RUỘNG BẬC THANG — một hệ thủy lợi giấu trong hình dáng núi

Nhìn từ xa, ruộng bậc thang là một bức tranh. Nhìn kỹ hơn, nó là một công trình thủy lợi — có đường dẫn nước, có bậc chịu lực, có chỗ tràn và chỗ giữ — chỉ khác công trình thủy lợi thông thường ở chỗ vật liệu chính là chính hình dáng quả núi. Bốn vùng dưới đây, từ Philippines tới Việt Nam, cho thấy cùng một nguyên lý kỹ thuật được bốn cộng đồng khác nhau giải theo bốn cách khác nhau, tùy địa hình, khí hậu và tổ chức xã hội của mỗi nơi.

Ruộng bậc thang giải quyết bài toán gì

Trên một sườn dốc, nước mưa chảy thẳng xuống chân núi, cuốn theo đất mặt, không kịp ngấm cho cây trồng. Ruộng bậc thang cắt sườn dốc đó thành nhiều mặt phẳng nhỏ xếp chồng lên nhau theo đường đồng mức. Mỗi bậc giữ một lớp nước mỏng, nước đầy thì tràn qua bờ xuống bậc dưới, cứ thế chảy chậm dần xuống chân núi thay vì đổ thẳng một mạch. Bờ ruộng đắp bằng đất nén chặt hoặc xếp đá đóng vai trò tường chắn, vừa giữ nước vừa giữ đất khỏi trôi. Về bản chất, đây là một chuỗi bậc giảm chấn cho dòng chảy mặt, kiêm luôn chức năng ruộng lúa nước.

Cái khó không nằm ở việc đào một bậc ruộng, mà ở việc đưa nước tới đúng bậc cần nó, vào đúng lúc cần, mà không làm sạt bậc nào trong chuỗi. Đó là lý do ruộng bậc thang luôn đi cùng một hệ thống kênh dẫn từ đỉnh núi hoặc từ khe suối, và đó cũng là chỗ phân biệt một vùng ruộng bậc thang bình thường với một vùng được công nhận là di sản: vùng được công nhận luôn có một hệ thủy lợi vận hành bền theo thời gian, không phải chỉ có cảnh đẹp. Bờ ruộng còn có thêm một việc ít ai để ý: giữ cho lớp bùn màu mỡ không trôi khỏi chân ruộng qua từng mùa mưa, nên ruộng bậc thang càng canh tác lâu năm thì lớp đất canh tác càng dày, khác hẳn đất dốc bỏ hoang chỉ mỏng dần đi.

Banaue, Philippines — 2.000 năm đào bằng tay

Ruộng bậc thang tại vùng núi Cordilleras, tỉnh Ifugao, đảo Luzon, được UNESCO công nhận Di sản Thế giới năm 1995. Theo tư liệu công bố, các ruộng bậc thang này có tuổi khoảng 2.000 năm, do người Ifugao đào và xếp đá chủ yếu bằng tay, vào thời kỳ gần như không có công cụ cơ khí hỗ trợ. Khu vực ruộng nằm ở độ cao khoảng 1.500 mét so với mặt nước biển.

Nguồn nước cho toàn hệ thống là nước mưa và nước từ rừng đầu nguồn trên đỉnh núi, chảy xuống theo trọng lực qua từng bậc ruộng — không có công trình dẫn nước quy mô lớn như đập hay kênh chính dài, mà dựa vào chính rừng giữ nước phía trên. Đây là điểm UNESCO nhấn khi ghi danh: rừng, làng và ruộng bậc thang của người Ifugao là một hệ sinh thái khép kín, rừng nuôi nước, nước nuôi ruộng, ruộng nuôi làng. Hồ sơ công nhận của UNESCO liệt các tiêu chí (iii), (iv), (v) — trong đó tiêu chí (v) ghi nhận đây là ví dụ nổi bật về sự hòa hợp giữa con người và tự nhiên, còn tiêu chí (iv) coi toàn hệ thống là một đài tưởng niệm sống cho hình thức canh tác quy mô nhỏ nhưng bền vững qua hàng nghìn năm lao động.

