Blue Lagoon — cái hồ khoáng nóng lớn nhất Iceland vốn là sự cố kỹ thuật

Blue Lagoon nằm trên bán đảo Reykjanes, tây nam Iceland, là hồ nước địa nhiệt được nhắc tới nhiều nhất nước này — nhưng nó không nằm trong bất cứ quy hoạch cảnh quan nào từ đầu. Hồ hình thành từ năm 1976, khi nhà máy điện địa nhiệt Svartsengi bắt đầu bơm nước biển đã qua xử lý nhiệt ra một cánh đồng dung nham gần đó, với kỳ vọng nước sẽ thấm hết xuống lớp đá xốp, theo ghi nhận của Scandinavia Standard và mục Svartsengi power station trên Wikipedia. Silica trong nước không thấm đi mà đóng lại thành lớp bùn bịt kín đáy dung nham, và hồ cứ thế loang rộng thay vì biến mất, theo mô tả của Scandinavia Standard. Nửa thế kỷ sau, chính cái ao nước thải công nghiệp đó trở thành công trình cảnh quan được viết nhiều nhất của Iceland, với phần mở rộng gần nhất là khu nghỉ dưỡng Retreat do Basalt Architects thiết kế, hoàn thành năm 2018, theo hồ sơ dự án trên ArchDaily.

Vì sao một sự cố kỹ thuật lại thành điểm đến

Nước bơm ra từ nhà máy Svartsengi vốn không dành cho người tắm. Nó là nước biển được bơm lên từ độ sâu khoảng 2.000 m, đun nóng bằng địa nhiệt để chạy turbin phát điện và cấp nước nóng cho khu dân cư, sau đó xả ra ngoài như nước thải công nghiệp, theo Perlan và NAT. Vì đáy dung nham bị lớp silica bịt kín, nước không rút được, và bể chứa "phụ" đó lớn dần theo từng ngày vận hành nhà máy — không ai trong đội kỹ thuật ban đầu tính trước việc nước sẽ đọng lại thành một hồ có diện tích đáng kể.

Ban đầu khu vực này bị xem là nguy hiểm, cấm vào. Theo NAT và Perlan, người đầu tiên phá lệ là Valur Margeirsson, nhân viên nhà máy bị vảy nến, xin phép ngâm người trong dòng nước ấm năm 1981 vì tin rằng khoáng chất có thể làm dịu da. Da ông cải thiện rõ, tin đồn lan ra trong vùng, và tới năm 1987 mới có cơ sở tắm chính thức đầu tiên được dựng lên cạnh hồ, theo Perlan. Công ty Blue Lagoon thành lập năm 1992, chính thức biến khu nước thải thành dịch vụ spa công cộng, theo NAT. Nói cách khác, toàn bộ chuỗi giá trị du lịch phát triển sau đó — spa, khách sạn, dòng mỹ phẩm chiết xuất từ silica — được xây trên nền một hạ tầng công nghiệp vốn không hề được thiết kế cho con người tắm, và mất hơn một thập kỷ mới được công nhận là an toàn để khai thác dịch vụ.

Vì sao nước có màu xanh sữa

Nước hồ giàu silica và lưu huỳnh, hai khoáng chất tạo nên độ đục và màu xanh trắng đặc trưng khi ánh sáng tán xạ qua các hạt lơ lửng, theo hồ sơ dự án Retreat của Basalt Architects. Silica cũng là nguyên nhân khiến hồ tự bịt kín đáy suốt gần 50 năm qua — cùng một cơ chế vừa tạo ra bể chứa, vừa tạo ra màu nước làm nên thương hiệu. Basalt Architects, đơn vị thiết kế phần kiến trúc Retreat, mô tả bảng màu công trình được chọn để vang vọng đúng quang cảnh núi lửa: trắng của muối, silica và tuyết; đen, xám và đỏ oxy hoá của dung nham; xanh của nước địa nhiệt; nâu và xanh lục của rêu, theo ArchDaily. Bê tông đổ tại chỗ được xử lý bề mặt để tạo ra nhiều kết cấu và tông màu khác nhau, mô phỏng đúng sắc trắng của silica hoặc sắc xám của dung nham thay vì để bê tông trơ trần một màu — một cách dùng vật liệu công nghiệp để giả lập chất liệu tự nhiên xung quanh, thay vì phủ đá thật lên khung bê tông như nhiều công trình spa khác vẫn làm.

