40 ĐỒ ÁN MỘT NGÀY — Lứa kiến trúc sư cảnh quan đầu tiên ra trường!

Ngày 31/7/2018, khoảng 40 đồ án tốt nghiệp ngành Kiến trúc cảnh quan được bảo vệ tại Trường Đại học Kiến trúc TP. Hồ Chí Minh (UAH) — buổi bảo vệ khép lại 5 năm học của khóa 2013, khóa sinh viên kiến trúc cảnh quan đầu tiên được đào tạo chính quy tại Việt Nam. Ngồi ở hội đồng, ngoài giảng viên còn có đại diện các văn phòng cảnh quan đang hành nghề — những người sẽ là đồng nghiệp của lứa tân kiến trúc sư này.

Từ buổi giảng đề đến ngày bảo vệ

Buổi bảo vệ ngày 31/7 là điểm cuối của lộ trình 16 tuần kể từ buổi giảng đề đầu khóa — lịch trình đầy đủ, mốc kiểm tra giữa kỳ và danh sách giảng viên dự đã kể trong bài về buổi giảng đề, không nhắc lại ở đây. Bốn tháng từ ngày nhận đề tới ngày đứng trước hội đồng, đúng khoảng thời gian phòng bảo vệ chật kín bản vẽ và mô hình như mô tả ở trên.

Ở buổi giảng đề, các giảng viên nhắc nhiều lần cùng một ý: đồ án tốt nghiệp là bài kiểm tra cách hành nghề, không phải bài vẽ đẹp. Bốn tháng sau, ý đó hiện ra rõ trên các giá bản vẽ — phần lớn không gian trình bày dành cho phân tích hiện trạng, phân khu chức năng và cách giải quyết từng khu, còn phối cảnh đẹp chỉ là phần kết của mạch lập luận.

Phần chia sẻ kinh nghiệm ở buổi giảng đề hôm đó đi từ cách chọn đề tài đến thái độ làm việc trong suốt 16 tuần — hai thứ quyết định một bài có đủ sức đứng trước hội đồng vào cuối tháng 7 hay không, và bốn tháng sau, kết quả của lời nhắc đó hiện rõ ngay trên từng giá bản vẽ trong phòng bảo vệ.

40 đồ án, năm nhóm đề tài

Hai phiên sáng và chiều gói khoảng 40 đồ án, trải đủ năm nhóm đề tài đã giao từ buổi giảng đề (chi tiết từng nhóm xem bài về buổi giảng đề). Công viên chuyên đề — nhóm được chọn nhiều nhất — cũng là nhóm cho thấy rõ nhất chất riêng của ngành: bài toán không nằm ở một công trình mà ở cách tổ chức cả một hệ không gian mở, vừa dùng được hằng ngày vừa kể được câu chuyện của chủ đề qua lối đi, mặt nước, cây và công trình nhỏ.

Mỗi đồ án chiếm trọn một dãy giá, thường hai hàng bản vẽ khổ lớn ghép liền nhau. Người trình bày đứng cạnh giá, dùng micro và que chỉ để dẫn hội đồng đi từ tờ đầu — tên đề tài, vị trí khu đất — sang mặt bằng tổng thể, rồi xuống các khu chi tiết. Trên bàn hội đồng đặt thêm bản thuyết minh in sẵn để đối chiếu số liệu trong lúc nghe.

Đọc một dãy bản vẽ: đồ án Ngũ Hành Sơn

Một trong những dãy bản vẽ được chụp kỹ nhất hôm đó là đồ án lấy khối núi đá Ngũ Hành Sơn làm tâm. Cách dựng bài đi đúng trình tự của một hồ sơ cảnh quan: tờ đầu là đánh giá hiện trạng, tiếp theo là mặt bằng tổ chức không gian kiến trúc cảnh quan, rồi tách thành từng khu có ký hiệu riêng — khu làng nghề, khu núi – di tích, khu mỹ nghệ – bảo tàng, khu công viên công cộng, khu trung tâm sự kiện và mặt nước.

Hàng dưới của dãy bản vẽ đi vào khai triển tổng thể: thiết kế thoát nước kèm quản lý cao độ, thiết kế ốp lát, thiết bị và chiếu sáng. Đây là phần cho thấy đồ án không dừng ở ý tưởng phân khu — người làm đã phải trả lời nước mưa chảy về đâu, cao độ các khu nối với nhau thế nào và vật liệu mặt lát nào dùng cho từng loại lối đi. Với một khu đất có khối núi đá và di tích ở giữa, bài toán cao độ và thoát nước quyết định phần lớn chuyện khu nào được xây, khu nào phải để trống.

Hồ Tuyền Lâm và bài toán khu nghỉ dưỡng

Ở nhóm khu chuyên dụng – nghỉ dưỡng, một dãy bản vẽ khác mang tên đề tài thiết kế kiến trúc cảnh quan khu nghỉ dưỡng hồ Tuyền Lâm, TP. Đà Lạt, Lâm Đồng. Mặt bằng chính là một bán đảo ăn ra lòng hồ, các lối dạo men theo đường đồng mức; hai bên là các bản đồ phân tích tô màu theo cấp độ và hàng phối cảnh mặt nước, rừng thông.

Đề tài nghỉ dưỡng ven hồ đặt ra câu hỏi quen thuộc của nghề: xây bao nhiêu thì vừa để không làm mất chính cái cảnh khiến khách tìm đến. Trên bản vẽ, câu trả lời nằm ở cách bố trí công trình bám theo địa hình, chừa lại mép nước và các sườn dốc — những lớp phân tích đặt trước mặt bằng chính là để chứng minh vì sao chọn vị trí đó.

