Cây bóng mát trên phố Việt Nam được chọn chủ yếu theo thói quen: dầu, sao, xà cừ cho đường lớn, bằng lăng, muồng, phượng cho đường nhỏ, thêm vài hàng sưa cho có giá trị. Mỗi loài trong danh sách đó có một điểm mạnh thật và một kiểu gây hại riêng — rễ trồi lên phá vỉa hè, gỗ giòn gãy nhánh khi giông, tán quá cao so với hố trồng, hay đơn giản là quá quý nên bị cưa trộm. Chọn loài cho tuyến phố là chọn giữa những rủi ro đó, không phải chọn cây đẹp nhất.
Nội dung dưới đây đi qua từng nhóm loài quen mặt ở Hà Nội và TP.HCM, đối chiếu đặc điểm sinh học có nguồn với chuyện đã xảy ra trên phố, rồi gom lại thành bốn câu hỏi để lọc loài trước khi chốt danh mục cây cho một tuyến đường. Phần bố trí — khoảng cách, hố trồng, dải cây — là một đề tài riêng; ở đây chỉ bàn chuyện chọn loài.
Cây trên phố phải chịu những gì mà cây trong rừng không phải chịu
Phần lớn cây bóng mát quen thuộc ở Việt Nam là cây rừng hoặc cây nhập nội mang ra phố. Trong rừng, rễ dầu rái hay sao đen có cả khối đất rộng để lan ra và cắm xuống; trên vỉa hè, rễ bị ép trong một hố trồng vài mét vuông, bên trên là gạch lát, bên dưới là cáp điện, cống thoát nước và móng nhà. Cây vẫn lớn theo đúng gen của nó, chỉ có bộ rễ không lớn theo.
Hậu quả đo được rõ nhất sau bão Yagi tháng 9/2024. Báo cáo nhanh của UBND TP Hà Nội tối 8/9/2024 ghi 25.156 cây đổ, gãy cành, trong đó 24.807 cây đổ (Dân trí, 8/9/2024); tới ngày 13/9/2024, Sở Xây dựng Hà Nội cập nhật tổng số cây đổ và gãy cành trên 40.000 cây (Dân trí, 13/9/2024). Trước đó, VnExpress (16/12/2023) dẫn số liệu thành phố: Hà Nội có khoảng 1,8 triệu cây xanh đô thị, chủ yếu là xà cừ, sấu, phượng, muồng, bằng lăng, giáng hương và bàng — những loài trồng nhiều nhất trên phố cũng là những loài chiếm phần lớn số cây phải xử lý sau bão. Các chuyên gia được dẫn trong bài chỉ ra hai nguyên nhân chung: không gian phát triển của cây bị đô thị hoá thu hẹp, và nền đất ngập nước làm bộ rễ mất bám.
Ở TP.HCM, bài toán nằm ở tuổi cây. Theo ông Lê Văn Tấn, Phó giám đốc Trung tâm Quản lý giao thông và hạ tầng kỹ thuật (Sở Xây dựng TP.HCM), trả lời báo Thanh Niên tháng 9/2026, thành phố có hơn 8.000 cây cổ thụ, phần lớn 60–150 tuổi, chủ yếu là xà cừ, lim xẹt, dầu, sao và me tây, tập trung ở các quận trung tâm cũ. VnExpress cùng thời điểm ghi nhận chiều cao những cây này từ 20 đến 50 m, và thiết bị siêu âm hiện có vẫn chưa chẩn đoán chính xác được các điểm liên kết giữa thân và cành — chỗ thường gãy nhất.
Dầu rái và sao đen: đại mộc bản địa, hợp đường rộng
Dầu rái (Dipterocarpus alatus) và sao đen (Hopea odorata) là hai loài họ Dầu bản địa Nam Bộ, làm nên hình ảnh những con đường trung tâm Sài Gòn. Dầu rái cao 30–60 m trong rừng tự nhiên, phân bố từ Bangladesh qua Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia tới Việt Nam và Philippines; sao đen cao tới 45 m, gốc thân có thể đạt đường kính 4,5 m, và được ghi nhận là thường trồng làm cây bóng mát ở miền Nam Việt Nam. Cả hai đều xếp hạng Sắp nguy cấp (VU) trong Sách Đỏ IUCN — trồng chúng trên phố vừa là cây bóng mát vừa là giữ nguồn gen.
Điểm mạnh của nhóm này là thân thẳng, tán cao, bóng râm đổ xa và tuổi thọ tính bằng thế kỷ. Điểm yếu nằm ở chính chiều cao đó: một cây dầu 40 m trên vỉa hè 3 m là một khối gỗ hàng chục tấn đứng trên bộ rễ bị giới hạn. Vụ gãy nhánh dầu trên đường An Dương Vương ngày 18/9/2026 làm một người tử vong, theo VnExpress, là lời nhắc rằng nguy cơ không nằm ở loài mà ở cây già trong không gian quá chật. Dầu rái còn tiết nhựa dầu — thứ từng được dùng để trét thuyền — nên thân già hay có vết chảy nhựa đen, không phải dấu hiệu bệnh.
