Một khu đất có nhà máy bỏ hoang, một tuyến đường sắt trên cao đã ngừng chạy, một dải đất trống kẹp giữa các khu dân cư đông đúc: phản ứng quen tay của người thiết kế là xem những thứ có sẵn trên đó như chướng ngại cần dọn đi, để có một mặt bằng sạch rồi mới bắt đầu vẽ. Lối nghĩ đó có tên trong tâm lý học — functional fixedness, cố định chức năng — và bốn công viên dưới đây nổi tiếng chính vì người thiết kế đã không làm theo nó.
Cố định chức năng: nhìn một vật chỉ thấy công dụng cũ
Khái niệm này do nhà tâm lý học Gestalt Karl Duncker công bố lần đầu bằng tiếng Đức năm 1935, bản dịch tiếng Anh in năm 1945. Thí nghiệm được nhắc nhiều nhất của ông là bài toán cây nến: người tham gia nhận một cây nến, một hộp đinh ghim và bao diêm, được yêu cầu gắn nến lên tường sao cho sáp không nhỏ xuống bàn. Lời giải là đổ đinh ra, ghim chiếc hộp rỗng lên tường làm giá đỡ. Khi hộp được đưa ra trong trạng thái đang đựng đinh, người tham gia khó nghĩ ra lời giải hơn hẳn so với khi hộp được đưa ra rỗng, đặt riêng cạnh đống đinh — vì một cái hộp đang đựng đinh thì chỉ còn là "hộp đựng đinh".
Cần nói rõ: thí nghiệm của Duncker nói về một đồ vật cầm trên tay, không nói về đồ án thiết kế. Đem khái niệm này sang cảnh quan là một phép loại suy, không phải kết luận nghiên cứu. Nhưng phép loại suy đó khớp đáng ngạc nhiên với một tình huống rất đời thường của nghề: nhìn một bồn chứa nước chỉ thấy bồn chứa nước, nhìn một đường ray chỉ thấy đường ray, nhìn một khoảng đất trống chỉ thấy chỗ trồng cỏ. Công năng cũ của vật thể — hoặc ý tưởng đầu tiên bật ra trong đầu — chiếm chỗ của mọi cách dùng khác.
Landschaftspark Duisburg-Nord: lò cao không bị phá mà được leo lên
Landschaftspark Duisburg-Nord nằm trên nền nhà máy gang thép Thyssen ở Meiderich, vùng Ruhr (Đức), ngừng hoạt động năm 1985. Phương án thắng cuộc thi năm 1991 của văn phòng Latz + Partner (KTS cảnh quan Peter Latz) không dọn sạch khu đất để trồng lại một công viên kiểu mẫu, mà giữ gần như toàn bộ hạ tầng công nghiệp và gán cho từng bộ phận một việc mới.
Các bể quặng bê tông tường dày — vốn là kho chứa nguyên liệu — trở thành một chuỗi vườn nhỏ khép kín, gọi là Bunkergärten. Tường cao vài mét vốn để chặn quặng khỏi tràn ra nay tạo cho mỗi khu vườn một vi khí hậu kín gió và một cảm giác bước vào phòng. Đây đúng là thao tác "đổ đinh ra khỏi hộp": giữ vỏ, đổi ruột.
Cũng những bức tường bể quặng đó, ở một khu khác, được giao cho câu lạc bộ leo núi làm vách tập leo. Một bề mặt bê tông thô, cao, nhiều gờ — thứ mà ở công trình mới người ta phải tốn tiền mới làm ra — có sẵn ở đây. Ống khói, cầu thang thép, lò cao số 5 được gia cố để khách leo lên đài quan sát. Bể khí cũ chứa nước và thành bể lặn.
Nước cũng được đổi vai. Kênh nước thải cũ của khu công nghiệp được làm sạch, thu nước mưa từ mái và sân, và các bể lắng trở thành mặt nước có sen, súng, chim. Cây mọc tự nhiên trên nền xỉ — những loài đến theo đường ray, theo quặng nhập khẩu — không bị nhổ bỏ mà được giữ làm một lớp thực vật riêng của công viên.
