Một tin tuyển dụng kiến trúc sư trẻ ở thành phố lớn thường có chung một khuôn: hai năm kinh nghiệm, thành thạo Revit, biết Enscape hoặc V-Ray, dùng được Photoshop, hiểu quy chuẩn xây dựng. Năng lực thiết kế, thứ mà năm năm đại học dồn sức rèn, hiếm khi có một dòng riêng. Khoảng cách giữa hai danh sách ấy là chỗ nhiều người mới ra trường bị mắc lại ngay ở vòng hồ sơ.
Câu hỏi được đặt ra rõ nhất trong một bài trên ArchDaily của Alhelí Zanella Giurfa đăng ngày 22/01/2018: văn phòng đang tuyển một kiến trúc sư, hay chỉ tuyển một người vận hành phần mềm? Tám năm sau, câu hỏi vẫn đúng, nhưng bối cảnh đã đổi, vì BIM không còn là món phụ trong hồ sơ năng lực mà đã thành điều kiện của hồ sơ thầu.
Tin tuyển dụng đặt phần mềm lên dòng đầu
Đọc kỹ các tin tuyển dụng, thứ tự yêu cầu gần như cố định. Phần mềm đứng trước, kinh nghiệm đứng sau, năng lực tư duy không gian thường gói trong một cụm chung chung như "có khả năng thiết kế". Lý do không khó hiểu: tên phần mềm là thứ lọc được bằng máy. Bộ phận nhân sự nhận vài trăm hồ sơ, không đủ thời gian đọc từng portfolio, nên hồ sơ không có chữ "Revit" bị loại trước khi một kiến trúc sư trong văn phòng kịp nhìn thấy.
Cơ chế lọc hồ sơ ở nhiều văn phòng vận hành như vậy: hồ sơ không kê đúng phần mềm thì không qua được vòng lọc đầu, còn hồ sơ lọt vào vòng phỏng vấn thì câu chuyện lại xoay quanh việc phối cảnh dựng bằng gì, tự làm hay có người giúp, quy trình xuất hình ra sao. Ý tưởng kiến trúc và lập luận của đồ án bị đẩy xuống sau, và người mới được tuyển vào để ngồi dựng bản vẽ theo lệnh mà không được hỏi ý kiến.
Trường dạy cách nghĩ, văn phòng cần người làm được ngay
Năm năm đại học trải rộng: không gian, tỷ lệ, lịch sử kiến trúc, đô thị, cấu tạo, phương pháp thiết kế. Không chương trình nào đủ thời gian để đi sâu mọi mảng, và các trường chọn ưu tiên thứ khó học nhất ngoài đời là cách đặt vấn đề và giải một bài toán không gian. Phần còn thiếu thường lộ ra ở đồ án: công trình vẽ đẹp nhưng không kèm tính toán kết cấu sơ bộ, không có khái toán vốn, cầu thang thoát hiểm để sau, lối tiếp cận cho người khuyết tật chưa được nghĩ tới, quy chuẩn quốc gia gần như vắng mặt.
Có một lập luận bênh vực cách dạy đó, và lập luận này có lý. Nếu buộc sinh viên năm hai tuân thủ mọi quy chuẩn ngay từ phác thảo đầu, khả năng thử những ý tưởng ra ngoài lối mòn sẽ bị bóp sớm. Trường là nơi rèn cách nghĩ; quy chuẩn, hồ sơ pháp lý và nhịp làm việc của một văn phòng là thứ học nhanh hơn khi đã đứng trong văn phòng. Vấn đề là thị trường lao động không chờ, và người mới ra trường phải tự xoay xở để đi qua khoảng trống giữa hai quan niệm này.
Thực tập bắt buộc nhưng chất lượng tùy nơi nhận
Cầu nối chính thức giữa trường và văn phòng là kỳ thực tập. Nhiều nền đào tạo đo phần này rất cụ thể. Ở Mỹ, NCARB yêu cầu người muốn thi hành nghề hoàn thành chương trình AXP với 3.740 giờ kinh nghiệm, chia cho sáu mảng thực hành từ quản lý dự án tới hồ sơ thi công. Ở Anh, lộ trình của RIBA đòi tối thiểu 24 tháng kinh nghiệm thực tế có ghi chép trước khi thi phần cuối để được đăng ký hành nghề. Con số không nói lên chất lượng, nhưng cho thấy các hệ thống này coi kinh nghiệm văn phòng là một phần của đào tạo, không phải chuyện riêng của người học.
Ở nhiều trường trong nước, thực tập tốt nghiệp chỉ kéo dài vài tuần đến vài tháng, và những gì học được phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nơi nhận. Có sinh viên vào văn phòng tên tuổi sáu tháng mà chỉ làm mô hình, in hồ sơ, tô màu mặt bằng; có người vào văn phòng nhỏ lại được đi công trường, ngồi họp với chủ đầu tư. Thực tập bắt buộc chỉ có nghĩa khi đi kèm một khối lượng việc thật và một người hướng dẫn chịu dành thời gian, còn không thì chỉ là một điều kiện ra trường cho đủ thủ tục.
BIM đã thành luật chơi của hồ sơ thầu
Công bằng với nhà tuyển dụng, đòi Revit ngày nay không còn đơn thuần là đòi một công cụ vẽ nhanh. Revit ra đời năm 2000 ở hãng nhỏ Charles River Software, được Autodesk mua lại năm 2002 và từ đó thành phần mềm BIM phổ biến nhất trong các văn phòng kiến trúc. BIM là cách làm mô hình mà mỗi bức tường, ô cửa, đường ống mang theo thông số: vật liệu, kích thước, khối lượng, và cả quan hệ với kết cấu, cơ điện trong cùng một tệp.
