Kiến trúc cảnh quan là ngành gì ?
Kiến trúc cảnh quan là một chuyên ngành mới mẻ đối với Việt Nam, trong khi ở nước ngoài nó đã phát triển từ rất lâu và trở thành một phần rất lớn trong các ngành liên quan đến Kiến trúc và Xây dựng.
Nếu Kiến trúc là việc kiến tạo không gian chức năng và hình khối công trình, Kiến trúc Nội thất là hoàn thiện không gian nội thất cho các căn nhà và các công trình khác thiên về khuynh hướng hướng nội, thì Kiến trúc Cảnh quan là phần bù còn lại, nên phạm vi của chuyên ngành này rất rộng, vượt ra khỏi các công trình Kiến trúc.
Là giao thoa của Quy hoạch đô thị, Thiết kế đô thị với Kiến trúc, Kiến trúc nội thất, Kiến trúc Cảnh quan thực thi các công việc thiết kế từ các công trình nhỏ cho gia đình như sân vườn, giếng trời đến các công trình cộng đồng lớn như công viên, landmark. Câu hỏi đặt ra là: một công trình Kiến trúc cảnh quan có nhất thiết cần có cây xanh hay không?
Cây xanh có phải thứ không thể thiếu ?
Khi cả thế giới đang đối mặt với nóng lên toàn cầu, cây xanh như một lá phổi xanh duy trì nhân loại, nên lợi ích của cây xanh quá lớn, không có gì bàn cãi. Nên cây xanh luôn có mặt, từ những thiết kế vườn cổ điển Pháp đến các thiết kế hiện đại trên khắp thế giới. Nhưng "có mặt" và "là vật liệu bắt buộc" là hai chuyện khác nhau: một khu vườn có thể vắng cây trồng mới mà vẫn giữ được cây cũ, hoặc vắng hẳn cây mà vẫn gọi được là một công trình cảnh quan, miễn thứ thay thế nó làm đúng việc mà cây từng làm.
Nhưng cây xanh có phải cốt lõi ?
Bản thân từ Cảnh quan vốn có nghĩa là quan cảnh, là trưng bày, mang tính thưởng lãm rất cao. Vậy Kiến trúc cảnh quan chính là ngành thiết kế các không gian dành cho việc thưởng thức. Nên có rất nhiều công trình kiến trúc cảnh quan đã vượt ra khỏi quan điểm cổ điển: cây xanh không còn là chất liệu chính, các kiến trúc sư khai thác nhiều hơn ở các chất liệu khác, tạo nên những dấu ấn và đặc điểm riêng cho thiết kế. Bảy công trình dưới đây, trải từ Ý, Việt Nam, Nhật Bản đến Anh, Canada và Úc, là bảy cách trả lời khác nhau cho cùng một câu hỏi: giữ nguyên cây có sẵn, dùng vật liệu chết đóng vai cây sống, hay để cây biến mất hẳn khỏi bản vẽ.
Giấy làm chất liệu chính
Folding for Peace — Anouk Vogel, Nagasaki
Vườn hoa 1.000 bông hoa giấy do nhà thiết kế Thuỵ Sĩ Anouk Vogel thực hiện, gồm 600 đầu hoa, 600 cuống và 1.800 lá đều gấp bằng giấy, hoàn thành trong 15 ngày với sự hỗ trợ của 15 người dân địa phương. Ý tưởng lấy từ truyền thuyết Nhật Bản về 1.000 con hạc giấy mang lại điều ước; tác phẩm giành Huy chương Bạc và giải đặc biệt của Ban giám khảo tại Festival of Flowers and World Peace (theo mymodernmet.com và trang giới thiệu dự án của Anouk Vogel).
