Vườn Nhật ngày nay

Xin kể các bạn nghe 1 chuyện.

Ở tỉnh Shimane có 1 bảo tàng mỹ thuật, và khu vườn của nó liên tục được xếp hạng đẹp nhất Nhật Bản, năm này qua năm khác, suốt hơn 20 năm liền.

Nhưng khách đến đó không được bước vào vườn. Không có lối đi, không có Tobi-ishi, không có cổng. Bạn đi trong hành lang bảo tàng và ngắm khu vườn qua những khuôn cửa kính lớn, mỗi khuôn cửa được căn sao cho cảnh bên ngoài lọt vào vừa khít, y như 1 bức tranh treo trên tường.

Khu vườn được chăm mỗi sáng để đến giờ mở cửa thì nó đúng như bức tranh đó. Và ở phía xa, dãy núi thật của tỉnh Shimane được kéo vào làm hậu cảnh, đúng là Shakkei, mượn cảnh, đúng bài từ mấy trăm năm trước.

Khu vườn được xếp hạng đẹp nhất Nhật Bản, và không ai được bước vào

Tôi kể chuyện này vì nó trả lời gọn cho câu hỏi vườn Nhật hiện đại là gì. Nó không phải là 1 khu vườn cổ được giữ nguyên, mà là cách nghĩ cũ đem áp vào 1 tình huống hoàn toàn mới, ở đây là 1 bảo tàng với dòng khách đi trong hành lang máy lạnh.

Cái gì đổi, cái gì không

Từ đầu thế kỷ 20 tới nay, người xây vườn ở Nhật đã đổi. Không còn là quý tộc hay nhà chùa nữa, mà là ngân hàng, khách sạn, trường đại học, bảo tàng và các cơ quan nhà nước. Khu vườn trở thành 1 phần của công trình kiến trúc.

Vật liệu cũng đổi. Bê tông, thép và kính bước vào vườn. Có những sân vườn nổi tiếng của thời này gần như không có gì gọi là Nhật theo nghĩa đồ đạc: không đèn đá, không Tsukubai, không cầu cong. Chỉ có nước, bê tông và bố cục.

Nhưng cái không đổi lại chính là 3 điều ở phần trước. Vẫn là khoảng trống được thiết kế, vẫn là giấu rồi mở, và vẫn tính tới chuyện nó sẽ già đi.

Hai kiểu gọi là "vườn Nhật hiện đại"

Theo tôi thì nên phân biệt rõ 2 kiểu này, vì chúng khác nhau về bản chất.

Tōfuku-ji (1934) của Mirei Shigemori — vườn Nhật hiện đại đầu tiên

Naoshima, Awaji Yumebutai (2000), vườn đá Jissō-in cải tạo 2013

Murin-an, Kyoto

Kiểu thứ nhất là giữ đồ mà bỏ luật. Có đủ đèn đá, chậu đá, cầu sơn đỏ, cá koi, nhưng tất cả bày dàn hàng ngang trên 1 mặt sân phẳng, nhìn 1 cái là thấy hết. Đây là thứ mà mình gặp nhiều nhất, và cũng chính là thứ làm cho người ta chán cái gọi là "phong cách Nhật".

Kiểu thứ hai là bỏ đồ mà giữ luật. Có khi chỉ là 1 mảng sỏi, 1 khối bê tông, 1 mặt nước và vài cây. Không có món nào là Nhật cả. Nhưng đứng vào là thấy đúng chỗ đứng, nhìn ra là thấy có cái được che đi, và 10 năm sau nó đẹp hơn ngày mới làm xong.

Kiểu thứ hai mới là kế thừa. Kiểu thứ nhất chỉ là sưu tầm.

Vậy làm ở Việt Nam thì sao ?

Mình không có khí hậu Kyoto, không có rêu mọc miễn phí, không có nghệ nhân cắt tỉa cha truyền con nối, và phần lớn công trình thì không có ai chăm vườn sau khi bàn giao.

Bê nguyên 1 khu vườn Nhật về đây thì 2 năm sau nó không còn là vườn Nhật nữa, mà là 1 khu vườn Nhật bị bỏ bê. Mà cái đó thì xấu hơn nhiều so với 1 khu vườn Việt được chăm tử tế.