Retreat 2018 — kiến trúc chui vào giữa cánh đồng dung nham 751 năm tuổi

Retreat at Blue Lagoon mở cửa năm 2018, gồm một spa ngầm dưới đất, một hồ địa nhiệt riêng, nhà hàng phục vụ ẩm thực Iceland và khách sạn 62 phòng bao quanh bởi chính vùng nước của Blue Lagoon, theo Architizer và ArchDaily. Công trình đặt trong Reykjanes UNESCO Global Geopark, trên một cánh đồng dung nham được xác định tuổi 751 năm — kiến trúc được mô tả là hình thành qua một quá trình khám phá và thích nghi, để cho các khối dung nham tự nhiên định hình không gian và xoá nhoà ranh giới giữa công trình và cảnh quan, thay vì san phẳng địa hình rồi dựng nhà lên trên, theo ArchDaily.

Cách làm này khác hẳn lối làm resort ven biển thông thường, nơi mặt bằng thường được san gạt bằng phẳng trước khi thiết kế cảnh quan. Ở Retreat, các khối dung nham lớn được giữ nguyên vị trí, công trình luồn quanh và len giữa chúng — nghĩa là bản vẽ mặt bằng không đối xứng, không theo lưới, mà theo đúng hình dạng ngẫu nhiên của đá nham thạch đã nguội từ thế kỷ 13.

Lối đi bê tông đen, cầu và quầy bar giữa hồ

Trong hồ chính của Blue Lagoon (khu vực công cộng, tách khỏi hồ riêng của Retreat), khách di chuyển bằng cách bơi hoặc lội qua các luồng nước được phân chia bởi vách dung nham và bờ đá tự nhiên — không có lối đi bộ khô ráo xuyên suốt như một bể bơi thông thường. Một quầy bar đặt ngay trong nước cho phép khách gọi đồ uống mà không cần rời khỏi hồ, đặc điểm được Reykjavik Excursions Blog và Luxe Beat Magazine nhắc tới như một chi tiết vận hành đặc trưng của Blue Lagoon. Các lối tiếp cận công cộng quanh hồ — bãi đổi đồ, khu tắm tráng bắt buộc trước khi xuống nước, cầu dẫn qua các đoạn dung nham lộ thiên — được lát bằng vật liệu tối màu gần giống đá bazan tự nhiên của vùng, giữ cho hạ tầng nhân tạo không nổi bật hơn cảnh quan núi lửa xung quanh. Cách bố trí này khiến trải nghiệm tắm khoáng ở đây gần với việc đi bộ đường mòn qua địa hình núi lửa hơn là bơi trong một hồ bơi xây sẵn.

Xử lý silica — thứ vừa làm đẹp vừa làm khó nước

Chính lượng silica cao là lý do nước Blue Lagoon không thể tái sử dụng vô hạn hay xả thẳng ra biển mà không xử lý — silica có xu hướng lắng đọng và bịt kín đường ống, y hệt cách nó từng bịt kín đáy dung nham năm 1976. Nồng độ khoáng cao cũng là lý do spa quảng bá công dụng cho da vảy nến, nhưng đồng thời là lý do khách được khuyến cáo giữ tóc khô hoặc dùng dầu xả trước khi xuống nước, vì silica bám vào tóc gây khô cứng. Đây là ví dụ hiếm về một địa điểm cảnh quan mà chính chất gây khó khăn kỹ thuật (silica bịt đường ống, bịt đáy hồ) lại là chất tạo nên giá trị thương mại chính (nước đục xanh sữa, tác dụng dưỡng da) — hai mặt của cùng một hiện tượng địa hoá học.