Nguyên Dương và Long Ji, Trung Quốc — hai cách giải cùng một dốc núi

Ruộng bậc thang của người Hà Nhì tại Nguyên Dương, châu Hồng Hà, tỉnh Vân Nam, được UNESCO đưa vào danh sách Di sản Văn hóa Thế giới năm 2013. Khu vực trung tâm nằm bên sườn dốc của dãy Ai Lao Sơn, sát vực sâu ven sông Hồng, có lịch sử khoảng 1.200-1.300 năm. Vùng đệm rộng khoảng 1 triệu ha, còn phần lõi được công nhận di sản có diện tích 16.603 ha. Điểm khác Banaue: người Hà Nhì xây hẳn một mạng kênh dẫn chủ động, theo tư liệu công bố gồm 4 tuyến kênh trục chính cùng 392 tuyến mương nhánh, tổng chiều dài 445,83 km, do cấp xã duy tu bảo dưỡng — một hệ thủy lợi có tổ chức quản lý rõ ràng chứ không chỉ dựa vào rừng đầu nguồn như ở Ifugao.

Cách Nguyên Dương không xa, ruộng bậc thang Long Ji ở Long Thắng, gần Quế Lâm, Quảng Tây, là một vùng khác — không nằm trong danh sách di sản UNESCO nhưng nổi tiếng vì độ dốc và hình khối: các bậc ruộng ở đây uốn quanh những đỉnh núi gần như tròn, tạo vân xoáy khi nhìn từ trên cao, khác hẳn dải ruộng chạy dài theo thung lũng ở Nguyên Dương. Cùng một kỹ thuật giữ nước theo bậc, nhưng hình dáng cuối cùng phụ thuộc hoàn toàn vào hình khối ngọn núi gốc — đây là điều nhiếp ảnh gia Thierry Bornier, người sống nhiều năm ở Vân Nam để ghi lại vùng ruộng bậc thang này, hay nhắc tới: ánh sáng đổi theo giờ, theo mùa nước, nhưng đường nét ruộng thì cố định theo địa hình.

Bali — khi ruộng bậc thang gắn với một triết lý sống

Ở Bali, ruộng bậc thang không tách rời khỏi hệ thống quản lý nước gọi là Subak, hình thành từ hơn 1.000 năm trước và được UNESCO công nhận Di sản Văn hóa Thế giới năm 2012 dưới tên "Cảnh quan văn hóa tỉnh Bali: Hệ thống Subak như biểu hiện của triết lý Tri Hita Karana". Khu vực di sản gồm năm cụm ruộng bậc thang cùng đền thờ nước, với tổng diện tích vùng thủy lợi liên quan lên tới khoảng 19.500 ha.

Subak là một hệ thống kênh, đập tràn và đền thờ nước vận hành song song: kênh và đập lo phần kỹ thuật chia nước công bằng giữa các thửa ruộng, đền thờ lo phần lịch thời vụ và nghi lễ. Quyết định phân nước cho từng nhóm nông dân trong một Subak không chỉ dựa vào tính toán lưu lượng mà còn dựa vào các nguyên tắc của Tri Hita Karana — triết lý về sự cân bằng giữa quan hệ với thần linh, với con người và với tự nhiên, du nhập vào Bali qua giao lưu văn hóa với Ấn Độ từ khoảng 2.000 năm trước. Nói cách khác, ở Bali ranh giới giữa công trình thủy lợi và công trình tôn giáo gần như không tồn tại — bậc ruộng, con kênh và ngôi đền cùng nằm trong một bản vẽ.

Việt Nam — ruộng bậc thang không phải một nơi mà là nhiều thung lũng

Ruộng bậc thang ở Việt Nam không tập trung thành một vùng lõi duy nhất như Nguyên Dương hay Bali, mà rải theo các thung lũng miền núi phía Bắc — Mù Cang Chải và La Pán Tẩn ở Yên Bái, Hoàng Su Phì ở Hà Giang, Sa Pa và Bát Xát ở Lào Cai. Ngày 31/12/2021, ruộng bậc thang Mù Cang Chải được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, nâng cấp từ mức Di tích quốc gia đã có từ năm 2007. Khu vực xếp hạng năm 2007 rộng 330 ha, gồm ba xã La Pán Tẩn, Chế Cu Nha, Dế Xu Phình; khu vực danh thắng mở rộng hiện nay trải hơn 800 ha, thêm các xã Chế Chu Nha, Kim Nọi, Mồ Dề, Lao Chải.

