Seattle từng có một mảnh đất ven vịnh mà thành phố nhìn thấy mỗi ngày nhưng không đến gần được. Đường sắt liên bang chạy song song bờ nước, đường Elliott Avenue cắt ngang phía trên, và bên dưới cả hai là một bãi đất nhiễm dầu bỏ hoang gần ba mươi năm. Olympic Sculpture Park xử lý đúng mảnh đất khó đó, không né tránh hạ tầng chia cắt mà gấp mặt đất để trèo qua nó. Kết quả là một công viên điêu khắc ngoài trời thuộc Seattle Art Museum, mở cửa năm 2007, nơi cảnh quan, kiến trúc và phục hồi sinh thái được thiết kế như một hồ sơ duy nhất thay vì ba hạng mục tách rời.
Mảnh đất công nghiệp cuối cùng của bờ vịnh
Khu đất từng thuộc Union Oil Company of California (Unocal), dùng làm bãi chứa và trung chuyển nhiên liệu từ đầu thế kỷ 20 đến năm 1975, còn gọi trong hồ sơ môi trường là khu Unocal 105. Seattle Art Museum mua lại đất năm 1999, sau khi nhận ra đây là mảnh đất ven nước chưa phát triển cuối cùng còn sót lại trong trung tâm thành phố. Trước khi động thổ, hơn 120.000 tấn đất nhiễm dầu được bóc đi khỏi công trường.
Phần đất nhiễm còn lại không thể bóc hết được bịt lại bằng một lớp nền mới, đắp bằng hơn 200.000 yard khối đất sạch — phần lớn lấy ngay từ công trường mở rộng bảo tàng SAM ở trung tâm thành phố, theo dữ liệu Arch2O dẫn theo hồ sơ dự án. Cách làm này gộp hai việc vào một: giải quyết đất thừa từ công trình khác, đồng thời tạo ra khối đất đắp cho công viên mới, thay vì phải khai thác đất mới hay đổ đất thải đi nơi khác.
Vì sao gọi là con đường hình chữ Z
Weiss/Manfredi Architecture/Landscape/Urbanism, văn phòng có trụ sở tại New York, được chọn làm đơn vị thiết kế dẫn dắt sau một cuộc thi quốc tế có 52 đơn vị nộp hồ sơ. Giải pháp trung tâm là một dải nền liên tục hình chữ Z dài khoảng 2.200 feet, nối ba mảnh đất bị đường sắt và đường Elliott Avenue cắt rời nhau, tụt dần khoảng 40 feet từ cao độ phố xuống mặt nước vịnh Elliott.
Điểm khác của cách giải này so với lối làm cầu vượt hay hầm chui thông thường: dải nền không chỉ là lối đi, nó là mặt đất công viên. Người đi bộ không cảm giác đang vượt qua một chướng ngại hạ tầng, mà đang đi trên một sườn dốc liên tục có cây, có điêu khắc, có view nhìn ra thành phố và núi Olympic phía xa. Mỗi đoạn gấp của chữ Z mở ra một hướng nhìn khác — về phía trung tâm thành phố, về phía đường sắt, và cuối cùng về phía mặt nước.
Bờ biển được trả lại cho cá hồi con
Đoạn cuối dải nền đổ xuống một đoạn bờ biển được phục hồi dài 850 feet, trong đó có một pocket beach kè bằng đá riprap và một thềm habitat dưới mực triều (subtidal habitat bench). Hai cấu trúc này không phải trang trí cảnh quan — chúng tạo vùng nước nông, có bóng che và ít sóng để cá hồi con kiếm ăn trong lúc di cư qua vùng nước lợ ra biển, một giai đoạn sống còn quan trọng với cá hồi Puget Sound.
