YOTSUME-GAKI và các loại GAKI khác

Ở 2 phần trước chúng ta đã nói về cái chậu nước và mặt đất, phần này sẽ nói về thứ đứng dọc theo lối đi đó: hàng rào tre.

Hàng rào ở ta thường là để giữ, nên phải cao và kín. Còn hàng rào trong vườn Nhật thì phần lớn lại thấp và thưa, bước qua một cái là xong. Vậy nó tồn tại để làm gì ?

YOTSUME-GAKI, Hàng rào tre đơn giản

Tại sao là Yotsume-gaki ( 四つ目垣 ) ?

Thực ra, các hàng rào tre ở Nhật Bản có rất nhiều loại, được gọi chung bằng từ - 垣 "-gaki" (kaki). Yotsume-gaki là hình thức hàng rào đơn giản, các thanh được liên kết với nhau bằng dây hoặc đinh nhỏ. Các thanh thưa và cao khoảng 1m. Yotsume-gaki được sử dụng rộng rãi vì sự đơn giản của mình, dễ thi công cũng như giá cả rất thấp

Trong khu vườn truyền thống Nhật Bản, Yotsume-gaki thường được sử dụng làm ngăn, phân chia các khu vực trong và ngoài của khu vườn chè. Trong nhiều trường hợp, các bụi cây nhỏ được trồng dọc theo hàng rào hoặc cây leo được điều chỉnh để đi dọc theo Yotsume-gaki.

Cây tre và cây họ tre có thể tồn tại trong nhiều năm ở ngoài trời với việc bảo dưỡng thích hợp. Hàng rào tre cũng có tuổi như gỗ, nó cuối cùng sẽ trở nên nhẹ hơn và biến màu xám. Có nhiều loại hàng rào tre với nhiều mục đích khác nhau. Hàng rào bao quanh hoặc phân chia khu vườn, lối đi hoặc tường thành mang tính trang trí, hoặc để xác định không gian.

Yotsume-gaki, loại hàng rào đơn giản nhất và cũng phổ biến nhất

Cái tên nói về những ô trống

Yotsume-gaki dịch ra là "hàng rào bốn mắt". Mấy con mắt đó chính là những ô trống sinh ra ở chỗ tre đứng giao với tre ngang. Cấu tạo của nó đơn giản đến mức gần như không có gì: vài cây tre cắm đứng gọi là Tateko, vài cây buộc ngang gọi là Dōbuchi, vậy là xong.

Chi tiết mà tôi thấy thú vị là người ta không đặt tên hàng rào theo mấy cây tre, mà đặt tên theo mấy ô trống. Bởi vì đúng là phần trống mới là phần làm việc. Đứng bên này vẫn thấy được bên kia, bạn biết là có 1 ranh giới nhưng tầm nhìn thì không bị chặn. Khu vườn nhờ vậy mà không bị cắt làm đôi, nó chỉ được chia ra thành từng lớp.

Trong vườn trà, Yotsume-gaki thường ngăn phần ngoài với phần trong của Roji - con đường dẫn vào Trà thất. Khách đi qua chỗ đó là đi qua 1 cái mốc, bỏ lại chuyện bên ngoài để chuẩn bị vào buổi trà. Cái hàng rào ấy chẳng ngăn được ai cả, nhưng nó đánh dấu được cái mốc đó.

Chỗ khó nằm ở sợi dây

Nhìn thì đơn giản vậy nhưng chỗ khó của hàng rào tre lại nằm ở mối buộc.

Người Nhật dùng dây thừng đen bện từ bẹ cọ, gọi là Shuronawa, và buộc bằng 1 kiểu nút tên là Ibo-musubi, dịch ra là "nút mụn cóc". Nút đó phải nổi lên đều tăm tắp, cùng cỡ, cùng hướng, chạy dọc suốt hàng rào.

Ở đây không có bí quyết gì cả, chỉ có 1 điều hơi ngược đời: cái hàng rào rẻ nhất, làm bằng vật liệu rẻ nhất, lại đòi tay nghề cao nhất. Bởi vì nó trống trơn, không có gì để che lỗi. Toàn bộ giá trị của nó nằm ở chỗ mấy mối buộc có đều nhau hay không.

