Năm 1980, nhà xã hội học William H. Whyte công bố một cuốn sách mỏng — 125 trang — tên "The Social Life of Small Urban Spaces" (Nhà xuất bản Conservation Foundation). Sách dựa trên Street Life Project, một khảo sát Whyte làm cho Uỷ ban Quy hoạch New York từ năm 1969: đặt camera time-lapse quan sát 18 địa điểm công cộng ở Manhattan, tua nhanh cảnh quay để đếm ai ngồi đâu, lúc nào, và vì sao. Đến giờ sách vẫn nằm trong danh mục đọc bắt buộc của ngành quy hoạch đô thị.
Vì sao neo vào một cuốn sách quan sát bằng camera thay vì lý thuyết
Công viên đô thị làm được việc gì ngoài phủ xanh, ai chịu trách nhiệm khi nó không làm được việc đó, và có cách nào đo một không gian mở đang thành công hay thất bại mà không chỉ dựa vào cảm tính — ba câu hỏi này khó trả lời bằng lý thuyết thiết kế thông thường, vì cảm nhận "đẹp" hay "xấu" của một quảng trường không nói được gì về việc nó có đông người hay không. Whyte giải quyết bằng cách bỏ hẳn tranh luận thẩm mỹ, chỉ đếm hành vi thật trên phim.
Công viên có nhiệm vụ cụ thể — không chỉ là mảng xanh
Bryant Park, ngay sau Thư viện Công cộng New York, là ví dụ rõ nhất cho việc một công viên có thể có nhiệm vụ xã hội cụ thể, đo được, chứ không chỉ là chỉ tiêu diện tích cây xanh. Thập niên 1970 và đầu 1980, công viên này là chỗ tránh xa: hàng rào bụi rậm cao ngang đầu người bao quanh công viên che khuất hoàn toàn tầm nhìn từ đường phố vào trong, khiến bên trong trở thành nơi buôn bán ma tuý, còn người đi làm quanh khu vực tránh đi ngang qua sau giờ tan tầm.
Cái bẫy: coi cây xanh rậm là an toàn
Đây đúng là cái bẫy hay gặp nhất khi thiết kế mảng xanh đô thị: trồng dày, rào kín để "cách ly tiếng ồn, tạo riêng tư" — nhưng cách ly tầm nhìn cũng đồng thời cách ly luôn sự giám sát tự nhiên của người qua đường. Không ai nhìn thấy bên trong thì không ai biết bên trong đang xảy ra chuyện gì, kể cả chuyện xấu. Bryant Park của thập niên 1970 là minh chứng: càng rậm, càng kín, càng nguy hiểm.
Bryant Park Restoration Corporation (BPRC) — tổ chức phi lợi nhuận do Dan Biederman cùng chủ tịch Thư viện Công cộng New York Andrew Heiskell và quỹ Rockefeller Brothers Fund lập năm 1980 — bắt đầu bằng những việc rất nhỏ: dọn rác, xoá graffiti, lập đội an ninh riêng. Bảy năm đầu, chỉ với các bước đó, tội phạm giảm 92% và lượng khách hàng năm tăng gấp đôi, theo tư liệu chính thức của bryantpark.org.
Nhưng bước ngoặt thật sự đến năm 1988, khi công viên đóng cửa để cải tạo toàn diện suốt bốn năm, mở lại năm 1992. Đơn vị thiết kế cảnh quan Hanna/Olin Ltd. phá bỏ hàng rào bụi rậm, hạ mặt bằng công viên gần với cao độ vỉa hè, mở thêm lối vào để tăng khả năng nhìn thấy từ đường phố vào trong. Vườn hoa kiểu Pháp được làm lại theo thiết kế của Lynden Miller. Và Biederman mời đúng William Whyte làm cố vấn thiết kế cho lần cải tạo này.
Quyết định nhỏ nhất lại quan trọng nhất: ghế rời
Quyết định đầu tiên hai người thống nhất không phải cây gì hay đường nào, mà là: toàn bộ ghế trong công viên phải là ghế rời, không cố định xuống nền. Whyte cho rằng ghế rời trao cho người dùng quyền tự chọn vị trí — quay mặt về phía vườn hoa, phía các toà cao ốc, hay theo hướng nắng lúc đó đang chiếu — thay vì bị ép ngồi theo hướng người thiết kế đã quyết sẵn. 2.000 chiếc ghế bistro rời hiện vẫn còn ở Bryant Park, theo số liệu công viên công bố. Không có hạng mục kiến trúc nào tốn kém bằng một dãy tường hay đài phun nước, nhưng chính cái ghế rời rẻ tiền đó lại là chi tiết đo được rõ nhất sự khác biệt giữa một công viên bị né tránh và một công viên đầy người vào giờ ăn trưa.
Ai chịu trách nhiệm khi công viên không làm được việc
Câu hỏi "của ai" không có một câu trả lời chung cho mọi công viên. Ngay trong cùng thành phố New York, Central Park và Bryant Park đã đi theo hai mô hình khác hẳn nhau, và cả hai lại khác xa cách quản lý công viên công truyền thống.
