Tháp xanh cho kiến trúc tương lai: tầm nhìn 2050 nhìn lại từ 2026
Bản gốc bài này (2018) giới thiệu tầm nhìn "Paris thông minh 2050" với những tòa tháp phủ cây tích hợp năng lượng tái tạo — một hình dung đầy sức hút về kiến trúc cao tầng xanh. Tám năm đã trôi qua kể từ đó, và đã có đủ công trình rừng thẳng đứng được xây thật để nhìn lại tầm nhìn ấy bằng con mắt tỉnh táo hơn: cái gì thành hiện thực, cái gì hóa ra đắt hơn nhiều so với phối cảnh.
Bosco Verticale (Milan) — công trình rừng thẳng đứng đầu tiên đi vào vận hành, nay đã đủ năm để nhìn lại chi phí thật
Ảnh: Wikimedia Commons — Bosco Verticale (Milan) và One Central Park (Sydney), giấy phép CC BY / CC BY-SA
Tháp xanh giải quyết vấn đề gì
Ý tưởng cốt lõi vẫn đúng và vẫn đáng theo đuổi: đưa cây lớn lên cao trong đô thị dày đặc để tăng diện tích lá trên mỗi mét vuông đất, chắn nắng cho mặt đứng, hạ nhiệt vi khí hậu quanh tòa nhà, và cải thiện cảnh quan đô thị theo chiều đứng. Ở những thành phố hết quỹ đất ngang, chiều đứng là hướng còn lại để thêm mảng xanh.
Cây lớn trên cao đòi dầm cột khỏe hơn: phần kết cấu tăng thêm mang theo các-bon nhúng, phải trừ vào phần cây hấp thụ
Ảnh: Wikimedia Commons — Bosco Verticale (Milan) và One Central Park (Sydney), giấy phép CC BY / CC BY-SA
Những gì thực tế đã dạy
Các công trình rừng thẳng đứng đầu tiên đi vào vận hành đã bộc lộ những chi phí ẩn mà bản vẽ tầm nhìn không thể hiện:
— Kết cấu nặng thêm. Cây lớn, giá thể ẩm và ban công trồng cây tạo tải trọng lớn, đòi dầm và cột khỏe hơn. Phần kết cấu tăng thêm này mang theo một lượng các-bon nhúng đáng kể, phải trừ vào cái mà cây sẽ hấp thụ được — và nhiều năm cây mới bù lại nổi.
— Vận hành phức tạp. Tưới tự động, thoát nước, thay thế cây chết, cắt tỉa trên cao đều cần hệ thống và nhân lực chuyên trách. Đây là chi phí thường trực suốt đời tòa nhà, không phải khoản đầu tư một lần.
— Cây trên cao là môi trường khắc nghiệt. Gió mạnh, nắng gắt, lớp đất mỏng trong bồn: không phải loài nào cũng sống được, và danh mục loài dùng được hẹp hơn nhiều so với trồng dưới đất.
Bài toán các-bon phải sòng phẳng
Câu hỏi đánh giá đúng một tháp xanh hiện nay không phải nó có bao nhiêu cây, mà là toàn bộ vòng đời của nó cân bằng phát thải ở mức nào. Phần kết cấu tăng thêm, phần vận hành tưới tiêu và thay thế, đều là vế cộng trả trước và trả đều; phần cây hấp thụ là vế trừ cộng dần. Một tháp xanh chỉ thực sự đóng góp nếu phép trừ đó về được điểm hòa vốn trong thời gian hợp lý — nếu không, nó là một công trình phát thải cao khoác áo lá. Đây là chỗ tầm nhìn 2050 cần được kiểm bằng kế toán, không bằng cảm hứng.
One Central Park (Sydney) — hệ cây leo trên cao cần tưới, thoát nước và người trèo cắt tỉa suốt đời tòa nhà
Ảnh: Wikimedia Commons — Bosco Verticale (Milan) và One Central Park (Sydney), giấy phép CC BY / CC BY-SA
Ý nghĩa cho Việt Nam
Với đô thị Việt Nam, tháp xanh hấp dẫn vì khí hậu nhiệt đới cho cây sinh trưởng nhanh và vì đảo nhiệt đô thị đang là vấn đề thật. Nhưng chính khí hậu đó cũng làm vế vận hành nặng hơn — tưới nhiều tháng mùa khô, cắt tỉa quanh năm — và thêm rủi ro bão với cây trồng trên cao. Hướng khả thi hơn cho phần lớn dự án không phải sao chép một tòa tháp biểu tượng, mà là áp dụng có chọn lọc: mảng cây ở những tầng và hướng mà nó chắn nắng hiệu quả nhất, với loài chịu được điều kiện trên cao, và một kế hoạch vận hành được cấp ngân sách thật ngay từ đầu.
Nguồn ảnh: Wikimedia Commons — Bosco Verticale (Milan) và One Central Park (Sydney), giấy phép CC BY / CC BY-SA.