CÂY TẾT — Trồng lại được hay chỉ chơi một mùa rồi vứt?

Mỗi năm Tết đến, nhà nào cũng chọn mua vài chậu hoa, chậu cây để trưng — mai vàng, đào, quất, thuỷ tiên. Phần lớn chỉ được chơi đúng một mùa rồi bị vứt ngay sau rằm tháng Giêng, dù nhiều loài trong số đó hoàn toàn giữ được để chơi tiếp năm sau nếu chăm đúng cách. Đứng từ phía người làm nghề cảnh quan, câu hỏi đáng trả lời không chỉ là "cây này mang ý nghĩa gì" mà còn là "cây này cần đất gì, nước bao nhiêu, ánh sáng ra sao để qua được mùa hè và ra hoa lại đúng hẹn năm sau".

Mai vàng (Ochna integerrima) — cây của miền Nam, cần nắng gắt và đất thoát nước nhanh

Sau Tết, việc đầu tiên cần làm với chậu mai là cắt bỏ hết hoa và nụ còn sót để cây không tốn sức nuôi hoa, đưa cây ra nơi có nắng trực tiếp ít nhất nửa ngày — mai vốn là cây ưa sáng mạnh, thiếu nắng cành sẽ vống dài và ra hoa thưa năm sau. Đất trồng cần tơi xốp, thoát nước nhanh vì mai rất kỵ úng rễ; trộn thêm cát hoặc trấu hun vào đất thịt là cách xử lý thường dùng. Tưới vừa đủ ẩm, để khô mặt đất giữa hai lần tưới, tránh tưới quá tay trong mùa mưa.

Một điểm dễ nhầm khi chăm mai sau Tết: nhiều người tưởng cây yếu đi vì thiếu phân nên bón đạm ngay lập tức, trong khi việc cần làm trước là cắt bỏ hoa tàn để cây ngừng tiêu hao dinh dưỡng nuôi hoa, sau đó mới bón nhẹ để kích chồi lá. Bón phân đạm quá sớm, khi cây còn hoa, thường khiến hoa rụng nhanh hơn mà không giúp cây khoẻ hơn.

Đào (Prunus persica) — cây của miền Bắc, sợ ngập úng hơn sợ lạnh

Cây đào chơi Tết muốn giữ qua năm sau cần hạ thấp bớt tán ngay sau khi tàn hoa, đưa ra chỗ đất cao, thoát nước tốt — đào chịu rét khá nhưng chịu úng rất kém, ngập gốc vài ngày là đủ làm thối rễ. Với đào trồng chậu, có thể đánh ra đất vườn từ tháng 3 để cây phục hồi bộ rễ, rồi đánh lại vào chậu và tuốt lá vào khoảng tháng 11 âm lịch để kích cây ra hoa đúng dịp Tết năm sau — kỹ thuật tuốt lá là bước quyết định đào có nở đúng hẹn hay không.

Đào trồng chậu nhỏ trên ban công hoặc sân thượng cần đặc biệt lưu ý thoát nước đáy chậu — lỗ thoát bị bí là nguyên nhân phổ biến nhất khiến đào chết sau Tết dù được tưới đúng lượng nước. Nên kê chậu cao khỏi mặt sàn vài centimet và kiểm tra lỗ thoát định kỳ, nhất là trong những ngày mưa phùn kéo dài đặc trưng của miền Bắc dịp cận Tết.

Quất (Citrus japonica) — chăm như cây ăn quả, không phải cây cảnh

Vì là cây ăn quả thật sự, quất cần chăm đúng như một gốc cam quýt: đất giàu dinh dưỡng, thoát nước tốt, tưới đều nhưng không úng, và cần bón phân định kỳ để nuôi lộc mới sau đợt ra quả nặng dịp Tết. Sau Tết, việc quan trọng nhất là cắt tỉa bớt cành già, cành sâu bệnh và bón phục hồi ngay, vì cây vừa trải qua một đợt nuôi quả tốn sức rất lớn. Nhiều nhà bỏ quất ngay sau Tết vì cây trông xơ xác — thật ra đó là giai đoạn cây cần nghỉ và bón lại, không phải dấu hiệu cây đã hỏng.

