Làm kiến trúc sư cảnh quan ở Việt Nam có khó không? Có — nhưng không phải khó kiểu "không sống nổi". Cái khó nằm ở chỗ đây là con đường còn mới: chưa có công thức sẵn, xã hội chưa quen trả tiền cho phần "ngoài nhà", và người làm nghề phải tự dọn đường từng chút. Bài này gọi tên năm cái khó thật sự — kèm cách những người đi trước đã vượt qua từng cái.
Một sân vườn nhà phố tại Dĩ An — thị trường cảnh quan Việt Nam đã có khách sẵn sàng đầu tư thật, vấn đề là nghề có đủ người làm tử tế
Ảnh: Silver Cloud Landscape
Khó 1: Trường dạy một đằng, công trường nói một nẻo
Sinh viên tốt nghiệp giỏi, đồ án lung linh — nhưng ra công trường thì lúng túng: không đọc được tiến độ, không hiểu ngôn ngữ của kỹ sư và nhà thầu, không biết một bầu cây được đánh lên và hạ xuống như thế nào. Đây là khoảng trống chung của mọi ngành thiết kế, nhưng nặng hơn ở cảnh quan vì một nửa vật liệu còn sống. Lối ra duy nhất đã được kiểm chứng: thực tập sớm ở đơn vị thực chiến, chấp nhận giai đoạn ra công trường bê chậu cây — vì khoảng cách bản vẽ – hiện trường chỉ học được bằng chân.
Từ phòng đồ án đến buồng khí hậu: hai thế giới của cùng một nghề — và đoạn giữa không có trong giáo trình
Ảnh trái: Lâm Bảo — Canhquan.net · Ảnh phải: Silver Cloud Landscape
Khó 2: Bị mời vào cuối bữa tiệc
Ở nhiều dự án, kiến trúc sư cảnh quan chỉ được gọi khi mọi thứ đã xong — nhà đã đặt, sân đã đổ, và "cảnh quan" bị hiểu là phủ cây lên phần đất còn thừa. Thiết kế bị bóp nghẹt từ ngoài đề bài. Cách nâng vị thế không phải than phiền mà là chứng minh giá trị ở khâu sớm: người có tư duy tổng thể và biết nói chuyện bằng con số — bóng mát, thoát nước, vi khí hậu, chi phí vòng đời — sẽ được mời vào bàn từ khâu ý tưởng, như cách các đô thị lớn đã học được rằng không gian mở là hạ tầng, không phải trang trí.
Nguyễn Huệ và Tao Đàn — bằng chứng ngay giữa TP.HCM rằng không gian mở làm ra giá trị; phần việc của nghề là được đứng ở khâu quyết định
Ảnh: Steffen Schmitz · Diego Delso / Wikimedia Commons — CC BY-SA
Khó 3: Kho tri thức nằm ngoài tiếng Việt
Sách hay, nghiên cứu, hồ sơ dự án mẫu của ngành phần lớn bằng tiếng Anh. Không có ngoại ngữ là tự khóa mình khỏi kho tri thức lớn nhất của nghề — và khỏi cả cơ hội làm việc với chuyên gia quốc tế đang vào Việt Nam ngày một nhiều. Tiếng Anh của người làm cảnh quan không cần hoa mỹ: đọc được tài liệu, viết được email, gọi đúng tên loài và vật liệu là đủ dùng — và học được song song với việc làm.
Khó 4: Cạnh tranh chưa lành mạnh
Nội thất, kiến trúc, thậm chí nhà thầu thi công đều có thể "kiêm" thiết kế cảnh quan bằng đội chưa được đào tạo — giá rẻ hơn, và chủ đầu tư chưa đủ thông tin để phân biệt. Vũ khí của người được đào tạo bài bản là thứ đội kiêm nhiệm không có: kiến thức loài cây và vòng đời của chúng, tư duy phối kết theo người dùng, và bộ hồ sơ kỹ thuật khiến công trình sau ba năm vẫn đúng thiết kế. Thị trường sẽ tự lọc — với điều kiện người làm thật giữ chuẩn thật.
Khác biệt của đào tạo bài bản nằm ở chi tiết: cọc chống đúng kỹ thuật, và một chi tiết vườn Nhật làm đúng nghi thức ngay tại Gò Vấp
Ảnh trái: Ian S / Wikimedia Commons — CC BY-SA 2.0 · Ảnh phải: SGL Vietnam — sgl.com.vn
Khó 5: Nghề chín chậm — và đó là tin tốt
Thu nhập khởi điểm của ngành không cao hơn kiến trúc công trình, và tên tuổi thì đến muộn — vì vật liệu chính của nghề cần năm tháng để chứng minh một quyết định trồng là đúng. Nhưng chín chậm cũng nghĩa là khó bị thay thế: kinh nghiệm về cây, đất, nước không có đường tắt, và các tên tuổi lớn nhất của nghề đều nở muộn. Trong khi đó thị trường đang chạy về phía nghề: đô thị cần không gian mở, nhà ở cần vườn thật, và lứa kiến trúc sư cảnh quan chính quy đầu tiên mới chỉ vào nghề từ 2018 — sân còn rất rộng.
Trần của nghề rất cao: từ thảm cây kiểu Oudolf đến High Line — những bài toán mà thị trường Việt Nam sớm muộn cũng đặt hàng
Ảnh trái: Zandcee / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0 · Ảnh phải: Mike Peel / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0
Vậy có đáng dấn thân không?
Nếu cần một nghề ổn định theo khuôn có sẵn — chưa chắc. Nếu chịu được vài năm đầu lương thường, học bằng chân ở công trường và bằng mắt ở vườn ươm, thì đây là một trong số ít nghề mà người đi sớm còn kịp trở thành người đặt chuẩn. Con đường chưa được vẽ sẵn — nghĩa là ai đi bây giờ đang vẽ nó.