OKARIKOMI và những cây xanh được cắt tỉa

Nói tới những cây xanh được cắt tỉa, ít nhiều bạn liên tưởng đến những khu vườn Pháp thời kỳ Phục hưng. Tuy vậy ở Nhật cây xanh cũng được cắt tỉa, và chúng khác hoàn toàn ở Pháp, từ hình dạng và cả đến quy mô luôn có sự nhận diện riêng không lẫn vào đâu.

Vậy khác ở chỗ nào ? Theo tôi thì gói lại trong 1 câu: vườn Pháp cắt cây thành hình khối, còn vườn Nhật cắt cây thành phong cảnh.

Ở Versailles, 1 bụi cây cắt tròn là 1 quả cầu, nó không giả vờ là cái gì khác. Còn ở Nhật, 1 cụm bụi cắt tròn nối nhau lại thành 1 dãy đồi, hoặc 1 con sóng, hoặc 1 đám mây. Người ta không cắt ra hình học, người ta cắt ra địa hình thu nhỏ.

O-Karikomi & O-Tama-mono

Đây là những thuật ngữ của Nhật Bản dùng với một số loại cây nhất định, có đặc trưng lớn cho vườn Nhật Bản. Chúng thường được sử dụng làm phần bổ sung, đôi khi thậm chí là một chất thay thế cho đá trong các khu vườn.

Tama-mono là những cây cá thể được cắt thành các bán cầu hoặc các phân đoạn hình cầu. Mục đích là để có một hình dáng cơ sở nhiều nhất. Trong tiếng Nhật, Tamamono có nghĩa là "đều tròn", nó cũng là thuật ngữ để chỉ các cây bụi được hình thành theo hình bán cầu.

Tama-mono — những cây cá thể được cắt thành bán cầu

O-Karikomi được cắt sóng nổi lên và kết hợp Tama-mono. Chúng gợi nhớ những ngọn đồi êm đềm. Thuật ngữ này đề cập đến 1 nhóm cây được cắt tỉa thành 1 hình dạng nhất định, thường là như 1 dòng chảy nhẹ nhàng. Hãy nhớ, đây là 1 thuật ngữ chung để nói về 1 nhóm cây giống hoặc khác nhau và chúng tạo nên 1 khối thống nhất.

Nói cho dễ nhớ thì Tama-mono là chữ, còn O-karikomi là câu.

Và điểm quan trọng nhất của O-karikomi là ranh giới giữa các cây phải biến mất. Bạn trồng 5 hay 7 cây, có khi khác cả giống, rồi cắt chúng thành 1 khối chảy liên tục mà người xem không nhìn ra chỗ nối. Nếu còn nhìn ra được từng cây riêng lẻ thì đó chưa phải O-karikomi, mà chỉ là mấy bụi cây cắt tròn đứng cạnh nhau thôi.

O-karikomi - những ngọn đồi được tạo thành từ các Tama-mono

Cắt cây để thay cho đá

Có 1 cách dùng O-karikomi mà tôi nghĩ người làm nghề ở mình nên biết, đó là nó thường được dùng để thay cho đá.

Trong bố cục vườn Nhật, đá đóng vai núi, đảo, bờ. Nhưng đá lớn thì nặng, đắt, khó vận chuyển, và một khi đã đặt xuống rồi thì gần như không sửa được nữa. Cụm cây cắt tỉa cho ta cùng 1 khối hình đó, cùng cái vai "núi thu nhỏ" đó, mà lại mềm hơn, xanh hơn và còn đổi được theo thời gian.

Với điều kiện ở Việt Nam thì đây là 1 tin tốt, vì đá lớn đẹp thì vừa hiếm vừa đắt, còn cây thì mình có. Nhưng đi kèm với nó là 1 cái giá khác, đó là thời gian.

Cái giá thật của một mảng cắt tỉa

Vườn Nhật Bản được ưa thích vì một số lý do, một trong những yếu tố làm nên điều đó là sự đơn giản. Những khu vườn cách điệu có vẻ không tự nhiên, nhưng chúng tạo nên một diện mạo sạch sẽ, sắc nét. Tuy có nhiều loại cây cối nhưng không tạo ra 1 cái nhìn lộn xộn.