Trong hồ sơ cảnh quan, các bản đồ phân tích kiểu này thường chồng từng lớp thông tin lên cùng một nền: cao độ, độ dốc, hướng nhìn ra mặt nước, thảm thực vật hiện có. Chồng lớp xong, vùng nào dốc quá, vùng nào nhìn đẹp, vùng nào cần giữ rừng hiện ra khá rõ, và mặt bằng tổng thể được đặt lên trên kết quả đó thay vì vẽ từ khoảng trống.

Người hành nghề ngồi ghế hội đồng

Điểm đáng chú ý của buổi bảo vệ là thành phần hội đồng: bên cạnh giảng viên bộ môn còn có đại diện các đơn vị cảnh quan đang hoạt động tại TP. Hồ Chí Minh — TA Landscape Architecture, LSS SJC, Unique Landscape & Art — cùng một số doanh nghiệp nước ngoài. Đây là điểm khác với một buổi bảo vệ tốt nghiệp thông thường, nơi hội đồng thường chỉ gồm giảng viên trong trường: với khóa đầu tiên của một ngành mới, nhà trường mời thêm người đang hành nghề để chấm sát thực tế công việc hơn. Nhà tuyển dụng chấm bài của chính lứa nhân sự họ sắp đón: các nhận xét vì thế không dừng ở điểm số mà đi thẳng vào tính khả thi, cách thể hiện và độ chín của ý tưởng — và nhiều đồ án đã nhận đánh giá cao về sự kỳ công của bài lẫn mô hình.

Cách hỏi của người đang hành nghề khác cách hỏi trong lớp: câu hỏi thường xoay quanh chuyện bản vẽ đó có thi công được không, chi phí có hợp lý với loại dự án không, cây chọn có sống được ở khí hậu nơi đặt khu đất không. Với sinh viên, đó là lần đầu bài làm được đọc bằng con mắt của người sẽ phải chịu trách nhiệm cho bản vẽ ngoài công trường.

Đồ án cảnh quan khác gì đồ án kiến trúc?

Nhìn qua các giá bản vẽ có thể thấy ngay khác biệt của ngành: đồ án cảnh quan không xoay quanh một khối công trình mà xoay quanh một hệ không gian — mặt bằng tổng thể chiếm vai chính, kèm theo là phân tích địa hình, hướng nắng gió, thoát nước và bảng chủng loại cây theo từng khu. Phần khó nhất — và cũng là phần hội đồng hỏi nhiều nhất — là cách không gian sống theo thời gian: cây lớn lên, mùa thay lá, dòng người đổi theo giờ trong ngày. Một đồ án kiến trúc bàn giao là xong hình hài; đồ án cảnh quan bàn giao mới là điểm bắt đầu của công trình.

Cũng vì vậy, cách thể hiện bài của sinh viên cảnh quan nặng về diễn họa không gian mở: phối cảnh tầm mắt người đi bộ, mặt cắt qua địa hình, sơ đồ phân tích lớp — những kỹ năng mà các văn phòng ngồi dưới ghế hội đồng hôm đó đánh giá trực tiếp bằng con mắt tuyển dụng.

Bảng chủng loại cây là chỗ đồ án cảnh quan dễ lộ điểm yếu nhất. Một loài cây đẹp trên phối cảnh chưa chắc sống được ở khu đất thật: cây vùng cao như Đà Lạt khác hẳn cây ven biển miền Trung, cây chịu ngập khác cây chịu hạn. Chọn sai cây thì mọi phối cảnh vài năm sau đều không còn đúng, nên đây thường là phần người hành nghề hỏi kỹ nhất. Một sinh viên trả lời trôi chảy câu hỏi này — vì sao chọn loài đó, cây cao bao nhiêu khi trưởng thành, tán rộng thế nào — thường được hội đồng đánh giá cao hơn một bài chỉ có phối cảnh đẹp nhưng không giải thích được lựa chọn cây.

Hành lang trước giờ bảo vệ

Ngoài hành lang, các nhóm chưa đến lượt trải bản vẽ và mô hình ra sàn để kiểm lại lần cuối. Mô hình là phần bản vẽ không thay được: nó cho hội đồng thấy ngay khối địa hình, độ dốc và quan hệ giữa các khu mà trên mặt bằng phải đọc qua đường đồng mức — với khu đất có núi, đồi hay bán đảo, một mô hình tốt giúp người nghe hiểu bài nhanh hơn nhiều so với mọi lời thuyết trình.

Khép một khóa, mở một nghề

Buổi bảo vệ kết thúc 16 tuần đồ án và 5 năm đào tạo của khóa 2013–2018. Từ đây, ngành kiến trúc cảnh quan Việt Nam có lứa nhân lực đầu tiên được đào tạo đúng chuyên môn từ gốc — thay vì chuyển ngang từ kiến trúc, quy hoạch hay lâm nghiệp như các thế hệ trước. Với các văn phòng cảnh quan trong nước, đây cũng là lần đầu tiên có một nguồn tuyển dụng quen việc đọc cao độ, thoát nước và danh mục cây ngay từ ngày ra trường. Diễn biến từ buổi giảng đề đến ngày bảo vệ được ghi lại trong bài về khóa kiến trúc sư cảnh quan chính quy đầu tiên; còn việc lứa này bước vào thị trường ra sao, có thể nhìn qua các văn phòng cảnh quan trong nước đang lớn dần và nhu cầu không gian công cộng ngày càng rõ của các đô thị.

Các phòng bảo vệ buổi chiều kín chỗ: sinh viên khóa dưới đến ngồi nghe, đứng dọc tường khi hết ghế. Với lứa đi sau, buổi bảo vệ của khóa đầu tiên là dịp xem tận mắt một đồ án tốt nghiệp cảnh quan được dựng ra sao và bị hỏi những gì.