Theo ThS.HS Trần Văn Tâm – TS.KTS Phan Bảo An.
Văn minh Champa từng là một trong những nền văn minh phát triển rực rỡ bậc nhất ở khu vực Đông Nam Á. Trong đó phải kể đến sự ảnh hưởng, giao thoa của hai nền văn hoá lớn là Ấn Độ, Đại Việt vào văn hoá Champa từ sau thế kỷ thứ 11, mà điểm chung rõ nhất, ảnh hưởng sâu đậm nhất là văn hoá Phật giáo đang ở giai đoạn cực thịnh, kết hợp với văn hoá bản địa, đã tạo nên một diện mạo văn hoá Champa đặc sắc, sáng tạo và đầy sức sống [1]. Trong nền văn hoá đó, các biểu tượng nghệ thuật trang trí kiến trúc Champa là thành tố quan trọng, thể hiện sức sống mạnh mẽ, sức sáng tạo vượt bậc, góp phần tạo nên sự hấp dẫn đặc biệt của văn hoá Champa.
Vòm cuốn là gì trong kiến trúc đền tháp Champa
Vòm cuốn: từ cửa chính, cửa giả đến các tầng mái tháp
Vòm cuốn là một loại vòm cửa hình vòng cung được sử dụng ở cửa chính, các cửa giả, chân cột vách, nền móng hay trên các tầng của mái tháp, tạo thành kiểu trang trí cho công trình kiến trúc đền tháp Champa. Ngoài chức năng thẩm mỹ, vòm cuốn trong kiến trúc đền tháp cổ Champa tuỳ theo từng dạng thức, mô típ trang trí đều có ngôn ngữ riêng, phản ánh quá trình nhận thức và cảm thụ thẩm mỹ của nghệ thuật điêu khắc Chăm nói riêng và văn hoá Champa nói chung; đồng thời còn chuyển tải nhân sinh quan, thế giới quan và có ý nghĩa văn hoá tâm linh sâu sắc bằng các biểu tượng văn hoá tôn giáo đối với dân tộc.
Trong các thành phần trang trí kiến trúc, kiến trúc đền tháp và đặc biệt là nghệ thuật điêu khắc trên vòm cuốn đã thể hiện sự kết hợp đa dạng của các biểu tượng văn hoá — chỗ đáng nhìn kỹ nhất khi so kiến trúc đền tháp Champa với các hệ đền tháp Đông Nam Á khác cùng chịu ảnh hưởng Ấn Độ giáo.
Biểu tượng vũ trụ trên vòm cuốn: hình núi, hình tam giác và con số 3 thiêng
Hình tam giác, hình núi và con số 3 thiêng liêng
Điêu khắc kiến trúc vòm cuốn với các biểu tượng thể hiện thế giới quan của người Chăm về vũ trụ. Về tổng thể, các nghệ nhân Chăm xưa, thông qua điêu khắc, đã thể hiện nhận thức của họ về sự hài hoà cân đối và cái đẹp hoàn mỹ bằng các hình tam giác cân, hình nón, hình ngọn núi, và sử dụng con số 3 thần bí với vô vàn ý nghĩa đặc biệt tượng trưng cho thần linh như Tam vị nhất thể trong Hindu giáo (Brahma – Vishnu – Shiva), Thiên Chúa ba ngôi trong Kitô giáo (Chúa Cha – Chúa Con – Chúa Thánh Thần), Tam Bảo trong Phật giáo (Phật – Pháp – Tăng) hay gắn với ba giai đoạn trong cuộc sống (Sinh – Lão – Tử), cũng như tượng trưng cho ba cõi (Thiên – Địa – Nhân).
Bên cạnh đó, thế giới quan của người Chăm xưa về vũ trụ còn thể hiện qua các hình thức mái vòm, hang là hiện thân của quả trứng, có ý nghĩa tượng trưng che chở cho cội nguồn vạn vật mà "hình ảnh của vũ trụ với nền hang là Đất, vòm hang là Trời" [2]; hay biểu tượng về cội nguồn, sự phục sinh của con người bằng các hình dáng điêu khắc có ý nghĩa nguyên mẫu của dạ con – lòng mẹ – người đàn bà đã thể hiện khát vọng về sức sống mãnh liệt, sự sinh sôi nảy nở, sự bền chặt của văn hoá dân tộc Chăm.
Biểu tượng cây và lá: sức sống, phồn thực và cội nguồn Phật giáo
Cây Đời — Cây Vũ trụ, hình lá bồ đề gắn với Đức Phật Thích Ca
Đi vào chi tiết, người nghệ nhân Chăm khai thác các biểu tượng phổ biến và phong phú nhất của văn hoá loài người, cụ thể như hình cây, có ý nghĩa là trung gian nối giữa trời và đất, là biểu tượng của "cây Đời/cây Vũ trụ/cây Trí tuệ phổ biến ở mọi nền văn hoá" [2], biểu hiện cho sự sinh sôi nảy nở, sức sống tràn trề, gây ấn tượng về sự phồn thực mãnh liệt — mà phong cách Đồng Dương là một điển hình — hay hình chiếc lá là biểu tượng cho hạnh phúc và sự phồn vinh, lá bồ đề còn biểu tượng cho Đức Phật Thích Ca.
