Cách trồng và chăm sóc cây cảnh trong nhà

Trồng cây trong nhà ở đô thị Việt Nam có một trở ngại ít ai nói tới: phần lớn hướng dẫn đang lưu hành là bản dịch từ xứ ôn đới. Ở đó người ta khuyên đặt cây trước cửa sổ hướng nam vì đó là hướng nhiều nắng nhất. Ở ta, hướng nam là hướng gió mát và nắng dịu, còn hướng tây mới là hướng nắng gắt cần tránh.

Nên bài này viết theo điều kiện nhà ở Việt Nam: nhà ống thiếu sáng, khí hậu nóng ẩm, và phòng nào cũng có máy lạnh.

Lan ý và trầu bà — nhóm cây chịu bóng trồng trong nhà
Ảnh: Alejandro Bayer Tamayo from Armenia, Colombia (CC BY-SA 2.0) / Wikimedia Commons

Bước một: đo ánh sáng trước khi mua cây

Đây là bước hay bị làm ngược. Người ta mua cây vì thấy đẹp rồi mới tìm chỗ đặt, trong khi đúng ra phải xem chỗ đặt có gì rồi mới chọn cây.

Cách đo không cần máy: giữa trưa, đứng ở chỗ định đặt cây, giơ bàn tay lên cách tường chừng ba mươi phân.

• Bóng tay rõ nét, viền sắc — ánh sáng mạnh. Thường chỉ có ở ban công, sát cửa sổ lớn, dưới giếng trời.
• Bóng mờ, thấy được hình bàn tay — ánh sáng trung bình. Cách cửa sổ chừng một tới hai mét.
• Gần như không thấy bóng — ánh sáng yếu. Đây là phần lớn diện tích trong nhà ống.

Ánh sáng giảm nhanh hơn ta tưởng: lùi khỏi cửa sổ hai mét thì lượng sáng cây nhận được đã giảm rất nhiều, dù mắt người vẫn thấy phòng sáng bình thường.

Lan ý và trầu bà — nhóm cây chịu bóng trồng trong nhà
Ảnh: Alejandro Bayer Tamayo from Armenia, Colombia (CC BY-SA 2.0) / Wikimedia Commons

Bước hai: chọn cây theo đúng mức sáng đó

Ánh sáng yếu — trầu bà các loại, lưỡi hổ, vạn niên thanh, ngũ gia bì, kim tiền. Đây là nhóm quen sống dưới tán rừng nên chịu được sáng gián tiếp thấp.

Ánh sáng trung bình — đa búp đỏ, bàng Singapore, cau cảnh, monstera. Nhóm này cần chỗ gần cửa sổ.

Ánh sáng mạnh — xương rồng, sen đá, cây có hoa. Nhóm này gần như không sống được trong nhà nếu không có ban công.

Nguyên tắc dễ nhớ: cây chơi lá chịu bóng tốt hơn cây chơi hoa. Cây ra hoa cần rất nhiều năng lượng nên gần như luôn đòi nắng.

Lúc mua, kiểm ba thứ: dáng cây cân đối không lệch hẳn một bên; lật mặt dưới lá xem có nhện đỏ hay rệp không; và kéo nhẹ một chiếc lá — lá rụng dễ là cây đang yếu.

Bước ba: tưới theo giá thể, không theo lịch

Cây trong nhà chết vì úng nhiều hơn vì khát, và nguyên nhân gần như luôn là tưới theo thói quen.

Kiểm bằng ngón tay: ấn xuống chừng hai đốt. Còn ẩm thì vài hôm sau kiểm lại; khô rồi thì tưới. Chỉ vậy thôi, nhưng nó thay đổi mọi thứ.

Khi tưới thì tưới đẫm cho tới lúc nước chảy ra lỗ thoát, sau đó đổ bỏ nước đọng ở đĩa kê. Nước đọng trong đĩa là nguyên nhân thối rễ phổ biến nhất, và cũng là chỗ muỗi đẻ.