Nhà nước đã biến cách làm này thành yêu cầu. Chiến lược Xây dựng của Chính phủ Anh năm 2011 buộc các dự án do trung ương đặt hàng áp dụng BIM từ tháng 4/2016. Ở Việt Nam, Quyết định 2500/QĐ-TTg ngày 22/12/2016 phê duyệt đề án áp dụng BIM trong hoạt động xây dựng và quản lý vận hành công trình, rồi Quyết định 258/QĐ-TTg ngày 17/3/2023 đặt lộ trình bắt buộc, bắt đầu từ các dự án quy mô lớn. Một văn phòng muốn dự thầu những dự án như vậy phải có người dựng được mô hình đúng chuẩn, và yêu cầu Revit trong tin tuyển dụng phần lớn đến từ đây.
Nhưng chính BIM lại cho thấy chỗ vô lý của cách tuyển hiện nay. Giá trị của một mô hình BIM nằm ở lớp thông tin: kết cấu có đỡ được không, ống gió có đâm vào dầm không, khối lượng có khớp dự toán không. Đó là đúng những mảng kiến thức người mới ra trường còn thiếu. Nếu hồ sơ vẫn được chấm chủ yếu qua độ đẹp của phối cảnh xuất ra từ phần mềm, thì văn phòng đang đòi công cụ của lớp thông tin mà chỉ đánh giá lớp vỏ hình ảnh.
Với người làm cảnh quan, chuyện này còn rõ hơn. Mô hình BIM của một khu đất phải mang cao độ san nền, độ dốc thoát nước, vị trí hố trồng cây tránh đường ống ngầm, khối lượng đất màu và lớp lót. Một phối cảnh cây xanh rực rỡ dựng trong vài giờ không cho biết người dựng có hiểu nước mưa sẽ chảy về đâu. Chính các con số trong mô hình mới cho thấy điều đó, và chúng chỉ đúng khi người nhập hiểu công trình.
Phần mềm đo được trong một buổi, năng lực thì không
Biết phần mềm là điều bắt buộc; không văn phòng nào còn triển khai trọn bộ hồ sơ bằng tay. Nhưng một người thạo Revit có thể học thêm Archicad trong vài tuần, còn một người chưa biết đọc bản vẽ kết cấu thì vài tuần không đủ. Phần mềm là kỹ năng đo được ngay trong buổi phỏng vấn đầu tiên; năng lực đọc và giải bài toán kỹ thuật của công trình chỉ lộ ra sau vài tháng làm việc thật.
Vì vậy câu hỏi phỏng vấn có ích hơn không phải "đã dùng Revit bao lâu", mà là "trong đồ án tốt nghiệp, phương án kết cấu đã chọn thế nào và vì sao", "nếu mặt bằng vướng khoảng cách thoát nạn thì sửa ở đâu trước", "đã từng ngồi với kỹ sư cơ điện chưa, chuyện gì xảy ra". Những câu này không cần đáp án đúng, chỉ cần cho thấy người trả lời biết công trình vận hành ra sao. Một bài kiểm tra ngắn cho ứng viên đánh dấu lỗi trên một bộ bản vẽ thật thường nói nhiều hơn mười tấm phối cảnh trong portfolio.
Nghịch lý kinh nghiệm: muốn người đã làm nhưng không cho làm
Yêu cầu thứ hai sau phần mềm là kinh nghiệm, thường một đến hai năm, kèm hiểu biết về thủ tục cấp phép và hồ sơ pháp lý. Đây là vòng luẩn quẩn quen thuộc: muốn có kinh nghiệm thì phải được nhận vào làm, muốn được nhận thì phải có kinh nghiệm. Không ít kiến trúc sư đi làm ba năm vẫn chưa một lần chủ trì hay giám sát một hạng mục, đơn giản vì chưa ai giao lần đầu.
Nguyên nhân không nằm ở sự hẹp hòi của riêng ai. Chủ đầu tư muốn giao việc cho đơn vị có năng lực đã chứng minh; kiến trúc sư chủ trì chịu trách nhiệm pháp lý với bản vẽ nên ngại giao phần quan trọng cho người chưa từng làm. Kết quả là người mới bị giữ ở vai dựng mô hình theo lệnh. Ở trường, sinh viên được khuyến khích tranh luận phương án; ở văn phòng những năm đầu, một đề xuất đi ngược ý chủ trì hiếm khi được nghe hết.
Nhà trường và văn phòng mỗi bên phải gánh một phần
Đào tạo một kiến trúc sư không kết thúc ở năm thứ năm. Phía nhà trường có thể đưa kết cấu sơ bộ, khái toán và quy chuẩn vào ngay trong đồ án thay vì để ở môn học riêng, và dạy BIM như một cách tổ chức thông tin chứ không chỉ như một phần mềm dựng hình. Các môn quản lý dự án, kinh tế xây dựng hiện thường là môn tự chọn, ít sinh viên mặn mà vì không có dạng workshop thiết kế; gắn chúng vào đồ án là cách để chúng không bị bỏ qua.
Phía văn phòng, lộ trình ba tháng, sáu tháng, một năm cho người mới là thứ nên viết ra giấy: giai đoạn nào dựng mô hình, giai đoạn nào đi công trường, lúc nào được chủ trì một hạng mục nhỏ có người kèm. Văn phòng nào đầu tư vào lộ trình đó sẽ có kiến trúc sư đọc được công trình, không chỉ vận hành được phần mềm. Câu hỏi Zanella Giurfa đặt ra năm 2018 vì vậy không chỉ dành cho người đi xin việc, mà trước hết dành cho người viết tin tuyển dụng.
Ảnh bìa: Sinn0820, CC BY 4.0. Vui lòng ghi "Nguồn: canhquan.net" khi sao chép.