Central Park: quỹ phi lợi nhuận gánh phần lớn ngân sách
Central Park Conservancy thành lập ngày 13/12/1980, từ việc sáp nhập Central Park Task Force và Central Park Community Fund — một mô hình đối tác công-tư (public-private partnership). Theo thoả thuận quản lý ký năm 1993 với thành phố, thành phố New York vẫn giữ quyền sở hữu đất và trách nhiệm chính sách với Central Park, còn Conservancy chịu trách nhiệm vận hành và bảo trì hằng ngày. Ngân sách vận hành công viên hiện gần 74 triệu USD một năm, và trong suốt 30 năm hoạt động, Conservancy đã rót vào công viên 500 triệu USD đầu tư, gần 80% trong số đó đến từ nguồn tư nhân — theo số liệu công bố trên centralparknyc.org. Nói cách khác: phần lớn tiền giữ cho Central Park không xuống cấp không đến từ ngân sách thành phố.
Bryant Park: doanh nghiệp quanh công viên trả tiền vận hành
Bryant Park đi theo mô hình khác hẳn: Business Improvement District (BID). Các chủ bất động sản quanh công viên đóng một khoản phí bắt buộc (assessment) do thành phố thu hộ, nộp về Bryant Park Corporation — đơn vị phi lợi nhuận vận hành công viên. Từ năm 1986 khi Biederman tiếp quản, park đã không nhận một đồng ngân sách thành phố nào suốt hơn 29 năm liền, tự tạo ra khoảng 30 triệu USD doanh thu mỗi năm từ cho thuê mặt bằng ki-ốt, sự kiện, và khoản đóng góp của BID, theo tư liệu chính Bryant Park Corporation công bố.
Quản lý công truyền thống: ngân sách theo dòng thành phố, không có nguồn thu riêng
Khác với hai mô hình trên, phần lớn công viên đô thị ở các thành phố khác — kể cả nhiều công viên nhỏ trong chính New York không nằm trong khu vực BID hay có quỹ bảo trợ riêng — vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách bảo trì công viên do sở công viên thành phố phân bổ hằng năm, xếp hàng cạnh tranh với hạ tầng khác của cả thành phố. Khi ngân sách thành phố bị cắt, công viên không có nguồn thu riêng thường là hạng mục bị cắt trước — không phải vì nó ít giá trị, mà vì nó không có ai đứng ra vận động ngân sách cho riêng nó như một BID hay một conservancy làm.
Điểm chung của hai mô hình Central Park và Bryant Park: cả hai đều tách trách nhiệm vận hành ra khỏi bộ máy hành chính công thông thường, giao nó cho một tổ chức có động lực tài chính và uy tín gắn trực tiếp với việc công viên đó có đông người hay không. Đây là câu trả lời thực tế hơn cho câu hỏi "ai chịu trách nhiệm" so với việc chỉ ghi tên chính quyền thành phố lên bảng biển công viên.
Thước đo không phải cảm tính — Whyte quay phim để chứng minh
Cái đắt nhất trong công trình của Whyte không phải các kết luận, mà là cách ông đi tới kết luận. Suốt Street Life Project, đội của ông đặt camera time-lapse tại các quảng trường và công viên nhỏ ở Manhattan, tua nhanh nhiều giờ quay thành vài phút để nhìn ra hình mẫu: người ta chọn ngồi ở đâu, tụ lại lúc nào, tránh chỗ nào dù chỗ đó nhìn rất đẹp trên bản vẽ. Bộ phim tài liệu cùng tên với sách, dài 58 phút, dựng từ chính những đoạn quay đó — và được Anthology Film Archives phục chế lại năm 2025 để chiếu lại. Đây là điều đáng chú ý với nghề thiết kế cảnh quan: kết luận không đến từ gu thẩm mỹ của người quan sát, mà từ việc đếm hành vi thật trên phim.
Bốn điều Whyte đo được quyết định một không gian có đông người hay không
Từ hàng trăm giờ quay, Whyte rút ra một số yếu tố lặp lại ở mọi không gian đông người: chỗ ngồi đủ và linh hoạt (ghế rời, bậc thềm, gờ tường đủ cao để ngồi), có nắng vào những giờ cần nắng, có mặt nước hoặc yếu tố tạo tiếng động che bớt tiếng ồn phố, và nằm đúng trên luồng người qua lại thay vì nép sang một góc khuất. Một quảng trường thiếu bất kỳ yếu tố nào trong số này thường vắng người dù diện tích rộng, vị trí đẹp.
