Expo Georgia ở Tbilisi: khi cảnh quan là bộ khung, không phải lớp trang trí

Trung tâm hội nghị là loại công trình dễ làm hỏng một khu đất nhất: khối tích rất lớn, mặt đứng dài và kín, hoạt động dồn vào vài ngày rồi trống hàng tuần, kèm theo bãi đỗ xe mênh mông. Đặt một khối như vậy vào giữa đô thị mà không tính kỹ phần ngoài trời thì được một cỗ máy sự kiện nằm giữa một vùng chết. Phương án Expo Georgia ở Tbilisi — do Trahan Architects làm cùng Christopher Counts Studio cho phần cảnh quan — đáng đọc chính ở chỗ nó xử vấn đề này thế nào.

Tbilisi trải trên các sườn dốc hai bên sông Kura — địa hình ấy là điều kiện đầu tiên mà bất kỳ khối tích lớn nào đặt vào thành phố cũng phải trả lời

Bài toán của khu đất

Khu Expo Georgia nằm ở quận Didube-Chugureti, phần đất hậu công nghiệp phía bắc trung tâm Tbilisi — loại đất mà nhiều đô thị đang có: từng là khu sản xuất và hội chợ triển lãm, còn lại một tập hợp công trình rời rạc, sân bãi rộng và một lượng cây lâu năm đã thành rừng nhỏ trong lòng thành phố.

Quy mô tổng thể là 15 héc-ta (khoảng 40 mẫu Anh), chia làm hai giai đoạn. Chương trình dự kiến gồm trung tâm triển lãm 52.000 m², một khách sạn 200 phòng kèm phòng khánh tiết, phần thương mại, cụm rạp chiếu 10 phòng, và bãi đỗ xe cả ngầm lẫn nổi.

Đọc danh mục ấy thì thấy ngay vấn đề: đây không phải một công trình mà là một khu đô thị thu nhỏ, với các hoạt động lệch pha nhau — triển lãm dồn người theo đợt, khách sạn hoạt động đều quanh năm, rạp chiếu đông vào buổi tối, thương mại cần dòng người ban ngày. Thứ phải nối chúng lại với nhau, và phải giữ khu đất sống cả những ngày không có sự kiện, chính là phần không gian ngoài trời.

Nước đi của phương án: lấy cảnh quan làm khung, không làm nền

Điểm đáng chú ý nhất trong cách tổ chức Expo Georgia là phần cảnh quan không được giao nhiệm vụ trang trí quanh các khối nhà, mà được giao nhiệm vụ tạo trật tự cho cả khu đất: một ngôn ngữ chung và một hệ thống nối các khoảng không gian vốn rất khác nhau về tính chất, với mục tiêu rõ ràng là giữ cho khu đất được dùng quanh năm chứ không chỉ trong mùa hội chợ.

Cách đặt vấn đề ấy đảo ngược trình tự quen thuộc. Thông thường, kiến trúc chốt vị trí và hình khối trước, cảnh quan nhận phần đất còn lại. Ở đây, hệ thống ngoài trời — tuyến đi, quảng trường, mảng cây giữ lại — là bộ khung, còn các khối công trình được đặt vào bộ khung đó.

Phần công trình cũng đi theo logic ấy: nửa đầu trung tâm hội nghị được dựng thành một chuỗi mái dốc lặp lại, chia thành các mô-đun giật cấp bước 9 m. Việc chia nhỏ một khối tích khổng lồ thành các mô-đun lặp có hai tác dụng thực dụng — thi công theo giai đoạn được, và mặt đứng dài không còn đọc như một bức tường liền.

Khối tích của trung tâm hội nghị lớn tới mức bản thân nó là một mảnh đô thị — nên phần ngoài trời phải được thiết kế như đường phố, không như sân sau

Cây có sẵn: tài sản đắt nhất trên khu đất hậu công nghiệp

Khu Expo Georgia có sẵn một tập hợp cây lâu năm — thứ hầu như luôn xuất hiện trên đất công nghiệp cũ, vì cây ở đó đã được yên trong nhiều chục năm không ai đụng tới.

Giá trị của chúng lớn hơn nhiều so với cách thường được tính. Roman và Scatena (2011) tổng hợp các nghiên cứu về cây đường phố và tính ra tỉ lệ chết 3,5–5,1% mỗi năm, tuổi thọ trung bình 19–28 năm; Moll (1989) ghi nhận cây khu trung tâm sống trung bình 7 năm so với 32 năm ở ngoại ô. Nghĩa là mỗi cây trưởng thành đang đứng trên đất là một tài sản đã vượt qua đúng giai đoạn rủi ro nhất, còn mỗi cây trồng mới để "bù" vào là một canh bạc kéo dài hai ba chục năm.

Về mặt vi khí hậu, khoản chênh còn rõ hơn. Theo tổng hợp của World Resources Institute, tán cây che lên mặt cứng hạ nhiệt độ bề mặt khoảng 6 °C — gấp đôi mức 3 °C khi che thảm cỏ; mô phỏng trên mặt nhựa đường ở Florence cho chênh lệch tới 13,8–22,8 °C. Trên một khu đất mà phần lớn diện tích ngoài trời là sân bãi và đường nội bộ, mảng cây sẵn có chính là hệ thống làm mát duy nhất không tốn chi phí vận hành.