Theo dữ liệu quan trắc được Landscape Performance Series dẫn lại, số cá con ghi nhận tại khu vực này tăng hơn 530 lần trong ba năm đầu sau khi công viên mở cửa, từ hơn 500 con năm 2007 lên hơn 265.600 con. Đây cũng là điểm duy nhất trong khu trung tâm downtown Seattle cho phép tiếp cận trực tiếp mặt nước Puget Sound, thay vì chỉ nhìn từ trên bờ kè bê tông như phần lớn bờ vịnh còn lại của thành phố.
Sáu khu vườn, gần như toàn cây bản địa
Landscape architect Charles Anderson phối hợp cùng Weiss/Manfredi chia phần cây xanh thành sáu khu vườn (garden precincts), mỗi khu mô phỏng một kiểu cảnh quan đặc trưng của vùng Tây Bắc Thái Bình Dương — từ rừng lá kim đến vùng đất ẩm ven nước. Hơn 85.000 cây được trồng chuyển vào công viên, và khi mở cửa năm 2007, 95% số cây là loài bản địa, một tỷ lệ hiếm thấy trong các công viên đô thị lớn ở Mỹ thời điểm đó.
Mỗi loài cây được gắn nhãn ba tên: tên gốc Lushootseed — ngôn ngữ của các bộ tộc bản địa vùng Puget Sound, tên khoa học Latin, và tên thường gọi tiếng Anh. Cách làm này biến việc dạo công viên thành một dịp đọc lại tên gọi bản địa của thực vật xung quanh, thay vì chỉ ngắm cây làm nền cho tác phẩm điêu khắc.
Nghệ thuật đặt ngoài trời, không vé vào cửa
Phần ngoài trời của Olympic Sculpture Park mở cửa miễn phí quanh năm, theo trang giới thiệu chính thức của Seattle Art Museum. Dọc theo dải nền hình chữ Z và trên các mặt phẳng cỏ của landform là tác phẩm của Louise Bourgeois, Alexander Calder, Ellsworth Kelly, Beverly Pepper và Richard Serra, cùng nhiều tác phẩm tạm thời khác luân phiên trưng bày.
Đặt điêu khắc lớn ngoài trời, miễn phí, giữa một công viên vừa đi bộ vừa nhìn ra vịnh biển, khiến nghệ thuật không còn là thứ chỉ gặp trong phòng trưng bày có kiểm soát ánh sáng và vé vào cửa. Người đi làm ngang qua, người chạy bộ ven vịnh, khách du lịch xuống bến phà — tất cả đi qua cùng những tác phẩm đó trong sinh hoạt thường ngày, không cần lên kế hoạch một chuyến 'đi xem tranh'.
Bốn vùng cảnh quan trên một đường đi
Điểm khởi đầu của dải nền hình chữ Z là PACCAR Pavilion, một khối kính và thép rộng khoảng 18.000 square foot (hơn 1.670 m²) đặt ở giao lộ Elliott Avenue và Broad Street — nơi đón khách, đồng thời chứa không gian triển lãm, khu giáo dục, bãi đỗ xe ngầm, quầy sách và cà phê. Từ đây, lối đi mang hai tên Mosley và Benaroya dẫn khách xuống 40 feet, băng qua bốn vùng cảnh quan được đặt tên theo hệ sinh thái vùng: Valley (thung lũng), Meadows (đồng cỏ), Grove (rừng thưa) và Shore (bờ nước) — mỗi vùng một tập hợp cây và địa hình riêng, trước khi chạm bờ biển phục hồi ở cuối tuyến.
Cách chia bốn vùng này khiến 2.200 feet đường đi không đơn điệu: người đi bộ cảm nhận rõ sự thay đổi của mặt đất và cây cối theo từng đoạn, thay vì một con dốc thẳng có cùng một loại cây từ đầu đến cuối. Kiến trúc sư Jim Graham nhận xét PACCAR Pavilion 'hòa vào cảnh quan một cách liền mạch và đẹp mắt' — một cách nói khác cho việc công trình kiến trúc ở đây được xử lý như một phần của landform, không phải một khối nhà đặt tách rời trên nền đất.
