Kỹ thuật trồng và chăm sóc cây cau ta

Cau ta là loài quen tới mức ít ai để ý nó là một cây cảnh quan tốt: thân cột thẳng, tán gọn trên cao, gần như không chiếm diện tích mặt đất. Đúng những gì cần cho sân vườn hẹp.

Cau ta (Areca catechu)
Ảnh: Photo by David J. Stang (CC BY-SA 4.0) · Thamizhpparithi Maari (CC BY-SA 3.0) / Wikimedia Commons

Nhận mặt cây

Tên khoa học: Areca catechu, họ Cau Arecaceae. Còn gọi là cau ăn trầu.

Thân cột đơn, đường kính chừng mười tới mười lăm phân, cao được trên hai mươi mét khi già. Lá kép lông chim dài hơn một mét rưỡi, bẹ lá dạng mo ôm quanh thân, rụng đi để lại vòng sẹo — chính những vòng sẹo đều nhau đó tạo nên nét đặc trưng của thân cau.

Hoa mọc ở nách lá, phân nhánh, màu trắng ngà. Hoa đực rụng sớm, hoa cái đậu thành quả. Quả hạch hình trứng, chín màu vàng cam.

Cau ta (Areca catechu)
Ảnh: Franz Xaver (CC BY-SA 3.0) · Kalakki at Malayalam Wikipedia (CC BY 2.5) / Wikimedia Commons

Đặc tính cần nhớ khi thiết kế

• Nhỏ chịu bóng, lớn ưa sáng. Đây là điểm quan trọng nhất mà bản vẽ hay bỏ qua: cau con trồng dưới tán vẫn sống tốt, nhưng khi cao lên mà vẫn bị che thì thân vống, yếu và tán thưa.
• Chỉ nhân giống được từ hạt. Cau không giâm cành, không tách bụi — nghĩa là không có cách rút ngắn thời gian, và cây lớn đánh chuyển thì tỉ lệ sống thấp hơn nhiều loài khác.
• Tốc độ sinh trưởng trung bình. Đừng kỳ vọng có ngay hàng cau cao trong vài năm.
• Ưa đất ẩm và tốt. Chịu được nắng nhưng không chịu được khô hạn kéo dài.

Vì thân cột không toả tán ngang, cau trồng được sát lối đi, sát tường rào và trong dải đất hẹp — chỗ mà cây gỗ tán rộng không vào được.

Cau ta (Areca catechu)
Ảnh: Amritaparna Saha (CC BY-SA 4.0) · Dick Culbert from Gibsons, B.C., Canada (CC BY 2.0) / Wikimedia Commons

Nhân giống từ quả

Cách làm phổ thông, không cần thiết bị gì:

1. Chọn cây mẹ khoẻ, xanh tốt, còn trẻ — dưới tám năm tuổi cho hạt tốt hơn cây già.
2. Chọn quả mẩy và đều. Lúc quả còn nhỏ nên tỉa bớt vài chùm đầu để cây dồn sức cho số quả còn lại.
3. Thu khi quả chín vàng, để chừng ba tới năm ngày rồi cắt bỏ phần đầu vỏ quả cho mầm dễ vươn ra.
4. Ủ trong cát sạch, giữ ẩm khoảng bảy tới tám phần mười. Che chắn kiến và bọ hung vì chúng cắn phá mầm.
5. Sau chừng hai mươi ngày, kiểm thấy đầu cuống quả nhú mộng trắng cỡ hạt đậu xanh là đạt — lúc đó mới đưa ra luống ươm.

Giai đoạn ươm cần bóng bán phần, tưới đều và tránh úng. Cau con rất dễ chết vì úng dù cây lớn lại ưa ẩm.

Trồng và chăm

Hố trồng nên rộng hơn bầu, trộn đất với phân hữu cơ hoai mục. Đặt cây ngang mặt bầu, không lấp sâu quá cổ rễ.

Khoảng cách tuỳ ý đồ: trồng hàng dọc lối đi thì thưa đều để thấy được nhịp thân; trồng cụm ba năm cây thì để lệch nhau cho tự nhiên. Cau trồng quá dày thì thân vươn cao tìm sáng và mất dáng.

Tưới đều trong năm đầu cho tới khi cây bén rễ hẳn. Về sau cau chịu được khá tốt, nhưng mùa khô kéo dài vẫn nên tưới bổ sung.

Vệ sinh thân là việc chăm chính: cắt bỏ bẹ lá khô còn đeo trên thân, tỉa lá già rũ xuống. Thân cau sạch với vòng sẹo đều là thứ tạo nên vẻ đẹp của loài này; để bẹ khô lòng thòng thì cây trông xơ xác ngay.

Bón định kỳ mỗi năm vài đợt bằng phân hữu cơ quanh gốc, kết hợp xới nhẹ mặt đất.

Cau ta (Areca catechu)
Ảnh: Chathunidewminidissa (CC BY-SA 4.0) · No machine-readable author provided. Pamri assumed (based on (Public domain) / Wikimedia Commons

Mấy vấn đề hay gặp

Lá vàng từ dưới lên ở cây trưởng thành thường là chuyện bình thường — lá già rụng dần theo tuổi. Nhưng nếu lá non cũng vàng thì xem lại thoát nước và dinh dưỡng.

Đọt thối là dấu hiệu nặng nhất ở họ cau: điểm sinh trưởng nằm ở ngọn, hỏng ngọn là mất cây, không mọc lại được như cây gỗ. Nguyên nhân thường do đọng nước ở nách lá lâu ngày cộng thêm nấm bệnh. Cần phát hiện sớm và giữ cho phần ngọn thoáng.

Cây mới trồng bị nghiêng thì chống cọc tạm trong năm đầu. Cau thân cột không tự chỉnh lại được như cây thân gỗ nếu để nghiêng lâu.

Cau ta (Areca catechu)
Ảnh: Bùi Thụy Đào Nguyên (CC BY-SA 3.0) / Wikimedia Commons

Dùng cau ta thế nào cho hợp

Cau ta gợi hình ảnh làng quê rất mạnh — đó vừa là ưu điểm vừa là giới hạn. Nó hợp với sân vườn nhà truyền thống, nhà vườn, khu nghỉ dưỡng theo hướng bản địa; đặt vào một dự án hiện đại lạnh thì hơi lệch giọng.

Cách dùng an toàn và hiệu quả nhất là trồng thành hàng hoặc cụm nhỏ ở lối vào, nơi người ta đi qua và nhìn lên. Nhịp thân thẳng cùng vòng sẹo đều tạo được cảm giác trang trọng mà không cần cây to.

Cau ta (Areca catechu)
Ảnh: ARUNKUMAR P.R (CC BY-SA 3.0) · Thamizhpparithi Maari (CC BY-SA 4.0) / Wikimedia Commons