Ibo-musubi - nút buộc phải đều nhau suốt cả hàng rào

Làm ở Việt Nam thì lưu ý gì

Tre để mộc ngoài trời vài năm sẽ bạc dần thành màu xám, đó là màu mà người Nhật muốn chứ không phải là hỏng. Nhưng khí hậu mình ẩm hơn nhiều nên mối mọt cũng nhanh hơn.

Vì vậy tre cần được ngâm hoặc hun xử lý trước khi dựng, chân cột đừng chôn thẳng xuống đất mà nên kê lên đá hoặc bọc lại. Và quan trọng nhất là phải xác định trước với chủ nhà rằng hàng rào tre là món 5 đến 8 năm sẽ phải thay. Nếu người ta không chấp nhận chuyện thay thì thà dùng vật liệu khác ngay từ đầu, còn hơn là để nó mục dần trong vườn.

Còn tre nhân tạo thì sao ?

Mấy năm gần đây trên thị trường có khá nhiều hãng làm tre nhân tạo, hàng nhập từ Trung Quốc cũng có mà từ Nhật cũng có. Nhìn xa thì rất giống, mà lại không mối mọt, không mục chân, gần như không phải bảo dưỡng gì.

Tôi không xem đó là hàng giả hay là đi đường tắt. Nó là 1 sự đánh đổi, và mình nên biết rõ là mình đang đổi cái gì lấy cái gì.

Cái được thì rõ rồi: bền, ổn định, không phải thay sau 5 năm. Với 1 quán cà phê hay 1 văn phòng không có người chăm vườn thì đây là lựa chọn đúng, chứ không phải lựa chọn dở.

Còn cái mất thì ít ai nói tới: tre nhân tạo không bạc đi. Nó của năm nay và của 10 năm sau là như nhau. Mà ở phần 5 các bạn sẽ thấy, chuyện vật liệu cũ đi theo thời gian lại chính là 1 phần trong cách người Nhật thiết kế. Nói cách khác, ta mua được sự bền bằng cách bỏ đi đúng cái phẩm chất mà mình đang cố bắt chước.

Có 1 chi tiết nữa mà tôi thấy đáng để ý: chính các hãng Nhật cũng đang sản xuất tre nhân tạo. Nếu cái gọi là tinh thần Nhật thật sự nằm ở chỗ phải dùng tre thật cho nó cũ đi, thì đã không có ngành đó ở bên Nhật rồi. Người ta cũng chọn thực dụng khi hoàn cảnh đòi hỏi thôi.

Nên theo tôi, câu hỏi không phải là tre thật hay tre giả, mà là khu vườn này có ai chăm hay không. Có người chăm thì dùng tre thật, cái đẹp của nó về sau không vật liệu nào thay được. Không có ai chăm thì dùng tre nhân tạo, và đừng áy náy gì cả.

Những loại hàng rào khác

Hàng rào tre ở Nhật nhìn chung được phân làm 2 loại chính: các hàng rào cao, dùng để phân chia khu vực rõ ràng, mang tính riêng tư cao; các hàng rào thấp chủ yếu dùng để phân chia không gian và dẫn lối người đi.

Hàng rào cao

Loại này cao ngang đầu người, tre xếp sát nhau nên không nhìn xuyên qua được. Thường dùng ở ranh giới ngoài cùng, hoặc để che đi 1 thứ gì đó không đẹp như chỗ để máy móc, tường nhà bên cạnh.