Nước mưa cũng đi theo đường của landform
Landscape Performance Series ghi nhận thiết kế công viên gắn liền việc thoát nước mưa với hình dạng landform: nước mưa trên mái nhà Pavilion (nhà đón khách ở đầu phía phố) và trên các mặt dốc của dải nền được thu gom thay vì xả thẳng ra hệ thống thoát nước chung của thành phố, rồi dẫn dần xuống các khu vườn phía dưới trước khi ra tới vịnh. Cách bố trí này giảm lượng nước mưa chảy tràn mang theo dầu mỡ và cặn đường phố đổ thẳng vào Elliott Bay — một áp lực môi trường khác ngoài phần đất nhiễm dầu đã xử lý trước đó.
Nói cách khác, landform ở đây làm cùng lúc ba việc: dẫn người đi bộ vượt hạ tầng, đắp lớp bịt lên đất ô nhiễm cũ, và dẫn hướng nước mưa trước khi chạm mặt vịnh. Ba việc gộp trong một hình dạng đất duy nhất, thay vì tách thành ba hạng mục kỹ thuật rời nhau như cách làm phổ biến ở nhiều công viên ven nước khác. Cách gộp này cũng là lý do dự án hay được nhắc tới trong ngành như một ví dụ về thiết kế cảnh quan đa chức năng, nơi hình khối thẩm mỹ và hạ tầng kỹ thuật không tách làm hai bản vẽ riêng.
Bài học nào dùng được cho cảnh quan Việt Nam
Nhiều đô thị ven biển và ven sông ở Việt Nam, từ Đà Nẵng, Hải Phòng đến Thành phố Hồ Chí Minh, cũng có những mảnh đất công nghiệp cũ hoặc kho bãi bỏ hoang nằm sát mặt nước, bị đường giao thông hoặc hàng rào cắt khỏi khu dân cư. Cách Olympic Sculpture Park xử lý cho thấy một hướng đi: thay vì coi hạ tầng chia cắt là điểm dừng của thiết kế, gấp mặt đất để nó tự vượt qua hạ tầng, biến chướng ngại thành một phần hình học của công viên.
Phần phục hồi bờ nước cũng là điểm đáng tra cứu thêm cho các dự án ven biển trong nước: một pocket beach và một thềm habitat dưới triều không cần diện tích lớn, nhưng đòi hỏi khảo sát sinh thái cụ thể — loài thủy sinh bản địa nào cần vùng nước nông, cần bóng che ra sao — trước khi đổ đá kè hay đắp cát. Không có khảo sát đó, một bờ biển 'phục hồi' trên bản vẽ vẫn có thể chỉ là một bờ cát đẹp mà không phục vụ được sinh cảnh nào.
Chọn cây bản địa và gắn nhãn tên gọi bản địa, như cách Olympic Sculpture Park làm với 85.000 cây và sáu khu vườn, cũng là việc làm được ngay mà không tốn nhiều chi phí thêm so với một bảng cây trồng thông thường — chỉ cần đổi danh mục loài trong hồ sơ thiết kế và bổ sung biển tên tại hiện trường. SAM Stories, bản tin của chính bảo tàng, ghi nhận công viên vẫn được theo dõi và điều chỉnh cảnh quan liên tục nhiều năm sau khi mở cửa, cho thấy một dự án phục hồi sinh thái không kết thúc ở ngày khánh thành mà cần một chương trình chăm sóc và quan trắc dài hạn đi kèm.
Nguồn: canhquan.net, tổng hợp dữ kiện từ Seattle Art Museum, Weiss/Manfredi, HistoryLink.org, Landscape Performance Series (Landscape Architecture Foundation), Arch2O và The Cultural Landscape Foundation (TCLF).
Ảnh bìa: Another Believer / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0. Nguồn: canhquan.net.