Khác với ruộng ở Nguyên Dương vốn giữ nước quanh năm nhờ khí hậu ẩm cận nhiệt đới, ruộng bậc thang ở Yên Bái, Hà Giang, Lào Cai theo mùa vụ rõ rệt hơn: nước đổ ải vào khoảng tháng 5-6 khi mùa mưa tới, cấy xong ruộng xanh tới cuối hè, rồi ngả vàng và gặt vào cuối tháng 9 đến giữa tháng 10. Chính nhịp một vụ lúa nước rõ ràng theo mùa mưa vùng núi phía Bắc — không phải nhiều vụ liên tục như đồng bằng — là lý do các thửa ruộng ở Mù Cang Chải, Hoàng Su Phì đổi màu theo từng đợt: nước loang bạc lúc đổ ải, xanh khi lúa lên đòng, vàng rực khi vào mùa gặt. Ba trạng thái màu trên cùng một mảnh địa hình, trong vòng nửa năm, là điều khiến khách du lịch cảnh quan quay lại cùng một điểm ngắm — như đèo Khau Phạ hay đỉnh La Pán Tẩn — vào ba thời điểm khác nhau trong năm để thấy ba bức tranh khác nhau.

Bốn vùng, một nguyên lý, bốn cách tổ chức xã hội

So bốn vùng lại với nhau, phần kỹ thuật xây bậc — đắp bờ, cắt đường đồng mức, cho nước tràn tầng — gần như giống nhau ở cả bốn nơi. Chỗ khác nhau nằm ở cách mỗi cộng đồng tổ chức việc đưa nước tới đúng bậc ruộng: người Ifugao dựa vào rừng đầu nguồn giữ nước tự nhiên rồi để trọng lực làm phần còn lại; người Hà Nhì xây hẳn mạng kênh trục và kênh nhánh do làng xã quản lý; người Bali gắn việc chia nước với một hệ đền thờ và một bộ quy tắc tôn giáo-xã hội gọi tên hẳn hoi là Tri Hita Karana; còn ở vùng núi phía Bắc Việt Nam, nhịp nước theo mùa mưa tự nhiên quyết định phần lớn lịch canh tác, việc phân bậc ruộng gắn với tập quán canh tác của từng dòng họ, từng bản theo địa hình cụ thể của thung lũng đó. Bốn cách tổ chức khác nhau cho ra bốn cảnh quan có sắc thái khác nhau, dù cùng một nguyên lý giữ nước trên dốc.

Điều dễ bỏ qua khi chỉ nhìn ruộng bậc thang như một cảnh đẹp để chụp ảnh: một hệ ruộng bậc thang còn vận hành được — nước vẫn lên đúng bậc, bờ vẫn không sạt qua nhiều mùa mưa — chính là bằng chứng một hệ thủy lợi tự nhiên, không bê tông, không máy bơm, vẫn đang được một cộng đồng cụ thể bảo trì đều đặn mỗi năm. Ruộng bậc thang đẹp vì nó còn hoạt động, chứ không phải hoạt động vì nó đẹp.

So một vòng bốn vùng, phần khiến ruộng bậc thang được xếp vào di sản không phải là độ cao hay độ dốc, mà là thời gian hệ thủy lợi đó đã vận hành liên tục: khoảng 2.000 năm ở Banaue, hơn 1.200 năm ở Nguyên Dương, hơn 1.000 năm với hệ Subak ở Bali. Mù Cang Chải và Hoàng Su Phì chưa có mốc tuổi công bố rõ như ba nơi kia, nhưng cùng đứng chung một logic: một cảnh quan nông nghiệp được công nhận là di sản khi cộng đồng bản địa vẫn đang canh tác trên chính hệ thống đó, không phải khi nó đã ngừng hoạt động và chỉ còn lại để ngắm.

Nguồn: canhquan.net