Dải bờ biển từ Đà Nẵng xuống Cam Ranh là nơi tập trung dày nhất các khu nghỉ dưỡng biển của Việt Nam, và cũng là nơi cảnh quan resort bị thử thách gắt nhất: gió mùa đông bắc thổi từ tháng mười tới tháng ba, bão đổ bộ vào cuối năm, hơi muối bám lên mọi mặt lá, cát bay vào hồ bơi và bờ biển có thể lùi vào cả trăm mét trong vài mùa. Đọc qua các khu đã xây ở Sơn Trà, Mỹ Khê, Hội An, Quy Nhơn, Cam Ranh và Nha Trang cho thấy mỗi nơi trả lời những bài toán đó theo một cách riêng, và cách trả lời ấy đọc được ngay trên mặt đất.
Câu hỏi hay gặp nhất khi nói tới đề tài này là ai đang làm cảnh quan resort ở miền Trung. Câu trả lời công khai thường chỉ có ở vài công trình lớn, nơi đơn vị thiết kế tự công bố dự án. Phần lớn các khu còn lại không ghi tên người làm cảnh quan, nên cách học chắc chắn hơn là đọc chính công trình: tầng cây đứng ở đâu so với mép cát, lối đi ra biển đi đường nào, hồ bơi đặt cao hay thấp so với bãi, và mật độ công trình dày hay thưa trên mặt bằng.
Bờ biển miền Trung ra đề gì cho người làm cảnh quan
Đề bài thứ nhất là gió bão. Cơn bão Damrey đổ bộ vào Khánh Hòa sáng 4/11/2017 với sức gió mạnh nhất cấp 12 (115–135 km/h), giật cấp 15; theo các cơ quan khí tượng được VnExpress và Vietnamnet dẫn lại, đây là cơn bão mạnh nhất từng đổ bộ vào Nha Trang, vượt các cơn bão năm 1988, 1993 và 2009. Cây xanh bật gốc khắp thành phố và dọc quốc lộ 1. Với cảnh quan resort, bài học của Damrey không nằm ở chuyện chọn loài nào cứng hơn, mà ở chuyện cây được trồng với bầu đất đủ sâu, được neo chống đúng cách và không đứng đơn độc giữa bãi trống.
Đề bài thứ hai là muối. Tổng quan của Du và Hesp (2020, tạp chí Estuaries and Coasts) về phân bố hơi muối trên cồn cát ven biển cho thấy lượng muối lắng đọng giảm dần theo khoảng cách từ mép nước, và bị chi phối bởi năng lượng sóng, hướng gió, địa hình cùng lớp thực vật đứng chắn phía trước. Nói cách khác, dải cây đầu tiên nhận muối thay cho mọi thứ phía sau nó. Đó là lý do các khu làm tốt đều có một dải đệm thấp, dày, chịu muối ở tuyến đầu, rồi mới tới lớp cây bóng mát và công trình.
Đề bài thứ ba là cát và bờ biển không đứng yên. Theo VOV và VnExpress, bãi Cửa Đại ở Hội An từ năm 2014 bị sóng ăn vào hàng trăm mét; riêng đoạn đường Âu Cơ mất khoảng 160 m bãi, có resort bị sóng đánh sập công trình ven bờ. Sau bốn năm kè và nuôi bãi, khoảng 2,3 km bờ biển Hội An mới được phục hồi cát trắng. Với người thiết kế, con số này nhắc rằng đường mép nước trên bản đồ hiện trạng chỉ là một thời điểm, không phải một ranh giới.
Sơn Trà: giữ rừng, chia khu nghỉ thành bốn tầng
InterContinental Danang Sun Peninsula trên bán đảo Sơn Trà là công trình hiếm hoi ở miền Trung mà tên người thiết kế được công bố rộng rãi: Bill Bensley, kiến trúc sư kiêm kiến trúc sư cảnh quan, theo trang dự án của Bensley và thông cáo của khách sạn. Khu nghỉ mở cửa ngày 1/6/2012, trải trên 39 ha rừng, chia thành bốn tầng cao độ đặt tên Heaven, Sky, Earth và Sea, nối với nhau bằng một tuyến tàu leo núi chạy xuống vịnh riêng có bãi cát dài khoảng 700 m.
Điều đáng học ở đây là cách đặt công trình vào sườn dốc. Theo tài liệu giới thiệu của khách sạn, Bensley chủ ý gom dấu chân công trình lại cho gọn để giảm tác động sinh thái và để rừng bản địa tiếp tục mọc, trong đó có môi trường sống của loài voọc chà vá chân nâu. Nhìn từ trên xuống, các mái nhà nằm lọt giữa tán rừng, còn phần lớn sườn đồi vẫn giữ lớp thực vật sẵn có. Trên một sườn đón gió biển, giữ rừng cũ là cách chắn gió và giữ đất rẻ nhất: rễ cây đã bám sẵn, tán đã quen gió, không phải chờ cây mới lớn.
