Một nhóm giảng viên Đại học Naresuan (Thái Lan) mất hơn một năm để tìm ra cách ép lá cây thành bát đựng thức ăn: chịu được nước nóng, không rò rỉ, và tự phân hủy sau khi dùng — nhắm thẳng vào chỗ đứng của hộp xốp styrofoam đang ngập các lễ hội ẩm thực. Nhưng câu chuyện thú vị hơn ở chỗ: "phát minh" này thực ra là một vòng quay trở lại — châu Á đã ăn trên lá hàng nghìn năm, và ngành đồ đựng từ lá đang sống dậy đúng lúc thế giới cần nó nhất.
Đĩa lớn, đĩa con, chén chấm — cùng một nghề, cùng một thứ nguyên liệu rụng đầy vườn
Ảnh: Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0
Bát lá của Đại học Naresuan
Xuất phát từ lo ngại về lượng hộp xốp dùng một lần tăng vọt, nhóm nghiên cứu khoa công nghệ Đại học Naresuan thử nghiệm nhiều loại lá và chốt được ba loài cho kết quả tốt nhất: giá tỵ (teak), giá tỵ dại (bastard teak) và đa (banyan) — lá bản lớn, gân dày, chịu ép nhiệt. Bát thành phẩm đựng được nước nóng không rò, phân hủy tự nhiên sau khi dùng, và được đưa ra quảng bá tại các lễ hội ẩm thực dịp Songkran — đúng nơi hộp xốp đang thắng thế vì rẻ.
Cốc dùng mười lăm phút, vỡ thành hạt rồi nằm lại bờ biển hàng trăm năm
Ảnh: Wikimedia Commons — CC0
Châu Á đã ăn trên lá hàng nghìn năm
Ở Nam Á, đĩa lá có tên riêng và cả một nghề riêng: patravali — đĩa ghép từ nhiều lá khâu bằng tăm, dùng trong cỗ cưới và lễ đền; ở Nepal, mâm cỗ lapte đãi cả trăm khách trên đĩa lá ép. Ở Việt Nam và Đông Nam Á, lá chuối là bao bì quốc dân: gói xôi, gói bánh, lót cá nướng — chống thấm tự nhiên, thơm khi gặp nhiệt và ra bãi rác thì thành phân xanh. "Đồ đựng phân hủy sinh học" không phải phát minh của thập kỷ này; nó chỉ bị nhựa giá rẻ đẩy ra rìa vài chục năm.
Trái: đĩa, bát và tập lá nguyên liệu — cả dây chuyền gói trong một tủ kính. Phải: khay mo cau, không nhuộm, không tráng phủ
Ảnh: Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0
Thành phẩm và nguyên liệu của cùng một thứ: bẹ chuối — phần mà vườn nào cũng chặt bỏ
Ảnh: Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0
Từ thủ công thành ngành công nghiệp nhỏ
Phiên bản hiện đại của nghề cũ là chiếc máy ép nhiệt: lá cau (areca) rụng tự nhiên được thu gom, rửa, ép nóng thành đĩa cứng cáp có thể vào lò vi sóng — mỗi cụm máy vài chục triệu đồng đủ cho một xưởng gia đình. Ở Ấn Độ, các hợp tác xã vùng đồi đã biến việc ép đĩa lá thành sinh kế: nguyên liệu là thứ rụng ngoài vườn, đầu ra là thị trường tiệc cưới và đồ ăn mang đi đang bị buộc rời khỏi nhựa dùng một lần.
Một máy ép nhiệt và vài bó lá phơi khô là đủ cho một hợp tác xã nhỏ. Mép khay chính là đường gân lá, không cắt gọt thêm
Ảnh trái: Prashanthns / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0 · Ảnh phải: Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0
Cơ hội cho xứ thừa lá
Việt Nam có sẵn mọi nguyên liệu của ngành này: lá chuối bạt ngàn, mo cau rụng quanh năm ở miền Trung – Nam, lá sen, lá dong theo mùa. Cái thiếu là bước công nghiệp hóa nhẹ — máy ép, tiêu chuẩn vệ sinh, kênh phân phối — để đồ đựng từ lá cạnh tranh được về giá với hộp xốp ở quầy thức ăn đường phố. Với người làm cảnh quan và nông nghiệp, đây còn là bài toán trồng trọt thú vị: một hàng cau vừa làm cây tạo cảnh, vừa rụng ra nguyên liệu; một vành đai chuối sau nhà vừa chắn gió vừa là kho bao bì — kiểu tư duy vật liệu địa phương mà kiến trúc tạm thế giới đang phải học lại, và người tiêu dùng đô thị ngày càng sẵn lòng trả tiền.
Mỗi cây cau rụng vài chục mo lá một năm. Việt Nam có sẵn thứ nguyên liệu đó, và đang bỏ đi
Ảnh: Wikimedia Commons — CC BY-SA 3.0