Trong giới kiến trúc cảnh quan Việt Nam, TS.KTS Vũ Việt Anh là một trong số ít người cùng lúc giữ ba vai: người làm nghề, người dạy nghề và người góp tiếng nói cho chính sách đô thị.

Ba vai của một kiến trúc sư cảnh quan

TS.KTS Vũ Việt Anh hiện là Giám đốc thiết kế TA Landscape Architecture — một trong những văn phòng thiết kế cảnh quan có tiếng tại Việt Nam. Song song với công việc thực hành, ông là Viện trưởng Viện Đào tạo Quốc tế và giảng viên Bộ môn Kiến trúc cảnh quan, khoa Quy hoạch, Trường Đại học Kiến trúc TP. Hồ Chí Minh.

Ở vai trò nghề nghiệp, ông là Ủy viên Ban Thường vụ Hội Kiến trúc sư TP. Hồ Chí Minh và Ủy viên Ban Chấp hành Hội Kiến trúc sư Việt Nam. Chính vị trí giao thoa giữa thực hành, giảng dạy và hoạt động hội nghề nghiệp giúp góc nhìn của ông về đô thị vừa cụ thể, vừa có tầm chính sách.

Cây xanh đường phố: thứ làm nên ký ức Sài Gòn

Tại hội thảo “Vấn đề cây xanh đô thị TP. Hồ Chí Minh” do Hội Kiến trúc sư TP.HCM tổ chức, ông trình bày tham luận “Cây xanh đường phố — ứng xử thiết kế tương quan với cảnh quan và hạ tầng đô thị”.

Luận điểm mở đầu rất đáng chú ý: với một đô thị nhiệt đới như TP.HCM, hình ảnh cây xanh đọng lại trong ký ức mỗi người phần lớn đến từ những hàng cây trên đường phố, chứ không phải từ công viên. Ông dẫn lại việc những hàng cây cao của rừng mưa nhiệt đới định hình bản sắc Sài Gòn đã được nhắc đến trong cuốn sách kinh điển về đô thị Urban Transformation của Peter Bosselmann.

Nghịch lý Quận 3: “xanh” mà không có công viên

Ông chỉ ra một bất cập trong cách tính chỉ tiêu hiện hành: cây xanh đường phố được xếp vào nhóm cây xanh sử dụng công cộng, nhưng chỉ tiêu đất cây xanh công cộng lại chỉ tính phần đất xây công viên, vườn hoa. Cách quy định này vừa bỏ qua giá trị sinh thái của cây xanh đường phố, vừa thiếu động lực để phát triển loại hình này.

Minh chứng ông đưa ra rất thuyết phục: Quận 3 gần như không có công viên theo ranh hành chính, nhưng trong cảm nhận của người dân và du khách vẫn là một trong những quận “xanh” bậc nhất thành phố — nhờ nguồn vốn cây xanh đường phố tích lũy qua lịch sử.

Cây xanh là hạ tầng, không phải vật trang trí

Điểm cốt lõi trong quan điểm của ông: cây xanh đường phố phải được nhìn như một hệ hạ tầng sinh thái dạng tuyến, chứ không phải những bồn cây rời rạc.

• Trồng theo tuyến, bồn liên hoàn thay vì bồn rời: giúp thấm thoát nước mặt, tạo lớp đệm an toàn cho người đi bộ, và quan trọng nhất là để bộ rễ liên kết với nhau — tán cây đan thành vòm, chống chịu mưa bão tốt hơn hẳn. Ông cho rằng nhiều cây ngã đổ sau mưa bão ở TP.HCM có nguyên nhân từ việc trồng bồn rời, kém liên kết.
• Tôn trọng không gian ngầm của rễ — khoảng “drip-line”, tức hình chiếu tán cây xuống vỉa hè, đúng ra không được xâm phạm.
• Tuyến cây xanh là hành lang sinh thái nối công viên này sang vườn hoa khác, tạo đường đi cho côn trùng, chim chóc, bảo đảm đa dạng sinh học.