Với các điêu khắc tổng thể và chi tiết trên vòm cuốn Champa, các nghiên cứu cho thấy thế giới quan của người Chăm xưa về vũ trụ là sự dung nạp hài hoà các giá trị văn hoá, tôn giáo khác nhằm truyền đạt nhận thức về vũ trụ, giải thích và hiểu về cội nguồn của dân tộc, kế thừa và phát huy tối đa cái hay, cái đẹp nhưng vẫn giữ gìn bản sắc riêng của dân tộc Chăm.
Tam giác ngược xuôi trên vòm cuốn: khát vọng lưu truyền tông thống
Đỉnh tam giác hướng lên: lửa – nam. Đỉnh hướng xuống: nước – nữ
Điêu khắc kiến trúc vòm cuốn với các biểu tượng thể hiện khát vọng về sự lưu truyền tông thống, sự trường sinh của dân tộc. Trên tổng thể điêu khắc của vòm cuốn kiến trúc, nếu như đỉnh tam giác hướng lên trên là tượng trưng cho lửa và sinh thực khí nam, thì ngược lại, khi đỉnh nhọn hướng xuống dưới là tượng trưng cho nước và sinh thực khí nữ; cũng như khi "hai hình tam giác nếu đặt cạnh nhau là biểu thị của Shiva và Shakti, Linga và Yoni, lửa và nước…" [3] điều này thể hiện người Chăm xưa đặc biệt quan tâm và đề cao ý nghĩa của các biểu tượng sinh thực khí và việc "lưu truyền tông thống".
Đồng thời, hình tượng "người Mẹ" cũng được người Chăm xưa quan niệm là khởi nguyên, là biểu trưng cho sự phồn thực, trường sinh, có ý nghĩa như hình ảnh của vũ trụ thu nhỏ, là một vật cứu nạn, là ngôi nhà đầu tiên chở che và tái tạo loài người bằng các hình tượng điêu khắc quả bầu – bí [4] ở vòm cuốn tại Mỹ Sơn.
Mô típ lửa, lá và hoa sen: hành trình giác ngộ trên đá
Ngọn lửa: huỷ diệt, sáng tạo, tái sinh
Điêu khắc kiến trúc vòm cuốn với các biểu tượng thể hiện sự giác ngộ của người Chăm với sự thuần khiết, thánh thiện. Trong điêu khắc Chăm, một mô típ biểu tượng cho sự huỷ diệt và sáng tạo, là biểu trưng của sự chuyển hoá, sự tái sinh, đó là hình ngọn lửa. Người Chăm xưa sử dụng hình tượng ngọn lửa còn có ý nghĩa biểu trưng cho thần thánh, sự giác ngộ, thức tỉnh của con người trong đời sống xã hội.
Mô típ dạng lá, trải qua nhiều giai đoạn, có những thay đổi từ dạng xoắn xít, sum xuê ở phong cách Đồng Dương chuyển thành dạng khoẻ khoắn, dày đặc ở phong cách Mỹ Sơn [5] và được lược giản thành hình chiếc lá hay ngọn lửa có rãnh sâu; mô típ dạng mũi giáo biểu tượng cho dương vật, lửa hoặc mặt trời, được áp dụng trong phong cách Bình Định và phong cách "muộn" [6], gây ấn tượng bởi sự đồ sộ, hoành tráng. Mô típ dạng hoa sen được người Chăm xem như một loài hoa linh thiêng của thiên nhiên và thần linh, xuất hiện nhiều ở phần đáy của các vòm cuốn nhỏ hay ở đài thờ và mi cửa — các mô típ này mang lại nhiều ý nghĩa biểu tượng cho sự thanh cao, trong sạch, tinh khiết, trí tuệ siêu việt, sự sinh sôi, sự sống vĩnh hằng và tái sinh.
Với những ý nghĩa điêu khắc đó, người Chăm xưa luôn mong muốn một xã hội hướng đến sự giác ngộ, thức tỉnh của con người bằng các hình tượng thể hiện sự mạnh mẽ nhưng trong sạch, tinh khiết cho sự sáng tạo, sức sống vĩnh hằng.
Linh vật trên vòm cuốn: Makara, Kala, Naga và Shesha
Makara, Kala, Naga, Shesha — bộ tứ canh giữ đền tháp
Các vòm cuốn Champa còn được trang trí hình các con vật như thuỷ quái Makara, nguyên thuỷ là từ một con cá sấu Ấn Độ. "Makara là nguồn gốc của sự sống lẫn cái chết" [7], nó có thể mang nguồn sống đến cho người tốt nhưng lại mang cái chết cho kẻ xấu; hay thần Kala, vị thần thời gian trong Ấn Độ giáo, đồng nghĩa với thần chết; rắn thần Naga là con vật có mặt người thân rắn, có đầy quyền năng của cõi âm (Patala) với ý nghĩa ngăn ngừa sự xâm nhập của các thế lực xấu, ác vào đền tháp; rắn thần Shesha là vua của tất cả loài rắn, kể cả Naga, được coi là Ananta, "cõi vô tận", biểu tượng cho sự bất diệt.