Vận hành lượng khách khổng lồ trên diện tích cố định

Blue Lagoon là một trong những điểm đến được ghé thăm nhiều nhất Iceland, và khác với đa số spa khoáng nóng ở châu Á vốn giới hạn khách theo giờ hoặc theo bể, Blue Lagoon vận hành theo mô hình bán vé theo khung giờ vào cửa cố định, giới hạn số lượng khách mỗi khung giờ để tránh quá tải diện tích mặt nước — cách làm giúp mật độ người trong hồ không tăng vọt vào giờ cao điểm dù tổng lượng khách trong ngày rất lớn. Cảnh quan ở đây vì vậy không chỉ là vật liệu và bố cục, mà còn là công cụ điều tiết luồng người: các bờ đá dung nham tự nhiên chia hồ thành nhiều túi nước nhỏ, khiến khách tự phân tán ra nhiều điểm thay vì dồn về một khu trung tâm.

So với suối khoáng Việt Nam: cùng chất liệu, khác cách đọc địa hình

Việt Nam có hai cụm suối khoáng nóng được khai thác dịch vụ ở quy mô đáng kể: khu tắm khoáng và tắm bùn tại Nha Trang, trong đó có I Resort do a21studio thiết kế năm 2012 với quy mô khu vận hành dịch vụ 7 ha, theo ArchDaily, và Bình Châu — Phước Bửu ở Xuyên Mộc, Bà Rịa – Vũng Tàu, nơi có hơn 70 điểm lộ nước khoáng tự nhiên với nhiệt độ dao động 37–82°C tuỳ điểm, bể ngoài trời chính giữ khoảng 37°C, còn điểm nóng nhất đo được 82°C, theo Hot Springs Guides và Klook. Cả hai đều là suối khoáng nóng tự nhiên gắn với địa hình có sẵn — đồi, sông, rừng tràm — giống hoàn cảnh của Blue Lagoon ở chỗ nước khoáng vốn là tài nguyên tự nhiên, không phải hạng mục xây mới hoàn toàn từ đầu.

Khác biệt lớn nhất nằm ở cách công trình đọc địa hình gốc. Blue Lagoon giữ nguyên các khối dung nham làm ranh giới không gian — vách đá quyết định luồng nước và luồng người di chuyển, không phải ngược lại. I Resort ở Nha Trang cũng đi hướng tương tự ở quy mô nhỏ hơn: dùng đá địa phương xây tường bao chống ẩm, gỗ dựng khung bằng kỹ thuật mộng truyền thống thay vì đinh vít kim loại dễ ăn mòn trong môi trường hơi nước khoáng, và lá dừa nước lợp mái nhẹ, cách nhiệt, theo Designboom. Bình Châu giữ rừng tràm bao quanh các điểm lộ nước thay vì bê tông hoá toàn bộ khuôn viên, theo mô tả cảnh quan tại chỗ trên Hot Springs Guides. Điểm chung dễ thấy nhất: không nơi nào trong ba địa điểm này chọn cách phủ kín mặt bằng bằng gạch men và mái tôn công nghiệp — cả ba đều để lộ chất liệu gốc của khu đất, chỉ khác nhau ở mức độ can thiệp và ngân sách đầu tư.

Bài học rút ra không nằm ở việc sao chép hình thức Iceland — dung nham nhiệt đới không tồn tại ở Việt Nam — mà ở nguyên tắc: nước khoáng nóng luôn đi kèm một bài toán vật liệu vì hơi ẩm và khoáng chất ăn mòn liên tục, và địa hình nguyên trạng (dung nham, đồi, rừng tràm) là tài sản cảnh quan miễn phí nếu được giữ lại làm khung tổ chức không gian, thay vì san phẳng để dễ thi công. Cả Blue Lagoon lẫn I Resort đều chọn vật liệu bản địa chịu được môi trường ẩm nóng — đá, gỗ mộng, dung nham xử lý bề mặt — thay vì kính thép phô trương, dù một bên là công trình quốc tế hàng đầu, một bên là resort địa phương quy mô vừa.