Kiến trúc từng bị coi là lãnh địa của đàn ông — và Zaha Hadid phải đến năm 2004 mới trở thành người phụ nữ đầu tiên nhận giải Pritzker sau 26 mùa giải toàn nam. Nhưng cánh cửa bà đẩy ra chưa bao giờ khép lại: mười gương mặt dưới đây đang định hình kiến trúc đương đại theo mười hướng khác nhau — từ đài tưởng niệm khắc tên 58.000 người đến vật liệu in bằng sinh học.
Zaha Hadid — người phụ nữ đầu tiên nhận Pritzker (2004), người mở đường cho tất cả các tên tuổi bên dưới
Ảnh: Dmitry Ternovoy / Wikimedia Commons — FAL
Lina Bo Bardi — người xây kiến trúc cho số đông
Sinh ở Ý, thành danh ở Brazil, Bo Bardi (1914–1992) tin kiến trúc phải phục vụ đời sống thường dân. Bảo tàng MASP của bà ở São Paulo treo cả khối nhà lên bốn cột đỏ để nhường mặt đất làm quảng trường công cộng — nửa thế kỷ sau vẫn là bài học về việc công trình lớn trả lại không gian cho phố. Di sản của bà chỉ được thế giới đánh giá đúng tầm sau khi bà mất, với Sư tử Vàng Venice truy tặng năm 2021.
Maya Lin — đài tưởng niệm thay đổi cả thể loại
Năm 21 tuổi, còn là sinh viên, Maya Lin thắng cuộc thi thiết kế Đài tưởng niệm Cựu binh Việt Nam tại Washington: một vết cắt đá granite đen chìm vào mặt đất, khắc tên hơn 58.000 người. Không tượng, không cột — chỉ mặt đá phản chiếu người đang đọc tên. Công trình gây tranh cãi dữ dội rồi trở thành chuẩn mực mới của thể loại tưởng niệm; sự nghiệp về sau của bà đi hẳn về phía đất — những tác phẩm điêu khắc địa hình nằm giữa nghệ thuật và cảnh quan.
Lina Bo Bardi và Maya Lin — một người trả mặt đất cho công chúng, một người khắc ký ức vào mặt đất
Ảnh trái: Wikimedia Commons — Public domain · Ảnh phải: Berkeley Center for New Media / Wikimedia Commons — CC BY-SA 2.0
Kazuyo Sejima — nhẹ đến mức gần như biến mất
Đồng sáng lập SANAA và nhận Pritzker năm 2010 (người phụ nữ thứ hai trong lịch sử giải), Sejima theo đuổi thứ kiến trúc mỏng, trong và nhẹ đến mức ranh giới trong – ngoài gần như tan biến: Bảo tàng Nghệ thuật thế kỷ 21 ở Kanazawa là một vòng kính không mặt tiền, không mặt hậu. Năm 2010 bà cũng là phụ nữ đầu tiên làm giám tuyển Venice Architecture Biennale.
Odile Decq — kẻ nổi loạn của Paris
Với phong cách goth không lẫn vào đâu, Decq thắng Sư tử Vàng Venice từ 1996 và dựng một loạt công trình táo bạo — nhà hàng treo trong nhà hát Opera Garnier, bảo tàng MACRO ở Rome. Đóng góp lớn nhất của bà có thể là giáo dục: năm 2014 bà mở trường kiến trúc Confluence tại Lyon để dạy nghề theo cách chính bà từng bị từ chối.
Kazuyo Sejima và Odile Decq — hai thái cực: tối giản trong suốt và nổi loạn kịch tính
Ảnh trái: Bruno Cordioli / Wikimedia Commons — CC BY 2.0 · Ảnh phải: Columbia GSAPP / Wikimedia Commons — CC BY 2.0
Amanda Levete — đường cong công nghệ Anh
Từng đồng dẫn dắt Future Systems với tòa Selfridges Birmingham phủ 15.000 đĩa nhôm, Levete lập AL_A năm 2009 và thắng dự án mở rộng bảo tàng V&A London — một sân sứ trắng nghiêng dẫn khách xuống không gian triển lãm ngầm. Kiến trúc của bà đặt cược vào vật liệu và kỹ thuật chế tác đi trước thời.
Momoyo Kaijima — kiến trúc học từ đời thường
Đồng sáng lập Atelier Bow-Wow (Tokyo), Kaijima nổi tiếng với khái niệm "pet architecture" — nghiên cứu những công trình tí hon chen trong kẽ hở đô thị Tokyo — và phương pháp "behaviorology": vẽ lại tỉ mỉ cách con người thực sự dùng không gian trước khi thiết kế. Ảnh hưởng của bà nằm ở cách nhìn: kiến trúc bắt đầu từ quan sát, không phải từ hình khối.
Amanda Levete và Momoyo Kaijima — công nghệ chế tác và nhân học đô thị
Ảnh trái: Seriousarchfan / Wikimedia Commons — CC BY-SA 3.0 · Ảnh phải: GSAPPstudent / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0
Neri Oxman — thiên nhiên làm nhà máy
Đứng giữa kiến trúc, sinh học và khoa học vật liệu, Oxman cùng nhóm Mediated Matter (MIT Media Lab) tạo ra những vật thể "nuôi" bằng sinh vật sống — gian trưng bày tơ tằm dệt bởi 6.500 con tằm, chuỗi vật liệu in 3D từ chitin vỏ tôm. Với ngành cảnh quan, hướng đi của bà đáng theo dõi nhất: vật liệu xây dựng tự phân hủy và tự mọc — đúng nghĩa đen.
Amale Andraos, Sharon Davis, Shahira Fahmy — thế hệ mở biên giới
Andraos (WORKac) trở thành nữ hiệu trưởng đầu tiên của trường kiến trúc Columbia GSAPP, đẩy mạnh nhánh kiến trúc – nông nghiệp đô thị. Sharon Davis bỏ nghề tài chính để xây các công trình y tế và nhà ở phi lợi nhuận ở Rwanda, Nepal — kiến trúc như công cụ phát triển cộng đồng. Shahira Fahmy (Cairo) mang ngôn ngữ đương đại vào bối cảnh Trung Đông, từ quy hoạch đến nội thất. Ba con đường rất khác nhau, chung một điểm: định nghĩa lại "hành nghề kiến trúc" rộng hơn phòng vẽ.
Neri Oxman và Amale Andraos — vật liệu sinh học và giáo dục kiến trúc
Ảnh trái: PopTech / Wikimedia Commons — CC BY-SA 2.0 · Ảnh phải: GSAPPstudent / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0
Điểm chung của mười con đường
Không ai trong số họ thành danh bằng cách đi lối có sẵn: người đào sâu vào quan sát, người rẽ sang sinh học, người xây trường, người xây cho cộng đồng nghèo. Bài học cho người vào nghề — ở Việt Nam cũng vậy, nơi lứa kiến trúc sư cảnh quan chính quy đầu tiên đang tự vẽ đường đi của mình — là biên giới nghề rộng hơn phòng vẽ rất nhiều, và thời gian chín của mỗi con đường không ai giống ai. Còn với câu hỏi nghề này có đáng dấn thân không — mười người phụ nữ trên đã trả lời bằng mười cách.