Tuyến tàu leo núi cũng là một lời giải cảnh quan chứ không chỉ là một món đồ chơi. Trên độ dốc của Sơn Trà, một con đường xe chạy ngoằn ngoèo xuống bãi sẽ cắt sườn đồi thành nhiều taluy, phá rừng và sinh xói mòn mỗi mùa mưa. Một tuyến ray thẳng chiếm một dải hẹp, để phần sườn hai bên nguyên vẹn, và biến chính chuyến đi xuống biển thành một trải nghiệm nhìn vịnh.
Ở chân dốc, bãi cát riêng được giữ trống, dãy phòng lùi lên sườn phía sau và đứng trên nền đá tự nhiên. Khoảng cách từ mép nước tới công trình ở đây do địa hình quyết định: bờ đá và độ cao cho công trình một khoảng an toàn trước sóng mà ở các bãi phẳng phải tạo ra bằng dải cây và cồn cát.
Mỹ Khê – Non Nước: lùi công trình sau một dải cây
Dải bờ phẳng từ Mỹ Khê xuống Non Nước là nơi mô hình resort biển đầu tiên của miền Trung hình thành. Furama Resort Danang mở cửa năm 1997, được khách sạn giới thiệu là khu nghỉ dưỡng biển năm sao quốc tế đầu tiên ở Đà Nẵng, với 198 phòng trong khối chính và 69 biệt thự có hồ bơi riêng. Mặt bằng của Furama thể hiện một sơ đồ mà nhiều khu sau này lặp lại: khối nhà thấp tầng quây quanh hồ bơi, hồ bơi làm tâm, rồi mới tới dải cây và bãi cát phía ngoài.
Trong sơ đồ đó, hồ bơi không chỉ để bơi. Nó là mặt nước lặng đặt giữa công trình và biển động, được khối nhà che bớt gió mùa đông bắc, và là chỗ dừng chân trước khi khách bước ra bãi. Hàng dù và ghế dài xếp theo mép hồ tạo bóng tức thời trong những năm đầu, khi cây trồng mới còn chưa đủ tán.
Pullman Danang Beach Resort ở cùng dải bờ cho thấy lớp tiếp theo: giữa hồ bơi và bãi cát có một hàng cây cao, thân thẳng, trồng thưa ngay trên nền cát. Hàng cây này làm ba việc cùng lúc: đánh dấu ranh giới giữa đất resort và bãi công cộng, cho bóng lốm đốm mà không che hết tầm nhìn ra biển, và giữ gió ở tầng thân trên thay vì để gió lùa thẳng vào hồ bơi. Tán thưa là chủ ý: một bức tường cây kín sẽ cản tầm nhìn và tạo xoáy gió ngay phía sau nó.
Mép hồ bơi của Pullman được nâng lên trên cao độ bãi, có lan can và bậc riêng. Chênh cao vài chục phân này giữ cho cát bay và nước triều lớn không tràn vào hồ, đồng thời biến hồ bơi thành một bậc thềm nhìn ra biển. Trên bãi cát phẳng, một chênh cao nhỏ làm được việc mà ở Sơn Trà địa hình tự lo.
Hội An: khi bờ biển tự lùi vào
Những khu nghỉ dọc Cửa Đại được xây trong giai đoạn bãi còn rộng. Victoria Hoi An Beach Resort là một ví dụ tiêu biểu của lối tổ chức thời đó: công trình thấp tầng, sân lát gạch nung, kênh nước nhỏ dẫn khách từ khu nhà ra hồ bơi và bãi biển, hai bên trồng cây bụi hoa và cây lá nhiệt đới trong bồn xây. Lối đi ra biển ở đây được dựng như một chuỗi không gian nhỏ, mỗi đoạn có một điểm nhìn, chứ không phải một đường thẳng tới cát.
Chuyện Cửa Đại sau năm 2014 đặt ra câu hỏi mà bản vẽ cảnh quan của các khu này chưa từng phải trả lời: nếu bờ biển lùi vào 100 m thì phần nào của khu nghỉ mất trước. Với người làm cảnh quan, bài học là xếp thứ tự hạng mục theo độ bền: dải cây chắn và cồn cát ở ngoài cùng, hạng mục rẻ và dễ làm lại ở giữa, công trình đắt nhất lùi vào trong cùng. Đặt hồ bơi và nhà hàng sát mép cát để có tầm nhìn đẹp nhất cũng là đặt chúng vào hàng đầu tiên sẽ mất.
