SAGRADA FAMÍLIA — 137 năm xây không phép, nay mới hợp pháp!

Sagrada Família — vương cung thánh đường của Antoni Gaudí ở Barcelona — khởi công từ tháng 3 năm 1882 nhưng mãi đến tháng 6 năm 2019 mới được thành phố cấp giấy phép xây dựng: 137 năm thi công không phép. Tấm giấy phép trị giá 4,6 triệu euro khép lại nghịch lý pháp lý nổi tiếng nhất ngành xây dựng, và mở đường cho mục tiêu hoàn thành tháp trung tâm cao 172,5 mét vào năm 2026 — tròn 100 năm ngày Gaudí qua đời.

Sagrada Família năm 2023 — cần cẩu đã đứng trong khung cảnh này suốt hơn một thế kỷ

Ảnh: Benoît Prieur / Wikimedia Commons — CC0

Vì sao xây 137 năm không cần giấy phép?

Hồ sơ xin phép được nộp cho chính quyền Sant Martí de Provençals từ năm 1885 — khi khu đất còn nằm ngoài Barcelona. Ngôi làng này sáp nhập vào Barcelona năm 1897, hồ sơ cũ không ai trả lời, và công trình cứ thế xây tiếp: qua nội chiến, qua vụ cháy phá xưởng mô hình của Gaudí năm 1936, qua hàng chục đời kiến trúc sư trưởng. Đến khi thành phố rà lại, công trình đón hàng triệu khách mỗi năm này vẫn là một công trường... không phép trên giấy tờ.

Sagrada Família giữa lưới ô phố Eixample — quy mô công trình đủ làm biến dạng giao thông và du lịch của cả khu vực

Ảnh: dronepicr / Wikimedia Commons — CC BY 2.0

Từ Villar đến Gaudí: đổi người, đổi cả tầm nhìn

Bản thiết kế đầu tiên theo phong cách tân gothic là của kiến trúc sư Francisco de Paula del Villar. Gaudí tiếp quản năm 1883, khi mới 31 tuổi, và thay toàn bộ tầm nhìn: kết cấu mô phỏng tự nhiên, cột nghiêng phân nhánh như thân cây, và tổng cộng 18 ngọn tháp — 12 tông đồ, 4 thánh sử, tháp Đức Mẹ và tháp Chúa Jesus ở trung tâm. Ông dành 43 năm cho công trình, sống hẳn trong xưởng những năm cuối, và qua đời năm 1926 sau tai nạn tàu điện — được an táng ngay trong hầm mộ nhà thờ.

Trái: Gaudí năm 1878, thời điểm vừa tốt nghiệp. Phải: mặt đứng Giáng Sinh — phần duy nhất gần hoàn chỉnh khi ông còn sống

Ảnh trái: xưởng Pau Audouard / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0 · Ảnh phải: Richard Mortel / Wikimedia Commons — CC BY 2.0

Tấm giấy phép 4,6 triệu euro

Theo thỏa thuận công bố năm 2018, Hội đồng xây dựng nhà thờ đồng ý đóng 36 triệu euro trong 10 năm cho thành phố để cải thiện giao thông công cộng và không gian quanh công trình — nơi dòng khách khổng lồ đè nặng lên khu dân cư Eixample. Tháng 6 năm 2019, Barcelona chính thức cấp giấy phép xây dựng, kèm mức phí 4,6 triệu euro — tấm giấy phép đắt nhất lịch sử thành phố. Từ thời điểm đó, phần việc còn lại của công trình được xây dựng hợp pháp đúng nghĩa, với hạn phép chạy đến khi hoàn thành.

Trái: mặt đứng Thương Khó với nét điêu khắc góc cạnh của Josep Subirachs. Phải: cần cẩu gắn tượng thánh sử lên đỉnh tháp, 2023

Ảnh trái: Bernard Gagnon / Wikimedia Commons — CC BY-SA 3.0 · Ảnh phải: Benoît Prieur / Wikimedia Commons — CC0

Công trường hôm nay: đích 2026

Có phép trong tay, công trường tăng tốc bằng đá cắt sẵn và bê tông dự ứng lực: tháp Đức Mẹ cao 138 mét hoàn thành cuối năm 2021 với ngôi sao 12 cánh phát sáng trên đỉnh; bốn tháp Thánh sử xong năm 2023 với các linh thú bốn cánh trên đỉnh tháp. Mục tiêu lớn nhất — tháp Chúa Jesus cao 172,5 mét — được đặt đích hoàn thành năm 2026, kỷ niệm 100 năm ngày mất Gaudí; khi xong, Sagrada Família trở thành nhà thờ cao nhất thế giới. Toàn bộ kinh phí xây dựng, như từ thời Gaudí, vẫn đến từ tiền công đức và vé tham quan của khoảng 4,5–5 triệu khách mỗi năm.

Tháp Đức Mẹ (giữa) hoàn thành 2021 — ngọn tháp cao thứ hai của quần thể, nhìn từ phố Provença

Ảnh: Enric / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0

Bên trong: rừng cột và ánh sáng

Gaudí giải bài toán kết cấu bằng hình học của cây: cột đá nghiêng và phân nhánh ở độ cao lớn, đỡ trần như tán rừng, cho phép bỏ hệ cột chống bay ngoài tường của gothic cổ điển. Ánh sáng đi qua hai dải kính màu — lạnh phía Bắc, nóng phía Tây — nhuộm cả gian giữa đổi màu theo giờ trong ngày. Với người làm cảnh quan, đây là ví dụ kinh điển của việc mượn cấu trúc tự nhiên làm kết cấu thật, không phải trang trí.

Cột nghiêng phân nhánh như thân cây — kết cấu mô phỏng tự nhiên thay cho cột chống bay gothic

Ảnh trái: Gianluca Miscione / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0 · Ảnh phải: Alvesgaspar / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0

Kính màu chia hai tông theo hướng nắng — gian giữa đổi màu theo giờ trong ngày

Ảnh trái: Smiley.toerist / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0 · Ảnh phải: Ad Meskens / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0

Chuyện pháp lý và bài học đô thị

Sagrada Família là ca hiếm: công trình vĩ đại tới mức pháp lý phải chạy theo. Nhưng bài học của nó rất đời thường — một công trình sống lâu hơn nhiều thế hệ thì hồ sơ pháp lý phải được nuôi cùng công trình, và cái giá của việc "xây trước, hợp thức sau" được tính bằng tiền thật: 4,6 triệu euro tiền phép cộng 36 triệu euro nghĩa vụ hạ tầng. Câu chuyện đọc cùng Hill of the Buddha của Tadao Ando — nơi kiến trúc cũng phục vụ đức tin nhưng bằng cách lùi vào cảnh quan, và Organic Growth Pavilion — thái cực ngược lại: công trình sinh ra để tháo dỡ sau một mùa. Ở Việt Nam, nơi lứa kiến trúc sư cảnh quan chính quy đầu tiên đã vào nghề, chuyện giấy phép đi cùng vòng đời công trình chưa bao giờ thừa để nhắc.