Gas Works Park: nhà máy khí đốt thành đồi thả diều
Hơn một thập kỷ trước Duisburg, ở Seattle (Mỹ), KTS cảnh quan Richard Haag đã đi con đường tương tự với nhà máy khí hoá than bên hồ Lake Union, ngừng chạy năm 1956. Khi thành phố mua lại khu đất, ý tưởng phổ biến lúc đó là phá hết nhà máy để làm một công viên cỏ xanh. Haag đề xuất giữ lại các tháp khí hoá như một khối điêu khắc công nghiệp, và công viên mở cửa năm 1975.
Nhà máy nén khí được mở tường thành một nhà chơi có mái che cho trẻ em, máy móc sơn màu và giữ nguyên. Phế liệu và đất đào trên khu đất được đắp thành một ngọn đồi lớn — Great Mound — nay là chỗ thả diều nổi tiếng của thành phố. Đất nhiễm dầu, hắc ín không được chở đi hết mà xử lý tại chỗ bằng phương pháp sinh học, một lựa chọn rất sớm vào thời điểm đó.
Điểm đáng học ở Gas Works Park không phải thẩm mỹ công nghiệp, mà ở câu hỏi Haag đặt ra: nếu không phá, những khối thép này có thể là gì? Chỉ cần đổi câu hỏi từ "làm sao dọn khu đất" sang "thứ gì ở đây dùng lại được", danh sách phương án đã khác hẳn.
The High Line: đường ray trở thành luống trồng
Tuyến đường sắt chở hàng trên cao ở phía tây Manhattan (New York) được dựng năm 1934, chuyến tàu cuối chạy năm 1980, rồi bỏ hoang gần hai mươi năm. Trong khoảng đó cây cỏ tự mọc kín mặt ray. Khi nhóm Friends of the High Line vận động giữ lại tuyến ray thay vì phá dỡ, chính lớp cây tự mọc đó trở thành hình ảnh gợi ý cho phương án.
Đoạn đầu tiên mở cửa năm 2009, do James Corner Field Operations, Diller Scofidio + Renfro thiết kế, phần trồng cây do Piet Oudolf chọn loài. Thanh ray không bị gỡ đi hết để làm một lối đi phẳng: nhiều đoạn ray được tháo, đánh số rồi đặt lại vào chỗ cũ, nằm lẫn trong luống cỏ. Đường ray thôi là hạ tầng giao thông, trở thành đường viền luống và ký ức của địa điểm.
Superkilen: đồ vật từ khắp nơi đổi chỗ để kể chuyện một khu phố
Nếu ba ví dụ trên là đổi công năng của vật có sẵn tại chỗ, thì Superkilen ở quận Nørrebro (Copenhagen, Đan Mạch) làm điều ngược lại: đưa những vật quen thuộc từ nơi khác tới và đặt chúng vào một vai khác. Dải công viên dài khoảng 750 m này, mở cửa năm 2012, do BIG, Topotek 1 và nhóm nghệ sĩ Superflex thiết kế, gom hơn một trăm đồ vật đô thị — ghế, đèn, biển hiệu, dụng cụ tập — từ khoảng sáu mươi quốc gia mà cư dân quanh đó có gốc gác.
Một nhà chờ xe buýt từ Kazakhstan không còn là nhà chờ xe buýt: nó là chỗ ngồi, chỗ trú mưa và một câu chuyện về người hàng xóm. Vạch sơn trắng trên nền đen — vốn là ngôn ngữ của mặt đường giao thông — bị uốn cong thành một bề mặt để đi dạo, trượt ván, ngồi. Mỗi vật mang theo công năng cũ của nó như một lớp nghĩa, nhưng không bị công năng cũ đó giam lại.
Cách thoát khỏi ý đầu tiên trong một đồ án
Bốn công trình trên có chung một thao tác: trước khi vẽ, người thiết kế liệt kê những thứ có sẵn và hỏi từng thứ một "nếu bỏ công năng cũ đi thì còn lại gì". Bức tường mất công năng cũ vẫn còn độ cao, độ dày, bóng đổ để khai thác. Đường ray tháo ray, tháo tà vẹt vẫn còn cái hình — một đường thẳng dài chạy theo nhịp lặp đều. Bể chứa bỏ trống vẫn còn cái lòng trũng, vốn dĩ đã sẵn để giữ nước. Danh sách thuộc tính trần trụi này là thứ phá được sự cố định chức năng, vì nó tách vật khỏi cái tên của nó.
