ở nhiều nơi khác, trong đó có cách tiếp cận với các tuyến đường sắt trên cao bỏ hoang giữa đô thị.
Bể lặn trong bể chứa khí, tường leo núi trên bunker quặng, quảng trường lát bằng chính tấm gang của nhà máy — không cái nào trong số đó là công trình mới xây từ đầu. Cái mới duy nhất là công năng gán vào cho một kết cấu đã có sẵn — bể chứa khí đốt hoá bể lặn, bunker chứa quặng hoá tường leo núi, tấm gang lát nền hoá vật liệu quảng trường. Nhìn ra công năng nào hợp với hình dạng đã có tốn ít bê tông cốt thép hơn, nhưng đòi hỏi thời gian quan sát kỹ khu đất lâu hơn nhiều so với việc phá đi xây lại theo bản vẽ mới.