Bãi đỗ xe: hạng mục quyết định chất lượng ngoài trời

Với công trình hội nghị, bãi đỗ xe là hạng mục lớn thứ hai sau chính khối nhà, và là thứ phá hỏng không gian ngoài trời nhanh nhất. Expo Georgia chọn kết hợp đỗ xe ngầm và nổi — một quyết định tốn tiền nhưng mua lại được diện tích mặt đất.

Phép tính đằng sau đáng làm rõ, vì nó lặp lại ở mọi dự án lớn. Một chỗ đỗ xe nổi chiếm khoảng 25–30 m² kể cả đường luân chuyển. Với một trung tâm hội nghị cần vài trăm tới hơn nghìn chỗ, phần diện tích ấy vượt xa toàn bộ quảng trường và vườn cộng lại. Đưa xuống ngầm thì đắt hơn nhiều lần trên mỗi chỗ, nhưng đổi lại được mặt đất — và mặt đất trong một khu như thế này là thứ không mua thêm được.

Bãi đỗ nổi buộc phải có thì có ba cách giảm hại, đều là việc của cảnh quan: phủ tán cây lên mặt đỗ để nó không thành lò nhiệt vào buổi trưa, dùng mặt lát thấm để nước mưa không đổ hết vào cống, và chia nhỏ thành nhiều cụm xen giữa các dải trồng thay vì một thảm nhựa liền.

Mặt đứng dài và bãi đỗ rộng là hai đặc trưng của loại công trình này — cũng là hai chỗ phần cảnh quan phải làm việc nhiều nhất

Làm sao để khu đất sống vào ngày không có sự kiện

Đây là câu hỏi trung tâm, và cách trả lời chung cho mọi dự án loại này gồm bốn việc.

Trộn chức năng có nhịp khác nhau. Khách sạn, rạp chiếu, thương mại trong cùng khu đất là cách giữ dòng người vào những ngày không hội chợ — đây chính là lý do chương trình của Expo Georgia không chỉ có nhà triển lãm.

Cho phép đi xuyên qua. Một khu 15 héc-ta rào kín là một lỗ thủng trong mạng lưới đi bộ của thành phố; mở tuyến đi xuyên qua khu đất khiến người dân dùng nó như một phần đường về nhà, và dòng người ấy nuôi sống các mặt bằng thương mại.

Đặt những chỗ dùng được hằng ngày. Chỗ ngồi có bóng, sân chơi, sân thể thao nhỏ — những thứ không phụ thuộc vào sự kiện. Chúng rẻ so với tổng mức đầu tư và là thứ duy nhất hoạt động 365 ngày.

Thiết kế quảng trường cho cả hai trạng thái. Quảng trường trước cửa phải chứa được đám đông ngày khai mạc, nhưng ngày thường không được biến thành một sa mạc lát đá. Cách xử thường dùng là chia nó bằng hàng cây và mảng trồng có thể đi xuyên qua — đủ trống cho đám đông, đủ có bóng và có chỗ ngồi cho vài chục người.

Ngôn ngữ đô thị sẵn có — cấu trúc phố dốc, ban công gỗ, khoảng sân nhỏ — là nguồn tham chiếu gần nhất cho phần ngoài trời của một dự án quy mô lớn

Ngày sự kiện và ngày thường là hai bài toán khác nhau — khu đất phải giải được cả hai, và ngày thường mới là trạng thái mặc định

Rút gì cho các dự án tương tự ở Việt Nam

Việt Nam đang có đúng loại đất này: khu công nghiệp cũ trong nội đô chuyển đổi công năng, khu hội chợ triển lãm cũ, nhà máy di dời. Ba điều rút được.

Một — kiểm kê cây trước khi vẽ. Đất công nghiệp cũ ở Việt Nam thường có cây rất lớn dọc ranh và trong sân, và trong khí hậu nhiệt đới thì giá trị bóng mát của chúng cao hơn hẳn xứ ôn đới. Đây là khoản duy nhất trên khu đất mà tiền không mua lại được bằng thời gian ngắn.

Hai — đừng để hàng rào quyết định mặt bằng. Xu hướng quen thuộc là rào kín rồi tổ chức một cổng chính. Kết quả là khu đất quay lưng vào thành phố, và toàn bộ mặt tiếp giáp thành mặt sau. Mở tuyến xuyên qua từ đầu, rồi mới tính kiểm soát vé cho từng hạng mục cần kiểm soát.

Ba — tính bóng che cho quảng trường như tính kết cấu. Ở khí hậu này, một quảng trường lát đá không bóng là quảng trường chỉ dùng được sau bốn giờ chiều. Tỉ lệ diện tích có bóng vào giữa trưa nên là một chỉ tiêu ghi trong nhiệm vụ thiết kế, ngang với mật độ xây dựng và hệ số sử dụng đất.

Chốt lại

Expo Georgia là ví dụ về một cách tổ chức mà nghề đang đi tới: với những khu đất lớn hỗn hợp chức năng, phần cảnh quan không còn là lớp hoàn thiện sau cùng mà là bộ khung trật tự — thứ nối các hoạt động lệch pha nhau và giữ khu đất sống vào những ngày không có gì diễn ra. Với các dự án chuyển đổi đất công nghiệp cũ ở Việt Nam, thứ đáng mượn không phải hình thức mái dốc hay ngôn ngữ mặt đứng, mà chính là trình tự ấy: đọc khu đất và cây hiện hữu trước, dựng khung ngoài trời, rồi mới đặt công trình vào.