Quy Nhơn: lối ra biển và hồ bơi trên bãi phẳng
Ở bãi Nhơn Lý, Quy Nhơn, khu nghỉ FLC Quy Nhơn trải trên một dải bờ cát rộng và phẳng, sau lưng là đồi. Hồ bơi chính được dựng thành một mặt nước lớn có đảo tròn và những bồn nhỏ nối vào nhau, đặt trên thảm cỏ rộng giữa khối khách sạn và bãi biển. Trên bãi phẳng không có đá, không có sườn đồi che gió, nên mặt nước nhân tạo này trở thành tâm của cả khu và là thứ khách nhìn thấy đầu tiên từ các tầng phòng.
Lối ra biển ở đây là một đường lát bê tông chạy thẳng qua dải cát khô ra phía mép nước, hai bên có lan can và cột đèn gỗ. Một lối cứng như thế giải quyết hai việc: khách không phải lội qua cát nóng vào buổi trưa, và người đi bộ dồn vào một tuyến thay vì giẫm nát lớp cỏ và cây bò giữ cồn cát. Cái giá là mặt lối nằm sát cát: mùa gió, cát bay dồn lên mặt lối và phải quét dọn thường xuyên, và khi mép nước lùi vào thì đoạn cuối lối dễ bị xói hụt chân.
Cam Ranh và Nha Trang: mật độ thấp trên cồn cát, và đảo
Bãi Dài Cam Ranh là dải cát dài, thấp, phía sau là đồi trọc và gió khô. Ở Radisson Blu Resort Cam Ranh, các dãy biệt thự mái xám xếp thành lưới trên nền cát, xen giữa là thảm cỏ, lối đi cong và những hàng cây còn nhỏ; ngoài cùng là dải cây sát mép bãi. Nhìn từ trên cao vào một ngày mây, có thể thấy cả hệ thống bóng mát của khu vẫn đang chờ cây lớn: trong những năm đầu, mái nhà và dù che nắng làm hết việc của tán cây.
The Anam, cũng ở Cam Ranh, theo các bài giới thiệu khu nghỉ, được xây từ năm 2014 và khai trương tháng 4/2017, cảnh quan gồm thảm cỏ cắt tỉa, dừa và hoa giấy trải khắp khuôn viên, và cần tới 80 người làm vườn để chăm sóc. Con số 80 người này là thông số thiết kế đáng ghi nhớ: một cảnh quan cỏ rộng và hoa trên cát nghèo, gió muối, chỉ đẹp khi có đội chăm sóc tương ứng. Người thiết kế cần nói rõ chi phí vận hành này với chủ đầu tư ngay từ phương án.
Ở Nha Trang, khu Vinpearl trên đảo Hòn Tre cho thấy một tình huống khác: toàn bộ khu nghỉ nằm trên đảo, bãi tắm là một vịnh nhỏ kín gió, sau lưng là sườn núi còn rừng, còn hồ bơi và khu dịch vụ trải dưới tán cây ở chân dốc. Vịnh kín lo phần sóng, núi lo phần gió, nên lớp cảnh quan ở đây được dùng để tạo bóng và che khuất công trình khỏi tầm nhìn từ biển.
Sáu câu hỏi đọc ra từ các khu đã xây
Đặt các khu trên cạnh nhau, có thể rút ra sáu câu hỏi để đặt ra trước khi vẽ cảnh quan một resort biển miền Trung. Thứ nhất, mép nước năm mươi năm tới nằm ở đâu, và thứ tự nào của hạng mục chịu được khi nó lùi vào. Thứ hai, dải cây đầu tiên nhận gió và muối là dải nào, và nó có đủ dày, đủ thấp để làm việc đó không. Thứ ba, bóng mát trong năm năm đầu đến từ đâu khi cây còn nhỏ: mái, giàn, dù hay cây trồng lớn sẵn.
Thứ tư, lối ra biển đi trên cát hay đi trên một kết cấu nâng, và nó có làm hỏng lớp thực vật giữ cồn cát không. Thứ năm, hồ bơi đặt cao hơn bãi bao nhiêu để cát và triều cường không tràn vào, và nó được khối nhà che gió mùa đông bắc hay không. Thứ sáu, đội chăm sóc sẽ có bao nhiêu người, vì cỏ, hoa và cây cắt tỉa trên cát ven biển là loại cảnh quan tốn công nhất để giữ.
Những khu làm tốt ở miền Trung không trả lời cả sáu câu bằng cùng một cách. Sơn Trà dựa vào rừng cũ và địa hình dốc, Mỹ Khê dựa vào hàng cây thưa và hồ bơi nâng cao, Quy Nhơn dựa vào lối đi nâng và mặt nước lớn, Cam Ranh dựa vào mật độ thấp và đội chăm sóc đông. Điểm chung là cảnh quan được coi như lớp bảo vệ đầu tiên của khu nghỉ trước gió, muối và cát, chứ không chỉ là phần trang trí quanh công trình.
Nguồn: canhquan.net
Ảnh bìa: L.K.Phung, CC BY-SA 4.0. Nguồn: canhquan.net.