Kết luận thực tế: dầu và sao chỉ hợp tuyến đường có dải cây rộng hoặc giải phân cách lớn, có ngân sách kiểm tra định kỳ bằng xe thang; không hợp phố hẹp, phố có dây điện nổi hay nhà sát vỉa hè.
Xà cừ: bóng mát nhanh, rễ nổi, đã vào danh mục cấm trồng mới
Xà cừ (Khaya senegalensis) là cây nhập nội gốc Tây và Trung Phi, cao 15–30 m, mọc nhanh, chịu hạn tốt nhất trong chi Khaya nhờ bộ rễ phát triển sâu ngay năm đầu. Trong thực tế đô thị Việt Nam, lợi thế mọc nhanh đó đi kèm một hình ảnh rất quen: gốc to bạnh, rễ trồi lên khỏi mặt vỉa hè hàng chục centimet, gạch lát bị đội vênh quanh gốc.
Chuyện rễ trồi không hoàn toàn do loài. Các bài phản ánh ở Hà Nội năm 2024–2025 cho thấy phần lớn cây xà cừ nguy cơ đổ là cây đã bị cắt rễ bên khi cải tạo vỉa hè, đào hạ ngầm cáp, hoặc bị bê tông hoá sát gốc. Một cây mất rễ bên thì mất chân chống ngang — gặp gió giật là đổ cả bầu.
TP.HCM đã chọn cách xử lý dứt khoát: Quyết định 52/2013/QĐ-UBND ngày 25/11/2013 của UBND thành phố đưa xà cừ vào danh mục 28 loài cấm trồng trên vỉa hè và dải phân cách, đồng thời yêu cầu đơn vị quản lý có kế hoạch thay dần cây hiện hữu thuộc danh mục. Cấm ở đây là cấm trồng mới — những hàng xà cừ trăm tuổi vẫn được chăm sóc, chỉ không có thêm cây nào nữa. Với tuyến phố mới, xà cừ không còn là lựa chọn nên cân nhắc.
Lim xẹt, phượng, muồng: hoa đẹp nhưng gỗ giòn
Nhóm cây hoa họ Đậu — lim xẹt (Peltophorum pterocarpum), phượng vĩ (Delonix regia), muồng hoàng yến (Cassia fistula) — được trồng vì mùa hoa. Lim xẹt cao 15–25 m, bắt đầu ra hoa sau khoảng bốn năm với chùm hoa vàng dài tới 20 cm; ở Ấn Độ nó thường được trồng xen kẽ với phượng để có dải hoa vàng đỏ dọc đại lộ.
Bảng đặc tính cây đường phố của Edward Gilman và Dennis Watson (Đại học Florida, bản gốc 1993, cập nhật 2018) nói thẳng về nhóm này. Với lim xẹt: dễ gãy ở chạc cành do cổ cành hình thành kém, gỗ yếu; rễ nông, nổi trên mặt đất nên dễ bị quật đổ trong bão lớn; nên trồng cách vỉa hè hoặc mặt lát khoảng 3 m để rễ không phá kết cấu. Với phượng: gỗ mềm, nặng, thớ thô, yếu và giòn; hệ rễ nổi đôi khi làm nứt vỉa hè và tường; cần tỉa sớm để cành bám chắc vào thân.
Nhận định ấy đáng tính tới với những loài cây hoa trồng nhiều trên phố Hà Nội như bằng lăng, phượng, muồng. Điều này không có nghĩa là loại bỏ cây hoa khỏi phố, mà là đặt chúng đúng chỗ: công viên, quảng trường, dải cây có khoảng lùi, nơi một cành gãy không rơi xuống làn xe máy.
Bằng lăng và sưa: cây trung mộc cho phố hẹp, mỗi loài một cái giá
Bằng lăng nước (Lagerstroemia speciosa) là lựa chọn quen cho phố nhỏ vì cỡ vừa phải: theo Gilman và Watson, cây cao khoảng 9–18 m, tán rộng 9–12 m, thân nhẵn loang lổ bong vảy, lá dài 10–35 cm chuyển đỏ trước khi rụng. Đây là cây rụng lá theo mùa — mùa khô vỉa hè phủ lá, mùa hè chùm hoa tím dài cả gang tay. Cùng bảng đặc tính xếp nó vào nhóm dùng được cho đường phố, bãi đỗ xe và khu đô thị. Điểm cần nhớ là cành bằng lăng cũng nằm trong nhóm giòn mà Hà Nội liệt kê sau bão, nên tỉa tạo tán sớm quan trọng hơn chọn giống.
