Một khu đất từng là nơi đổ rác hoặc nơi luyện thép bỏ hoang, nhìn qua chỉ là đất chết. Nhưng dưới lớp rác hay lớp xỉ đó vẫn còn nguyên khối lượng vật chất khổng lồ, và trong vài chục năm gần đây ngành cảnh quan bắt đầu nhìn khối vật chất ấy không phải như thứ cần dọn sạch trước khi làm việc khác, mà như chính nguyên liệu để làm công viên. Hướng đi này gọi chung là công viên tái sinh — lấy bãi rác, đất ô nhiễm công nghiệp hay mỏ khai thác cũ làm nền, xử lý đủ an toàn rồi biến nó thành không gian công cộng, thay vì san lấp mang đất mới từ nơi khác về.
Vì sao đất bãi rác không thể trồng cây ngay
Rác chôn xuống đất không nằm yên. Vi sinh vật tiếp tục phân huỷ rác hữu cơ trong hàng chục năm, sinh ra khí mê-tan thoát lên bề mặt và nước rỉ rác ngấm xuống tầng nước ngầm nếu không được ngăn. Cây trồng trực tiếp lên lớp rác chưa xử lý sẽ chết vì khí độc và vì đất thiếu oxy ở vùng rễ. Đây là lý do bước đầu tiên của mọi công viên tái sinh trên nền bãi rác không phải là trồng cây, mà là cô lập nguồn ô nhiễm.
Lớp phủ đỉnh — bước bắt buộc trước khi làm bất cứ điều gì
Kỹ thuật gọi là capping. Theo tài liệu kỹ thuật của Ban Công nghệ Xử lý Ô nhiễm Liên bang Hoa Kỳ (FRTR), một lớp phủ đỉnh đạt chuẩn là một hệ nhiều tầng chứ không phải một lớp đất phủ đơn thuần: tầng dưới cùng là lớp chống thấm ngăn nước mưa lọt xuống làm phát sinh thêm nước rỉ rác, tiếp đến là hệ thống ống và van thu khí mê-tan thoát ra từ quá trình phân huỷ, rồi mới tới lớp đất trồng đủ dày để cây bén rễ mà không chạm tới lớp rác bên dưới. Lớp phủ này còn phải tương thích về địa hình với khu vực chung quanh, không tạo thành một gò đất trồi lên đột ngột giữa mặt bằng phẳng.
Khí mê-tan thu được không nhất thiết chỉ đốt bỏ. Nhiều bãi rác lắp hệ thống thu khí nối vào tua-bin phát điện hoặc bán trực tiếp cho lưới điện địa phương. Tại Freshkills Park ở Staten Island, New York, Sở Vệ sinh thành phố đang thu khí mê-tan và bán cho một công ty điện lực địa phương, đủ sưởi ấm khoảng 22.000 hộ dân và mang về khoảng 12 triệu USD mỗi năm, theo Architectural Record. Khoản thu này sẽ giảm dần khi quá trình phân huỷ rác chậm lại theo thời gian, nhưng trong giai đoạn đầu nó là nguồn tài chính thật, không phải con số minh hoạ.
Freshkills Park — công viên lớn gấp ba Central Park xây trên bãi rác lớn nhất nước Mỹ
Freshkills từng là bãi chôn lấp lớn nhất nước Mỹ, rộng khoảng 2.200 mẫu Anh, tương đương gần 890 ha. Năm 2001, văn phòng Field Operations do James Corner đứng đầu thắng cuộc thi thiết kế quốc tế với đồ án mang tên "Lifescape", đề xuất biến toàn bộ khu bãi rác thành công viên công cộng lớn gấp ba lần Central Park ở Manhattan, theo World-Architects. Công trình khởi công năm 2008 và triển khai theo từng giai đoạn kéo dài khoảng 30 năm — không mở cửa toàn bộ diện tích một lần, mà mở dần từng khu vực sau khi lớp phủ đỉnh và hệ thống quan trắc tại khu đó đã ổn định.
Cách tiếp cận này cho thấy công viên tái sinh không phải việc làm một lần rồi xong, mà là một quá trình quản lý kéo dài song song với quá trình đất tự phục hồi. Thiết kế cảnh quan ở đây không chỉ vẽ đường dạo và chọn cây, mà còn phải làm việc chung với kỹ sư môi trường để quyết định khu nào đã đủ an toàn để mở, khu nào còn phải chờ.
Đất công nghiệp ô nhiễm — bài toán khác bãi rác sinh hoạt
Đất từng là khu công nghiệp, xưởng luyện kim hay kho hoá chất thường nhiễm kim loại nặng, dầu và dung môi ngấm sâu vào tầng đất, khác với bãi chôn lấp rác sinh hoạt vốn có ranh giới lớp rác rõ ràng hơn. Hai cách xử lý phổ biến: đào xúc phần đất ô nhiễm nặng đem xử lý riêng ở nơi khác, hoặc cô lập tại chỗ bằng lớp phủ tương tự capping kết hợp trồng loại cây có khả năng hút giữ kim loại nặng trong mô — kỹ thuật gọi là phytoremediation — để nồng độ ô nhiễm giảm dần theo từng mùa sinh trưởng thay vì phải đào bỏ toàn bộ.
Chọn cách nào phụ thuộc vào loại ô nhiễm và tiến độ dự án. Đào xúc mang lại kết quả nhanh và dứt điểm hơn, nhưng tốn chi phí vận chuyển và xử lý đất ở nơi khác, đồng thời để lại một khoảng thời gian công trường bị đào xới trước khi có thể bắt đầu phần cảnh quan. Cô lập tại chỗ rẻ hơn và giữ nguyên địa hình hiện trạng, nhưng đòi hỏi thời gian dài hơn để cây phytoremediation phát huy tác dụng, và trong suốt thời gian đó khu đất vẫn phải giới hạn một số hình thức sử dụng, ví dụ như trồng rau ăn hay đào giếng lấy nước sinh hoạt ngay trên nền đất cũ.