Tre sống thay cây trồng
Vinata Bamboo Pavilion — VTN Architects, Hà Nội
Vinata Bamboo Pavilion do VTN Architects — văn phòng của kiến trúc sư Võ Trọng Nghĩa, phối hợp cùng Takashi Niwa và Koji Yamamoto — thiết kế năm 2018 cho khu vườn chung của một cụm chung cư dịch vụ nằm giữa bốn toà cao tầng ở Hà Nội, diện tích 225 m² (theo ArchDaily #909615). Toàn bộ kết cấu mái và cột dùng tre, xử lý bằng cách ngâm bùn rồi hun khói theo lối làm tre truyền thống của người Việt để chống mối mọt, ghép nối bằng chốt tre và dây buộc, không dùng một cây đinh sắt nào. VTN Architects nhiều lần nói tre là vật liệu tái sinh nhanh — thu hoạch được sau khoảng 5 năm — nên có thể thay bê tông và thép ở những công trình không cần chịu tải lớn (theo phỏng vấn của văn phòng với Dezeen). Ở Vinata, tre đóng vai kết cấu chính chứ không phải chi tiết trang trí: nó là cột, là mái, là thứ tạo bóng mát cho khoảng sân bên dưới. Cây xanh sống vẫn được trồng thêm quanh công trình để giữ cảm giác khu vườn, nhưng phần "xanh" chịu việc che nắng, đỡ mưa ở đây lại là một vật liệu thực vật đã chết — tre đã đốn, đã xử lý — chứ không phải tán lá đang sống.
Gỗ hiện hữu và mặt nước thay cho thảm thực vật mới
Dragonfly Park (Công viên Chuồn Chuồn) — V-architecture, Hội An
Tên đầy đủ là Dragonfly Park, do văn phòng V-architecture tại TP. Hồ Chí Minh thiết kế, hoàn thành năm 2014 tại Hội An, diện tích 6.000 m², kinh phí khoảng 17.000 USD (theo ArchDaily #608876, đối chiếu Domus và Architizer). Vật liệu chính ghi trong hồ sơ dự án là gỗ, thép và gạch — nhưng chi tiết đáng chú ý nhất không nằm ở vật liệu xây mới, mà ở cái được giữ lại: hơn 40 cây bản địa đã mọc sẵn trên khu đất được giữ nguyên vị trí, không cây nào bị đốn để lấy chỗ xây dựng. Công trình gồm ba khu: một vườn võng nằm len giữa các gốc cây có sẵn, một khối vệ sinh công cộng tạo hình như cánh chuồn chuồn hứng nước mưa (khoảng 180 m³ một năm, tương đương 5.000 lần xả bồn cầu) và một khu triển lãm nhỏ. Ý tưởng thiết kế được văn phòng gọi là "Be gentle with nature" — nhẹ tay với tự nhiên: thay vì dọn mặt bằng rồi trồng cây cảnh mới theo bản vẽ, các khối công trình được luồn vào giữa tán cây cũ, né rễ, né tán, coi cây có sẵn là một dữ kiện địa hình phải tôn trọng chứ không phải một hạng mục thi công. Đây là trường hợp cây xanh vẫn ở đó, vẫn là yếu tố cốt lõi của cảnh quan — chỉ khác là kiến trúc sư không trồng nó, mà thiết kế xoay quanh nó.
Duecentosessanta MQ — Simone Bossi, Levico Terme
Tên đầy đủ của công trình là Duecentosessanta MQ — tiếng Ý, nghĩa là "260 mét vuông" — do kiến trúc sư kiêm nhiếp ảnh gia người Ý Simone Bossi (tốt nghiệp Milan Polytechnic năm 2011) thiết kế và tự chụp ảnh sau khi hoàn thành. Công trình ra đời từ cuộc thi 260MQ International Competition, đặt bài toán biến một sân tennis bỏ hoang, xuống cấp tại Levico Terme, vùng Trentino, thành một không gian công cộng dùng cho biểu diễn và hoà nhạc ngoài trời (theo Arch2O, Inhabitat và Gessato). Bossi chọn cách giải không trồng thêm một cái cây nào: hàng trăm thanh gỗ dựng đứng, xếp sát nhau tạo cảm giác một "khu rừng nhân tạo", đặt cạnh một mặt nước phẳng lặng phản chiếu bầu trời và chính hàng gỗ đó; đá được dùng làm nền và lối đi quanh mặt nước. Công trình hoàn thành năm 2012, diện tích 400 m². Ở đây gỗ không đóng vai trò kết cấu chịu lực đỡ mái hay tường bao — nó đứng thẳng, dày đặc, đóng vai của chính cái cây: tạo bóng, tạo nhịp thẳng đứng, tạo cảm giác được bao bọc mà một hàng cây thật có thể mang lại, trong khi mặt nước nhân đôi hiệu ứng đó bằng phản chiếu.