Sưa (Dalbergia tonkinensis) là loài bản địa miền Bắc, tán thưa, hoa trắng nở vào tháng ba, và từng được trồng khá nhiều trên phố Hà Nội. Vấn đề của sưa không phải rễ hay gỗ giòn mà là giá trị gỗ: báo chí Hà Nội nhiều năm ghi nhận các vụ cưa trộm sưa trên phố và trong công viên, và nhiều gốc sưa phải quây rào sắt hoặc lưới thép quanh thân để giữ cây.
Bài học chọn loài ở đây là một tiêu chí ít ai ghi vào hồ sơ thiết kế: cây trên phố phải trông giữ được. Trồng một loài gỗ quý trên vỉa hè không có camera, không có người canh là tạo ra một mục tiêu, không phải một hàng cây.
Danh mục cấm trồng: những loài nên gạch khỏi đầu
Quyết định 52/2013/QĐ-UBND của TP.HCM là văn bản cụ thể nhất hiện có về loài không được trồng mới trên vỉa hè và dải phân cách. Danh mục 28 loài gồm ba nhóm lý do: có độc tố nguy hiểm cho người, là cây ăn quả, và có thể ảnh hưởng tới sức khoẻ, môi trường. Năm loài bị nhấn mạnh vì độc tính là bã đậu (hạt và nhựa độc), cô ca cảnh (lá chứa cocaine), mã tiền (hạt chứa strychnine), thông thiên (hạt, lá, hoa, vỏ đều độc) và trúc đào (thân, lá chứa độc tố).
Điều đáng chú ý là danh mục còn có những loài rất quen trên phố cũ: bàng, gòn, keo lá tràm, keo lai, keo tai tượng, me keo, sữa, trứng cá, dừa, sung, xà cừ, cùng các loài cây ăn quả. Lý do không giống nhau — keo gãy đổ, trứng cá và cây ăn quả hút trẻ em trèo hái, dừa rụng quả nặng — nhưng kết quả là một danh sách loại trừ dùng được ngay khi lập danh mục cây cho dự án. Các địa phương khác chưa có quy định riêng cũng có thể lấy danh mục này làm mức sàn tham khảo.
Ở cấp quốc gia, TCVN 9257:2012 Quy hoạch cây xanh sử dụng công cộng trong các đô thị (thay thế TCXDVN 362:2005) là tiêu chuẩn thiết kế chung, có phụ lục về chủng loại cây trồng trong đô thị và kích thước dải cây đường phố. Khi một dự án có cả hai lớp — tiêu chuẩn quốc gia và danh mục địa phương — danh mục địa phương thường chặt hơn và là thứ đơn vị quản lý sẽ đối chiếu khi nghiệm thu.
Bốn câu hỏi lọc loài trước khi chốt danh mục cây tuyến phố
Gom lại từ các nhóm loài phía trên, việc chọn cây bóng mát cho một tuyến phố có thể rút về bốn câu hỏi, hỏi theo đúng thứ tự:
Một — loài này có nằm trong danh mục cấm của địa phương không? Nếu có thì dừng, không cần xét tiếp. Với TP.HCM là 28 loài theo Quyết định 52/2013; nơi chưa có danh mục riêng thì dùng danh sách đó làm mức tham khảo.
Hai — chiều cao trưởng thành có khớp bề rộng phố không? Dầu, sao cao 30–60 m chỉ hợp đường rộng, dải cây lớn; bằng lăng 9–18 m hợp phố nhỏ hơn. Chọn cây theo chiều cao lúc 40 năm tuổi, không phải lúc mới trồng.
Ba — gỗ và rễ của loài có chịu được gió bão của vùng không? Loài gỗ giòn, rễ nông như lim xẹt, phượng theo đánh giá của Gilman và Watson nên đặt nơi có khoảng lùi, không đặt sát làn xe hay sát nhà ở những thành phố hay chịu bão như ven biển miền Trung.
Bốn — ai sẽ chăm và giữ cây sau khi bàn giao? Cây cổ thụ cần kiểm tra định kỳ bằng xe thang và thiết bị đo rỗng thân như TP.HCM đang làm với 8.000 cây; loài gỗ quý như sưa cần người canh. Không trả lời được câu này thì nên chọn loài dễ tính hơn, dù kém ấn tượng hơn.
Bốn câu hỏi này không thay được hồ sơ thực vật của từng loài, nhưng chúng loại được phần lớn những lựa chọn sẽ thành vấn đề sau mười năm. Tra thêm đặc điểm từng loài trong Thư viện cây canhquan.net trước khi chốt danh mục.
Ảnh bìa: trungydang, CC BY 3.0. Nguồn: canhquan.net.