Thuỷ tiên (Narcissus tazetta) — chơi một lần bằng củ, khó giữ để trồng lại

Vì được ép nở bằng cách gọt bớt lớp vỏ và một phần thân củ, phần lớn củ thuỷ tiên đã gọt sẽ không còn đủ sức ra hoa đẹp ở mùa sau — đây là điểm khác biệt lớn nhất so với ba loài cây thân gỗ kể trên, và cũng là lý do thuỷ tiên thường được xem là hoa "chơi một lần". Muốn giữ giống, cần trồng lại phần củ chưa gọt xuống đất ẩm, thoát nước tốt, để cây tự nuôi lại củ qua một hai mùa sinh trưởng trước khi ép nở lần nữa, chứ không ép liên tục năm nào cũng gọt.

Cúc chi (Chrysanthemum indicum) — sức sống bền, dễ nhân giống lại

So với mai, đào hay quất, cúc là loài dễ giữ giống nhất: sau khi tàn hoa, cắt sát gốc, giữ ẩm vừa phải và đặt nơi có nắng nhẹ, cây sẽ tự đâm chồi mới từ gốc hoặc rễ. Chồi non tách ra đem giâm là cách nhân giống phổ biến, chi phí gần như bằng không — đây là loài đáng khuyến khích trồng lại nhất trong nhóm cây Tết, vì tỷ lệ sống sau khi tàn hoa cao hơn hẳn các loài thân gỗ cần kỹ thuật ép hoa phức tạp.

Lay ơn (Gladiolus) — hoa cắt cành, không phải cây trồng lại nguyên chậu

Khác với mai, đào, quất hay cúc, lay ơn ngày Tết hầu như luôn được mua dưới dạng cành đã cắt, không phải cây nguyên chậu, nên không đặt ra vấn đề giữ cây qua năm theo cùng cách. Phần việc chăm sóc chỉ nằm ở giữ nước sạch, cắt vát gốc cành mỗi vài ngày và đặt xa nguồn nhiệt để hoa bền được lâu nhất trong những ngày Tết.

Nhìn vào bảng trên sẽ thấy một điều thú vị: mức độ giữ được cây qua năm sau không liên quan gì đến ý nghĩa phong tục của loài đó, mà chỉ phụ thuộc vào cách loài cây đó sinh trưởng tự nhiên — cây thân gỗ như mai, đào, quất giữ được nếu chăm đúng kỹ thuật; cây củ như thuỷ tiên bị giới hạn bởi chính cách người ta ép nó nở hoa; hoa cắt cành như lay ơn thì ngay từ đầu không đặt vấn đề trồng lại.

Điểm chung dễ bỏ qua giữa sáu loài kể trên: bốn loài trồng chậu (mai, đào, quất, cúc) đều cần đất thoát nước tốt hơn là đất giàu dinh dưỡng ngay từ đầu — cây cảnh Tết đa phần đã được nuôi kỹ trong vườn ươm trước khi bán, nên vấn đề lớn nhất khi về nhà không phải thiếu chất mà là đọng nước ở đáy chậu, đặc biệt với chậu sứ, chậu xi măng không có nhiều lỗ thoát. Khi kê chậu trong nhà để trang trí, nên đặt thêm một khay lót và không để nước đọng lại trong khay quá vài giờ sau khi tưới.

Vì sao nhiều cây Tết chết ngay sau khi tàn hoa

Nhìn chung, ba loài cây thân gỗ — mai, đào, quất — có chung một nhịp chăm sóc sau Tết: cắt bỏ phần hoa quả đã tàn để ngừng tiêu hao dinh dưỡng, kiểm tra và cải thiện thoát nước, rồi mới bón phân phục hồi. Sai một bước trong ba bước này — bón sớm quá, tưới nhiều quá, hoặc để úng gốc — là đủ khiến một cây hoàn toàn có thể sống lại bị vứt bỏ oan uổng ngay sau kỳ nghỉ Tết.

Cây phát lộc, phát tài cũng thường được xếp cùng nhóm cây Tết mang ý nghĩa tài lộc, với đặc điểm dễ nhận là mầm non tươi mới mọc liên tục, tượng trưng cho một năm sinh sôi không ngừng. Về chăm sóc, cây tương đối dễ giữ nếu tránh úng nước ở gốc — cùng nguyên tắc chung áp dụng cho phần lớn cây trồng chậu chưng Tết đã nêu ở trên.