Ra hiện trường là bước khó thay thế. Chiến dịch giữ High Line được tiếp sức nhờ loạt ảnh nhiếp ảnh gia Joel Sternfeld chụp đường ray phủ cỏ dại — thứ không bản vẽ hiện trạng nào ghi lại. Một khu đất xem qua bản đồ hiện trạng chỉ còn các ký hiệu "công trình cần phá dỡ"; đứng giữa nó mới thấy được bóng râm dưới giàn thép hay tiếng gió qua dãy tháp.
Một cách khác hay dùng là đảo câu hỏi: thay vì "làm sao để khu đất này thành công viên đẹp", hỏi "nếu buộc phải giữ lại mọi thứ đang có thì công viên sẽ ra sao". Ràng buộc cực đoan đó ép đầu óc tìm vai mới cho từng vật, đúng như lời giải bài toán cây nến. Không phải đồ án nào cũng nên giữ hết, nhưng đường ray High Line là ví dụ đã trả lời câu hỏi đó bằng tay: từng thanh ray được tháo, đánh số, rồi đặt lại đúng chỗ cũ nằm lẫn trong luống cỏ.
Mở rộng trước, thu hẹp sau
Việc đi tìm vai mới cho vật có sẵn thuộc pha mở rộng của quy trình thiết kế — lúc cần càng nhiều phương án càng tốt, chưa phán xét. Mô hình Double Diamond (hai viên kim cương) do British Design Council đưa ra năm 2005 tách quy trình thành hai lần mở rộng rồi thu hẹp: tìm hiểu vấn đề rồi chốt vấn đề, sau đó tìm phương án rồi chốt phương án.
| Giai đoạn | Việc chính | Câu hỏi chống cố định chức năng |
|---|---|---|
| Mở rộng (tìm hiểu) | Khảo sát hiện trường, kiểm kê vật có sẵn | Bỏ tên gọi đi thì vật này còn thuộc tính gì? |
| Thu hẹp (chốt vấn đề) | Viết brief, chọn điều cần giữ | Thứ nào đáng giữ, thứ nào thật sự phải bỏ? |
| Mở rộng (phương án) | Phác nhanh nhiều hướng, đổi góc nhìn | Nếu buộc phải giữ hết, công viên sẽ ra sao? |
| Thu hẹp (chốt phương án) | So phương án theo tiêu chí trong brief | Phương án nào dùng lại được nhiều nhất mà vẫn an toàn? |
Áp nhầm công cụ vào nhầm pha là lỗi hay gặp. Mở một buổi động não tự do lúc cả nhóm đã cần chốt phương án chỉ làm loãng quyết định; ngược lại, chấm điểm từng ý ngay khi vừa nảy ra thì ý thứ hai, thứ ba không kịp xuất hiện. Sự cố định chức năng mạnh nhất ở đầu pha mở rộng, khi ý đầu tiên vừa hình thành và chưa có gì đặt cạnh để so.
Đến pha thu hẹp, câu hỏi "dùng lại được gì" phải đi kèm những câu hỏi tỉnh táo hơn: kết cấu cũ có an toàn không, chi phí gia cố so với phá dỡ ra sao, đất có nhiễm độc không. Duisburg-Nord và Gas Works Park đều tốn nhiều công sức cho phần xử lý ô nhiễm và gia cố kết cấu — giữ lại không phải lựa chọn rẻ, mà là lựa chọn có chủ ý.
Ở Gas Works Park, nhà nén khí cũ không bị dỡ mà mở tường thành nhà chơi có mái che, máy móc bên trong được sơn màu và giữ nguyên vị trí. Câu hỏi Haag đặt ra khi đứng trước đống thép đó — nếu không phá, những khối này có thể là gì — chính là câu hỏi của Duncker về cái hộp đựng đinh, chỉ đổi chỗ từ bàn thí nghiệm sang một khu đất công nghiệp bỏ hoang.
Ảnh bìa: Cody Logan, CC BY-SA 4.0.