Các biểu tượng linh vật Makara, Naga và Kala thường được kết hợp nhau trong nghệ thuật trang trí điêu khắc Champa với dạng mô típ thường thấy trên vòm cuốn của đền tháp, được người Chăm xưa thể hiện triết lý sống và nhân sinh quan về cái thiện và cái ác luôn tồn tại trong đời sống xã hội, và hẳn nhiên phải có các "thần linh" trừng phạt, tiêu diệt cái xấu, bảo vệ cái tốt và hướng đến chân thiện mỹ trong đời sống xã hội. Chi tiết đáng chú ý: một số ảnh tư liệu còn ghi lại cảnh Makara và rắn thần nhả ra một con hươu cái trên vòm cuốn nhỏ của đài thờ Mỹ Sơn E1, hiện trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng — một mô típ hiếm gặp kết hợp hai linh vật với một con mồi cụ thể trên cùng một vòm cuốn.
Vì sao mô típ vòm cuốn khác nhau giữa Mỹ Sơn, Đồng Dương và Bình Định
Phong cách, không phải địa danh, là đơn vị phân kỳ nghệ thuật Champa
Các nguồn tư liệu về nghệ thuật điêu khắc Champa phân kỳ theo phong cách chứ không chỉ theo địa danh: phong cách Đồng Dương (thế kỷ 9–10) gắn với trung tâm Phật giáo Đại thừa, mô típ lá và hoạ tiết trang trí dày đặc, xoắn xít; phong cách Mỹ Sơn (khoảng thế kỷ 10–11) chuyển sang các mảng khối khoẻ khoắn hơn; phong cách Bình Định, hay còn gọi phong cách "muộn" (khoảng thế kỷ 12–14), thiên về khối lớn, đường nét mạnh và hoành tráng. Việc gọi tên bằng phong cách thay vì chỉ bằng địa danh là điểm cần lưu ý khi đọc tài liệu về Champa, vì cùng một phong cách có thể xuất hiện ở nhiều cụm tháp khác nhau, và các nhà nghiên cứu vẫn còn tranh luận về ranh giới niên đại chính xác giữa các phong cách kế tiếp nhau.
Thay lời kết
Như vậy, hình tượng vòm cuốn trang trí trên đền tháp Champa là sản phẩm của người Chăm trên cơ sở tiếp thu những hình tượng của các nền văn hoá khác mà đặc biệt là của văn hoá Ấn Độ. Mặc dù những mô típ, biểu tượng có quy mô không lớn nhưng đó là linh hồn, nét riêng và sự đặc sắc của văn hoá Champa nói riêng và văn hoá Việt Nam nói chung. Nhờ các nghệ nhân điêu khắc xưa, tâm thức ấy được chuyển tải thông qua hình dáng tổng thể vòm cuốn phù hợp với đền tháp kiến trúc; là sự kết hợp hài hoà và nhuần nhuyễn giữa nghệ thuật điêu khắc trang trí với nghệ thuật kiến trúc bằng các hoạ tiết trang trí của vòm cuốn. Có thể nhận định rằng nghệ thuật điêu khắc vòm cuốn của kiến trúc Champa đã tiếp thu một cách có chọn lọc những tinh hoa văn hoá của các quốc gia khác trên thế giới để làm giàu các giá trị văn hoá nội tại, thể hiện sự chủ động trong việc xây dựng đặc trưng riêng của văn hoá Việt Nam, khẳng định sự độc lập, tự chủ về văn hoá và chủ quyền lãnh thổ.
Di sản của văn hoá Champa là vô cùng giá trị, mỗi công trình kiến trúc, điêu khắc Champa, ngoài chức năng thẩm mỹ công trình còn thể hiện sinh động ước vọng về cuộc sống tốt đẹp, hướng thiện, góp phần quan trọng làm nên sự đa dạng, phong phú và đặc sắc của nền văn hoá Việt Nam. Vì vậy, việc gìn giữ, bảo tồn và phát huy những thành tố văn hoá ấy là vô cùng cần thiết; các hoạt động nghiên cứu, ứng dụng các biểu tượng của nghệ thuật điêu khắc Champa vào trang trí mỹ thuật, kiến trúc đương đại sẽ là hành động tôn vinh, góp phần bảo tồn và phát huy di sản quý báu, làm nên một Việt Nam hội nhập, phồn vinh và đậm đà bản sắc dân tộc.
Ranh giới niên đại giữa các phong cách điêu khắc Champa (Đồng Dương, Mỹ Sơn, Bình Định) còn khác nhau giữa các nguồn nghiên cứu; bài giữ nguyên cách gọi theo phong cách như tư liệu gốc, không tự chọn một mốc năm cụ thể.
Vui lòng ghi "Nguồn: canhquan.net" khi sao chép.