Cây xanh đến trước, hạ tầng đến sau

Một nhận xét sắc sảo khác: ở TP.HCM, cây xanh đường phố có trước cả vỉa hè cứng, trước hệ thống điện, nước, viễn thông. Toàn bộ không gian vỉa hè vốn là của cây, nay bị lùi lại và cắt giảm dần mà “không hề có khoản đền bù giải tỏa nào”. Đất bị nén chặt, nước mặt bị dẫn hết vào cống, mực nước ngầm sụt giảm — điều kiện sống của cây kém đi rõ rệt.

Ông cũng cảnh báo xu hướng vỉa hè mới chỉ còn 3–4m, thậm chí có dự án chấp nhận trồng cây phía trên đường ống thoát nước để tiết kiệm đất — trong khi những vỉa hè rộng 6–8m như Nguyễn Huệ, Lê Lợi, 3 Tháng 2 gần như không còn xuất hiện ở khu đô thị mới.

Những đề xuất cụ thể

Ở tầm chính sách: quy chuẩn vệt cây xanh sinh thái tối thiểu 1,5m bề rộng trên mặt cắt vỉa hè; bồn riêng lẻ tối thiểu 1,5m × 1,5m và nên dùng lát “mềm” (gạch tự chèn) ở phần nối các ô trồng cây. Quy chuẩn hóa việc giằng chống cây từ khi mới trồng đến khi trưởng thành.

Ở quy mô thành phố: phân loại tính chất kiến trúc cảnh quan các tuyến đường để chọn chủng loại cây tương ứng — học kinh nghiệm Singapore (4 loại hình thái: đường đô thị, nông thôn, ven biển, ven rừng) và Philadelphia (phân loại theo công năng và phân cấp đường).

Ông cũng đề xuất xây tiêu chuẩn số lượng cây thân gỗ trên đầu người, và cơ chế cho phép người dân đăng ký theo dõi, chăm sóc một địa chỉ cây cụ thể — biến việc giữ cây thành trách nhiệm cộng đồng chứ không chỉ của chính quyền.

Một phép tính đáng suy nghĩ

TP. Hồ Chí Minh hiện có khoảng 3.600 km đường. Nếu cứ 20m trồng một cây, thành phố sẽ có 180.000 cây xanh. Diện tích giao thông chiếm khoảng 12,2%; chỉ cần biến 2% diện tích đường (gồm cả vỉa hè) thành mảng xanh, thành phố sẽ có hành lang sinh thái hơn 500 ha.

Con số ấy cho thấy dư địa còn rất lớn — và nó nằm ngay trên những tuyến đường hiện hữu, không cần chờ quỹ đất mới.

Vai trò của người làm nghề

Kết lại tham luận, ông đề nghị Hội Kiến trúc sư TP.HCM chủ trì biên soạn bộ tiêu chuẩn hoặc hướng dẫn thiết kế vỉa hè bảo đảm hài hòa giữa kiến trúc cảnh quan, cây xanh và hạ tầng kỹ thuật, theo quy mô mặt cắt đường và đặc điểm văn hóa – xã hội từng khu vực; đồng thời cập nhật điển hình hóa thiết kế trồng cây và học tập giải pháp “vườn mưa” chống ngập dọc các tuyến giao thông.

Thông điệp cuối cùng ông gửi tới đồng nghiệp giản dị mà rõ ràng: cùng nhìn về một hướng — một tương lai xanh tươi và bền vững cho thành phố.

Nguồn tư liệu: Tham luận “Cây xanh đường phố — ứng xử thiết kế tương quan với cảnh quan và hạ tầng đô thị”, Hội thảo “Vấn đề cây xanh đô thị TP. Hồ Chí Minh”, Hội Kiến trúc sư TP. Hồ Chí Minh.