Chép mà không hiểu vì sao

Đi công trình nhiều thì thấy có mấy cảnh cứ lặp đi lặp lại, mà cảnh nào cũng buồn cười theo 1 kiểu riêng.

Cái chậu Tsukubai kê lên bệ cao ngang bụng cho dễ dùng, trong khi cả cái tên của nó nghĩa là cúi xuống. Thành ra món đồ còn nguyên mà lý do tồn tại của nó thì mất sạch.

Rồi cái đèn đá đặt giữa bãi cỏ trống, chẳng soi cho lối đi nào cả, vì vốn dĩ nó sinh ra là để soi 1 khúc đường. Rồi Tobi-ishi lát thành 1 đường thẳng tắp, đều tăm tắp, trong khi cả cái hay của Tobi-ishi nằm ở chỗ nó bắt người ta bước chậm và đổi hướng. Rồi cầu cong sơn đỏ bắc qua 1 vũng nước rộng đúng 1 mét.

Mà tôi nghĩ lỗi này không phải do lười. Phần lớn là do mình chép từ tấm ảnh chứ không chép từ lý do. Trong ảnh thì chỉ thấy món đồ, không thấy được vì sao người ta đặt nó ở đó.

Cho nên mỗi lần định đưa 1 món Nhật vào bản vẽ, tôi nghĩ nên tự hỏi đúng 1 câu: món này giải quyết chuyện gì ở đây ? Nếu không trả lời được thì tốt nhất là bỏ ra. Bỏ ra thì khu vườn trống 1 chỗ, còn để lại thì khu vườn có 1 món đồ vô duyên, mà cái sau khó chữa hơn nhiều.

Cũng đừng nâng vườn Nhật lên quá

Nói đi cũng phải nói lại. Viết 6 bài về vườn Nhật rồi mà không nói câu này thì thành ra tôi đang thờ nó mất.

Vườn Nhật, xét cho cùng, cũng chỉ là 1 cách giải quyết vấn đề của không gian, y như mọi loại hình sân vườn khác thôi. Người ta có 1 mảnh đất, có 1 lối vào, có người sẽ ngồi ở đâu đó, có nắng có mưa có gió, và người thiết kế phải xử lý ngần ấy thứ. Vườn Pháp giải quyết theo kiểu của họ, vườn Trung Hoa kiểu khác, vườn Việt mình cũng có cách của mình.

Cái làm cho vườn Nhật nhìn chỉn chu hơn, theo tôi, không nằm ở chỗ triết lý của nó cao siêu hơn ai. Nó nằm ở vật liệu và ở con người: đá được chọn kỹ, tre được xử lý kỹ, thợ làm cẩn thận, và quan trọng nhất là có người chăm nó suốt hàng chục năm. Bỏ 3 thứ đó đi thì triết lý cũng chẳng cứu được khu vườn nào cả.

Hiểu vậy thì mình nhẹ đầu hơn nhiều. Không phải cúi đầu trước nó, cũng không cần phải chê nó. Chỉ là lấy những chỗ dùng được và bỏ những chỗ không hợp với đất mình.

Nên tôi nghĩ câu hỏi đúng không phải là "làm sao cho giống Nhật", mà là 3 câu này:

• Người ta sẽ ngồi ở đâu ? Hãy xác định điểm nhìn trước khi vẽ bất cứ thứ gì. Nếu chưa trả lời được câu này thì mọi thứ phía sau đều chỉ là bày biện.
• Cái gì cần che, cái gì đáng mượn ? Hãy đứng vào đúng chỗ đó, nhìn ra, rồi mới quyết định trồng cây gì ở đâu.
• Ai sẽ chăm nó, bao lâu 1 lần ? Trả lời thật câu này rồi hãy chọn cây và vật liệu. Không có người cắt tỉa thì đừng vẽ O-karikomi. Không có ai châm nước thì đừng đặt Tsukubai.

Ba câu đó không có chữ Nhật nào cả. Nhưng nếu trả lời được cả 3 thì khu vườn của các bạn sẽ mang đúng cái tinh thần mà loạt bài này muốn nói, dù có gọi tên nó là gì đi nữa.

Còn nếu chỉ nhớ được đúng 1 câu từ cả 6 bài này, thì tôi mong đó là câu khắc trên chiếc chậu đá ở Ryoan-ji:

吾 唯 知 足

Tôi chỉ biết đủ.

Khu vườn không cần thêm món nào nữa đâu.