Vài yếu tố làm thay đổi nhịp tưới: chậu đất nung khô nhanh hơn chậu nhựa; cây ở chỗ sáng dùng nước nhiều hơn cây ở góc tối; và mùa mưa thì phải giãn cữ tưới ra vì độ ẩm không khí đã cao.

Lan ý và trầu bà — nhóm cây chịu bóng trồng trong nhà
Ảnh: Alejandro Bayer Tamayo from Armenia, Colombia (CC BY-SA 2.0) · Audrey from Central Pennsylvania, USA (CC BY 2.0) / Wikimedia Commons

Bước bốn: coi chừng máy lạnh

Đây là phần các bản dịch không nói tới, mà lại là chuyện thường trực ở ta.

Luồng gió điều hoà thổi thẳng vào cây làm lá mất nước nhanh hơn khả năng rễ hút lên. Lá khô mép rồi vàng trong khi giá thể vẫn ẩm — và chủ nhà thường hiểu nhầm là cây khát nên tưới thêm, làm hỏng luôn bộ rễ.

Cách xử lý đơn giản: đừng đặt cây trong luồng gió trực tiếp. Nếu buộc phải đặt gần, thỉnh thoảng phun sương lên lá để bù ẩm.

Lan ý và trầu bà — nhóm cây chịu bóng trồng trong nhà
Ảnh: Kaarel ja Rayan (CC BY-SA 4.0) · Роман Рябенко (CC0) / Wikimedia Commons

Bước năm: xoay chậu, lau lá

Trong nhà, ánh sáng chỉ tới từ một hướng nên cây vươn lệch về phía đó. Xoay chậu chừng một phần tư vòng mỗi tuần thì tán phát triển đều.

Lau lá bằng khăn ẩm định kỳ cũng quan trọng hơn vẻ ngoài của nó: bụi phủ mặt lá cản quang hợp và cản trao đổi khí. Với cây lá to bản thì việc này tạo khác biệt thấy được.

Lan ý và trầu bà — nhóm cây chịu bóng trồng trong nhà
Ảnh: Anish nellickal (CC BY-SA 4.0) · Тамара Кубаева (CC BY-SA 4.0) / Wikimedia Commons

Bước sáu: biết khi nào cây đang xuống

Nhìn lá mới ra, đừng nhìn lá cũ.

Lá mới nhỏ và nhạt hơn lá cũ, thân vươn dài, mắt lá thưa ra — cây đang với về phía sáng. Chuyển ra chỗ sáng hơn.

Lá vàng dần từ gốc lên, giá thể ẩm, gốc có mùi — rễ đang có vấn đề. Ngưng tưới, kiểm lỗ thoát nước, nặng thì nhấc cây ra cắt bỏ rễ thối và trồng lại bằng giá thể mới.

Lá khô mép nhưng giá thể vẫn ẩm — không khí quá khô, thường là do máy lạnh.

Ba dấu hiệu này bao gần hết các trường hợp cây trong nhà đi xuống. Nhận ra sớm thì còn cứu được; đợi tới lúc cả cây vàng thì thường đã muộn.

Thay chậu

Khoảng một tới hai năm một lần, hoặc sớm hơn nếu rễ chui ra lỗ thoát và nước tưới chảy tuột qua rất nhanh. Thay chậu là thay cả giá thể, vì phần lớn cái đã cạn là dinh dưỡng và độ xốp của giá thể chứ không phải chỗ cho rễ.

Chọn chậu lớn hơn chừng một cỡ. Nhảy lên chậu quá to thì phần giá thể chưa có rễ giữ nước lâu, và cây úng ngay trong chính cái chậu vừa được thay.

Dây nhện, vạn niên thanh, thiết mộc lan — cây nội thất phổ biến
Ảnh: Juan Carlos Fonseca Mata (CC BY-SA 4.0) · Photo taken by Fanghong (CC BY-SA 3.0) / Wikimedia Commons