Thép và ánh sáng tạo hình khối
Serpentine Pavilion 2013 — Sou Fujimoto, London
Kết cấu tạm dựng từ các thanh thép trắng đường kính 20 mm, đan xen thành một lưới phức hợp nhiều lớp; các đĩa polycarbonate trong suốt được gắn xen vào những khoảng hở để vừa che mưa vừa phản chiếu ánh sáng (theo Designboom và Dezeen). Toàn bộ hiệu ứng "cụm mây bằng thép" không dùng đến một cái cây nào, nhưng vẫn tạo ra cảm giác không gian mềm, xuyên sáng như tán lá.
Kính màu và gương nhân bản không gian
Éclats de Verre — ATOMIC3, Montreal
Một mê cung gồm 60 tấm kính nhiều màu dựng tại quảng trường Place Émilie-Gamelin, phần của chuỗi sự kiện Luminothérapie 2012 (giải nhất cuộc thi Créer l'hiver). Ban ngày ánh nắng xuyên qua kính tạo mảng màu loang trên nền quảng trường, ban đêm đèn chiếu thay ánh nắng làm việc đó — theo ArchDaily và Designboom, tác giả là Félix Dagenais, Louis-Xavier Gagnon-Lebrun và Éric Gautron.
Field — Out of the Dark, Hyde Park Sydney
Tác phẩm "Cánh đồng" dựng 81 cột gương cao 2,4 m, tổng cộng 324 mặt gương, xếp thành lưới trên một khoảng sân trong Hyde Park, trưng bày từ 20/9 đến 19/10/2013 trong khuôn khổ Sydney Art and About Festival. Mỗi mặt gương phản chiếu cây, cỏ và bầu trời thật của công viên xung quanh — cảnh quan không biến mất, chỉ được nhân lên nhiều lần qua vật liệu khác (theo Designboom và trang của City of Sydney).
Vậy cây xanh đóng vai gì trong những công trình này?
Xếp bảy công trình cạnh nhau sẽ thấy "cây" không biến mất khỏi cảnh quan — nó chỉ đổi vai. Ở Dragonfly Park, cây thật vẫn đứng nguyên chỗ cũ, chỉ có công trình phải tự luồn vào giữa tán cây thay vì cây phải nhường chỗ cho công trình — đây là trường hợp cây xanh giữ đúng vị trí cốt lõi, chỉ đổi cách thiết kế xoay quanh nó. Ở Vinata Bamboo Pavilion, thứ tạo mái che và bóng mát lại là tre đã đốn, đã xử lý — một vật liệu thực vật đã ngừng sống, làm việc mà tán lá thường làm. Ở Duecentosessanta MQ và Serpentine Pavilion, gỗ và thép đứng thành hàng, thành lưới, đóng đúng vai một hàng cây hay một tán rừng thường đóng: tạo bóng, tạo nhịp, tạo cảm giác được bao bọc, dù không có một cọng rễ nào trong đất. Ở Éclats de Verre và Field Sydney, kính và gương không thay cây, mà nhân bản lại cây và bầu trời thật đang có sẵn xung quanh qua phản chiếu. Còn ở Folding for Peace, giấy đứng vào đúng vị trí của một luống hoa. Nhìn theo cách đó, câu hỏi "cây xanh có phải vật liệu cốt lõi" tách thành hai câu nhỏ hơn: một công trình cảnh quan có bắt buộc phải trồng cây mới hay không — câu trả lời từ Dragonfly Park là không cần trồng mới nếu biết giữ cây đã có; và một không gian có bắt buộc phải có vật liệu sống hay không — câu trả lời từ sáu công trình còn lại là không, miễn vật liệu thay thế đảm nhận đúng chức năng cây từng làm: che nắng, tạo bóng, tạo nhịp, hoặc phản chiếu lại chính khung cảnh xung quanh.
Vui lòng ghi "Nguồn: canhquan.net" khi sao chép.