Ở Nhật Bản, chủ yếu là hoa đỗ quyên được sử dụng, các cây Azaleen (đỗ quyên) được cắt tỉa thành những hình dạng, còn hoa đỗ quyên chỉ là 1 phần phụ và không được ưu tiên.

Tuy nhiên, các khu vườn sử dụng chúng cần đòi hỏi sự quan tâm và cắt tỉa trong nhiều năm để định hình được hình dáng ổn định. Sự phát triển của cây sẽ phá vỡ các đường nét và việc cắt tỉa không đúng cách sẽ làm cây không phát triển hoặc chết đi.

Đây là phần mà các bài viết đẹp đẽ về vườn Nhật hay bỏ qua. Một Tama-mono ra dáng cần nhiều năm cắt đi cắt lại, còn 1 mảng O-karikomi liền khối thì cần hàng chục năm. Ta không mua được nó, ta chỉ nuôi được nó thôi.

Có mấy điểm quyết định thành hay hỏng mà các bạn nên nắm:

• Khoảng cách trồng. Trồng sát nhau cho nhanh liền khối là sai lầm hay gặp nhất. Cây thiếu chỗ thì phần gốc rỗng dần, vài năm sau khối bị lõm và không cứu được. Nên trồng thưa hơn mình tưởng rồi chờ.
• Đúng mùa cắt. Với nhóm đỗ quyên thì nụ hoa của năm sau hình thành khoảng 1 tháng sau khi hoa tàn, cắt trễ hơn mốc đó là cắt mất luôn mùa hoa sang năm. Vì vậy nên cắt ngay sau khi hoa vừa rụng.
• Cắt nông và cắt nhiều lần. Nếu cắt sâu vào phần gỗ già thì nhiều loài không bật chồi lại được nữa, chỗ đó sẽ thành 1 lỗ thủng vĩnh viễn trên khối. Luôn luôn cắt trong phần lá.
• Ánh sáng ở sườn khối. Khối cắt quá cao và quá dựng đứng thì phần dưới bị chính nó che mất, lá rụng dần và chân khối sẽ trơ cành.

Bán cầu chứ không phải quả cầu

Hình thức cơ bản tối ưu cho một Tama-mono là hình bán cầu, các hình thức khác nên tránh vì chúng quá cầu, không đủ bẹt hoặc quá cao.

Đây là 1 chi tiết nhỏ nhưng nhìn vào là biết người làm có nắm nghề hay không. Tama-mono chuẩn phải trông như 1 khối vòm ngồi trên mặt đất, bè ra và chân bám đất, chứ không phải 1 quả bóng đặt trên cỏ.

Lý do thì cũng quay lại điều đã nói ở đầu bài thôi: ta đang làm ra 1 quả đồi chứ không phải 1 quả bóng. Mà đồi thì phải mọc lên từ đất. Hễ cắt quá tròn, quá cao, hoặc để lộ phần thân dưới ra là cái ảo giác địa hình vỡ ngay lập tức.

Hình bán cầu được ưu tiên, các hình thức còn lại nên tránh

Nếu bạn muốn đạt được kết quả tốt, bạn nên chú ý đặc biệt đến việc trồng Tama-mono ngay từ ban đầu không quá gần nhau, vì cây trồng cần khoảng cách đủ để phát triển. Trồng Tama-mono hoặc O-karikomi kết hợp với đá làm cho nó có thể đạt được thiết kế rất hấp dẫn.

Còn 1 điều nữa mà tôi nghĩ là bài học dùng được cho cả những khu vườn không phải kiểu Nhật: vườn Nhật dùng rất ít loài cây. Nghe thì có vẻ khắc khổ nhưng đó là 1 lựa chọn có tính toán, vì khu vườn dùng ít loài thì hình khối và khoảng trống mới nổi lên được. Trồng 30 loài thì mắt người xem bận đi nhận diện từng cây, và cái dáng chung của cả khu vườn sẽ biến mất.