Paley Park, một mảnh đất chỉ rộng một phần mười mẫu Anh trên phố 53 Manhattan, do Zion & Breene Associates thiết kế năm 1967 cho William Paley, là ví dụ Whyte hay dẫn nhất. Công viên nhỏ này nâng cao vài bậc so với vỉa hè để tạo cảm giác tách khỏi phố, có bức tường thác nước cao che kín phía sau tạo tiếng ồn trắng át bớt tiếng xe cộ, tường dây leo và tán cây thấp hai bên chắn thêm âm thanh, và ghế lưới rời kê tự do quanh những gốc cây. Chính bộ phim của Whyte ghi lại cảnh công viên bé xíu này gần như lúc nào cũng kín người giữa giờ trưa — trở thành mẫu tham chiếu cho khái niệm không gian công cộng do tư nhân sở hữu (privately owned public space) ở New York.
Điều thú vị: quảng trường Seagram lại là ca THÀNH CÔNG, không phải thất bại
Một điều dễ hiểu lầm khi kể lại nghiên cứu của Whyte: nhiều người nhớ nhầm quảng trường trước toà Seagram Building (Mies van der Rohe và Philip Johnson thiết kế) là ví dụ thất bại. Sự thật ngược lại. Whyte và đội của ông quan sát thấy người New York chiếm dụng ngay các bậc thềm và bức tường thấp viền quanh quảng trường Seagram để ngồi, phơi nắng, trò chuyện — vì chiều cao và chiều rộng của tường/bậc đó vừa đủ làm ghế ngồi thoải mái. Cái thật sự thất bại là hàng trăm quảng trường văn phòng khác mọc lên sau đó, nhái lại việc lùi công trình vào để lấy ưu đãi hệ số xây dựng theo quy định phân vùng năm 1961 của New York, nhưng không sao chép được tỷ lệ và sự hào phóng chi tiết của Seagram — kết quả là những khoảng sân trống trải, hút gió, không ai ngồi lại, dù đứng cạnh các cao ốc đông người qua lại nhất thành phố.
Sự nhầm lẫn đó tự nó là một bài học cho nghề: không phải quảng trường lớn nào trước toà nhà cao tầng cũng thất bại, và không phải công viên nhỏ nào cũng thành công. Cái quyết định là bốn yếu tố đo được — chỗ ngồi, nắng, nước hoặc âm thanh che chắn, và vị trí trên luồng người — chứ không phải diện tích hay tên tuổi kiến trúc sư đứng sau.
Áp cho một không gian mở đang có ở gần nhà
Cách dùng thực tế của bốn tiêu chí này không phải để chấm điểm Bryant Park hay Paley Park — hai chỗ đó đã có sẵn kết luận. Cách dùng thật là đứng ở một quảng trường, một công viên nhỏ, một sân trước chung cư bất kỳ, rồi tự hỏi bốn câu: có đủ chỗ ngồi mà người ta tự chọn hướng ngồi được không, có nắng đúng giờ người ta cần ra ngoài không, có yếu tố nước hoặc âm thanh nào che bớt tiếng ồn xung quanh không, và không gian đó có nằm trên đường người ta vốn đã đi qua hay bị đẩy ra một góc phải cố tình rẽ vào mới tới.
| Địa điểm | Bốn tiêu chí Whyte | Kết quả quan sát |
|---|---|---|
| Bryant Park (sau cải tạo 1992) | Ghế rời 2.000 chiếc, mở tầm nhìn từ phố, vườn hoa nhiều nắng | Từ chỗ bị né tránh thành quảng trường đông khách giờ ăn trưa |
| Paley Park (1967, rộng 1/10 mẫu Anh) | Ghế lưới rời, thác nước che tiếng ồn, nâng cao tách khỏi phố | Gần như luôn kín người dù diện tích rất nhỏ |
| Quảng trường Seagram (đúng nguyên bản) | Bậc thềm và tường thấp đủ cao, rộng để ngồi | Được chiếm dụng làm chỗ ngồi ngay từ khi hoàn thành |
| Các quảng trường nhái theo Seagram (thập niên 1960-70) | Lùi công trình lấy ưu đãi hệ số xây dựng, thiếu chỗ ngồi thật | Trống trải, hút gió, không ai ngồi lại |
Với một khu đô thị mới ở Việt Nam, phần khó nhất thường không phải vẽ hình khối quảng trường — mà là quyết định ai sẽ là bên chịu trách nhiệm giữ nó sống sau ngày khánh thành. Central Park và Bryant Park cho hai câu trả lời khác nhau (quỹ phi lợi nhuận, hoặc doanh nghiệp quanh khu đóng phí vận hành), nhưng cả hai đều thống nhất một điểm: công viên chỉ tiếp tục làm đúng việc của nó khi có một bên cụ thể, có động lực tài chính rõ ràng, đứng ra giữ cho bốn tiêu chí kia không mất đi theo thời gian.
Bài liên quan cùng chủ đề trên canhquan.net: xem thêm về cây xanh như vật liệu thiết kế cốt lõi, các chủ đề kiến trúc cảnh quan đương đại, và các ví dụ thiết kế cảnh quan truyền cảm hứng ở phần nút bên dưới.
Vui lòng ghi "Nguồn: canhquan.net" khi sao chép.