• Chasen-gaki 茶筅垣 và Daitokuji-gaki 大徳寺垣
• Shiba-gaki (Uguisu-gaki) 柴垣, 鶯垣 và Koshiba-gaki 小柴垣
• Kuromoji-gaki 黒文字垣 và Katsura-gaki 桂垣
• Ginkakuji-gaki 銀閣寺垣 và Kenninji-gaki 建仁寺垣
• Misu-gaki 御簾垣 và Nanzenji-gaki 南禅寺垣
• Teppō-gaki 鉄砲垣 và Tokusa-gaki 木賊垣
• Sode-gaki 袖垣 và Numazu-gaki/Ajiro-gaki 沼津垣, 網代垣

Shiba-gaki (Uguisu-gaki) 柴垣 và Koshiba-gaki 小柴垣

Kuromoji-gaki 黒文字垣 và Katsura-gaki 桂垣

Ginkakuji-gaki 銀閣寺垣 và Kenninji-gaki 建仁寺垣

Misu-gaki 御簾垣 và Nanzenji-gaki 南禅寺垣

Teppō-gaki 鉄砲垣 và Tokusa-gaki 木賊垣

Sode-gaki 袖垣 và Numazu-gaki/Ajiro-gaki 沼津垣, 網代垣

Trong nhóm này thì Kenninji-gaki là loại kinh điển hay gặp nhất, tre chẻ xếp khít rồi buộc bằng thanh ngang. Còn Sode-gaki thì đặc biệt hơn, tên nó nghĩa là "hàng rào tay áo", chỉ là 1 mảng rào ngắn gắn vào tường nhà để che đúng 1 hướng nhìn chứ không bao quanh cái gì cả.

Hàng rào thấp

Loại này thấp ngang hông hoặc thấp hơn, thưa và nhìn xuyên qua được. Đây mới là nhóm làm nên đặc trưng của vườn Nhật.

• Yotsume-gaki 四つ目垣 và Kinkakuji-gaki 金閣寺垣
• Kōetsu-gaki 光悦垣 và Ryōanji-gaki 龍安寺垣
• Namako-gaki 海鼠垣、ナマコ垣 và Shiori-do 枝折戸

Yotsume-gaki 四つ目垣 và Kinkakuji-gaki 金閣寺垣

Kōetsu-gaki 光悦垣 và Ryōanji-gaki 龍安寺垣

Namako-gaki 海鼠垣 và Shiori-do 枝折戸

Trong nhóm này Kōetsu-gaki là loại đẹp nhất theo ý tôi, sống rào của nó uốn cong võng xuống chạm đất ở 1 đầu, nhìn như 1 nét bút. Nó gần như không phân chia gì cả mà là 1 tác phẩm điêu khắc đặt trong vườn.

Các bạn để ý sẽ thấy nhiều cái tên trùng với tên chùa: Kenninji, Ryōanji, Kinkakuji, Daitokuji. Đó là vì mỗi kiểu rào ra đời ở 1 ngôi chùa rồi người ta lấy luôn tên chùa đặt cho kiểu rào, cũng giống như mình gọi mái Bát Tràng hay gạch Hạ Long vậy.

Cấu tạo Yotsume-gaki

Chọn loại nào cho khu vườn của mình

Trước khi hỏi "làm hàng rào kiểu gì cho đẹp", tôi nghĩ nên hỏi 2 câu này trước.

Thứ nhất, mình cần che hay cần chia ? Nếu cần che thì chọn nhóm cao, và chấp nhận rằng chỗ đó tầm nhìn khu vườn sẽ bị cắt cụt. Nếu chỉ cần chia thì chọn nhóm thấp, và đừng làm nó cao lên cho chắc ăn, vì làm vậy là mất đi cái hay của nó rồi.

Thứ hai, chỗ này đang ở mức nào ? Các bạn nhớ lại Shin - Gyō - Sō ở phần trước: hàng rào tre chẻ đều, buộc thẳng thớm là mức Shin, còn rào cành khô buộc lỏng lẻo là mức Sō. Đặt 1 cái rào quá chỉn chu vào góc vườn hoang, hoặc ngược lại, đều là những chỗ hỏng rất hay gặp.

Nếu chỉ được chọn 1 loại để làm, tôi khuyên các bạn làm Yotsume-gaki. Nó rẻ nhất, dễ nhất, và nó dạy cho ta thứ quan trọng nhất: ranh giới không cần phải kín thì mới thành ranh giới.