Khi vật liệu phế thải không bị chôn mà được dùng lại
Có một nhánh khác của công viên tái sinh đi xa hơn việc chỉ xử lý ô nhiễm rồi phủ cỏ lên: giữ lại và dùng thẳng vật liệu, kết cấu cũ làm một phần công viên mới. Landschaftspark Duisburg-Nord ở Đức là ví dụ hay được nhắc — khu liên hợp luyện gang thép bỏ hoang được văn phòng Latz + Partner giữ gần như nguyên trạng các lò cao, bể chứa khí, đường ray, rồi cải tạo bể chứa cũ thành bể lặn thể thao, boong-ke cũ thành tường leo núi. Đây là ví dụ đã có bài riêng trên canhquan.net, nhắc ở đây chỉ để đặt cạnh Freshkills như hai cách tiếp cận cùng gốc nhưng khác vật liệu đầu vào — một bên là rác sinh hoạt chôn lấp, một bên là kết cấu thép và bê tông công nghiệp.
Cùng logic tái dùng đó, có đồ án đề xuất dùng vỏ chai thuỷ tinh làm vật liệu xây tường, kết hợp module tường đứng trồng cây và hệ thống vườn trên mái, với mục tiêu biến vật liệu vốn bị xem là rác thải rắn thành cấu kiện xây dựng có giá trị sử dụng mới — không cần gia công nhiệt để tái chế, chỉ cần thiết kế lại cách lắp ghép.
Chỗ hay bị bỏ qua khi làm công viên trên đất tái sinh
Cái bẫy hay gặp nhất là tính chi phí xử lý ô nhiễm như một khoản phát sinh nhỏ rồi cắt bớt khi ngân sách hụt — trong khi lớp phủ đỉnh, hệ thu khí và quan trắc nước ngầm là phần không thể rút gọn nếu muốn công viên an toàn cho người dùng lâu dài. Rút gọn phần này không làm công viên rẻ hơn, mà chuyển rủi ro sang giai đoạn vận hành, lúc sự cố đã khó sửa hơn nhiều so với lúc còn đang thiết kế.
Một bẫy khác ít được nhắc tới hơn: quan trắc không phải việc làm một lần rồi thôi. Nồng độ khí mê-tan, mức nước rỉ rác và độ lún của lớp phủ đỉnh thay đổi theo mùa và theo năm, nhất là trong giai đoạn đầu khi rác bên dưới còn phân huỷ mạnh. Một khu vực từng đo đạt an toàn vẫn cần đo lại định kỳ, vì lớp phủ có thể nứt do lún không đều hoặc do rễ cây lớn đâm xuyên qua theo thời gian — đây cũng là lý do nhiều công viên dạng này giới hạn loại cây trồng trên lớp phủ, ưu tiên cây rễ nông thay vì cây đại mộc rễ cọc sâu.
Đất trống quanh đô thị Việt Nam có phù hợp hướng này không
Khu vực giáp ranh đô thị mới, quỹ đất công nghiệp cũ hoặc bãi rác đã đóng cửa gần khu dân cư đều là ứng viên, nhất là ở những nơi diện tích cây xanh bình quân đầu người còn thấp trong khi giao thông tới khu đất lại thuận tiện. Việc còn lại nằm ở phần kỹ thuật đi trước thiết kế cảnh quan: khảo sát mức ô nhiễm thật của đất, chọn phương án xử lý phù hợp ngân sách, rồi mới tới bước bố trí không gian chức năng bên trên, đúng thứ tự chứ không đảo ngược lại.
Không gian chức năng theo chu trình tái sinh, không theo hạng mục công viên thông thường
Một cách bố trí đáng chú ý cho công viên tái sinh là chia không gian theo đúng chu trình tái sinh chất thải rắn thay vì chia theo hạng mục công viên thông thường như sân chơi, vườn hoa, quảng trường. Không gian đón tiếp đóng vai trò thu nhận, tương ứng công đoạn thu gom; kế đến là không gian trưng bày quy trình phân loại và chế biến, cho người tham quan thấy vật liệu phế thải đi qua từng bước xử lý ra sao; cuối cùng là không gian sản phẩm, nơi trưng bày hoặc bán các vật dụng, cấu kiện làm từ chính vật liệu tái sinh tại chỗ. Cách chia này biến việc tham quan công viên thành một hành trình hiểu được đất dưới chân đã từng là gì và đang trở thành gì, chứ không chỉ là đi dạo giữa cây xanh.
Đi cùng cách chia không gian đó là một thay đổi về cách nhìn nhận rác: không còn là thứ cần giấu đi cho công viên trông sạch sẽ, mà là nguồn tài nguyên có thể khai thác lại thành sản phẩm phục vụ nhu cầu vui chơi, giải trí, học tập của cả người lớn lẫn trẻ nhỏ. Vật liệu như vỏ chai thuỷ tinh, module tường đứng trồng cây hay hệ thống vườn trên mái không chỉ giải quyết bài toán kỹ thuật cách nhiệt và làm mát công trình, mà còn là công cụ trực quan cho thấy rác tái sinh trông ra sao khi đã thành sản phẩm hoàn chỉnh.
Nguồn: canhquan.net
Ảnh bìa: Sleeps-Darkly / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0. Nguồn: canhquan.net.