Nếu kiến trúc cảnh quan Việt Nam hôm nay đã có một ngành đào tạo bài bản — từ cử nhân đến tiến sĩ — thì phía sau đó là hơn hai thập kỷ bền bỉ của những người đặt nền móng. TS.KTS Nguyễn Thái Huyền là một trong số đó: người bắc chiếc cầu Pháp – Việt để đưa một chuyên ngành còn xa lạ trở thành ngành học chính quy đầu tiên của cả nước, và mới đây được Chính phủ Pháp trao Huân chương Cành cọ Hàn lâm cho hơn 20 năm đóng góp ấy.

TS.KTS Nguyễn Thái Huyền — người gắn bó hơn hai thập kỷ với hành trình đưa kiến trúc cảnh quan thành một ngành đào tạo chính quy ở Việt Nam. Ảnh: Tạp chí Kiến Trúc.

Từ kỹ sư kiến trúc đến tiến sĩ quy hoạch tại Pháp

Tốt nghiệp kỹ sư Kiến trúc tại Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội, bà Nguyễn Thái Huyền sang Pháp học tiếp: Thạc sĩ Thiết kế đô thị tại Trường Kiến trúc và Cảnh quan Quốc gia Bordeaux (ENSAP Bordeaux), rồi bảo vệ Tiến sĩ Quy hoạch vùng và lãnh thổ tại Đại học Bordeaux Montaigne.

Chính quãng thời gian ở Pháp — nơi kiến trúc cảnh quan đã là một ngành độc lập, giàu truyền thống hàng trăm năm — đã hình thành ở bà một niềm tin bền bỉ: Việt Nam, với bề dày văn hóa và cảnh quan riêng, cũng cần một nền đào tạo cảnh quan tử tế của chính mình, thay vì để mảng này lẫn vào kiến trúc hay quy hoạch như trước. Hiện bà là Phó Viện trưởng Viện Đào tạo và Hợp tác Quốc tế, Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội — nơi bà vừa giảng dạy, vừa điều phối các chương trình hợp tác quốc tế.

Đặt nền móng cho ngành cảnh quan đầu tiên của Việt Nam

Từ năm 2010, bà là cầu nối chính trong việc thiết lập chương trình đào tạo kiến trúc cảnh quan đầu tiên tại Việt Nam, kết nối Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội với Trường Kiến trúc và Cảnh quan Quốc gia Bordeaux cùng hệ thống các trường kiến trúc quốc gia Pháp. Đây là công việc âm thầm kéo dài nhiều năm: đàm phán khung chương trình, chuyển ngữ tài liệu, mời giảng viên Pháp sang, gửi sinh viên Việt đi — từng bước một.

Những cột mốc lần lượt đến:

• 2011 — Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội được công nhận chuyên ngành Kiến trúc Cảnh quan.
• 2014 — chính thức tuyển sinh bậc đại học ngành Kiến trúc Cảnh quan — ngành đầu tiên của Việt Nam.
• Về sau phát triển thành hệ chương trình Pháp – Việt trọn vẹn ba bậc: cử nhân, thạc sĩ và tiến sĩ.

Với một ngành non trẻ, việc có đủ cả ba bậc đào tạo trong nước là điều kiện sống còn: nó cho phép Việt Nam tự nuôi lớn đội ngũ giảng viên và nhà nghiên cứu của mình, thay vì mãi phụ thuộc vào người học ở nước ngoài trở về.

"Người kiến trúc sư của thực địa"

Điều bà tâm niệm không phải là bê nguyên mô hình nước ngoài về, mà là chuyển hóa triết lý giáo dục Pháp cho hợp bối cảnh Việt Nam. Bà nhiều lần nhấn mạnh sự khác biệt của trường phái Pháp so với hướng Anh – Mỹ: coi trọng nghệ thuật và "linh hồn của nơi chốn", đào tạo người kiến trúc sư như một "con người của thực địa" — người hiểu đất, hiểu người, cảm được không gian và văn hóa của một chỗ trước khi đặt bút can thiệp vào nó.

Cách tiếp cận ấy đặt chiều sâu văn hóa và cảm quan lên trước kỹ thuật thuần túy: một khu vườn, một bờ sông, một làng chài không chỉ là bài toán công năng mà còn là ký ức và nếp sống của cộng đồng sống trong đó.

Living Lab: đưa lớp học ra ngoài đời

Từ năm 2018, bà theo đuổi mô hình "Living Lab" (phòng thí nghiệm đô thị sống) — nơi nghiên cứu, đào tạo và giải quyết vấn đề thực tiễn được tích hợp làm một. Sinh viên không học trên sa bàn mà làm việc thật với cộng đồng, chính quyền và không gian thật; bài tập của họ có thể trở thành đề xuất chính sách.

Làng chài Nhơn Lý (Quy Nhơn) — kiểu không gian ven biển mà Living Lab hướng tới bảo tồn trước sức ép đô thị hóa. Ảnh: Pulencio — CC BY 2.0, Wikimedia Commons.

Kết quả nổi bật là nghiên cứu quy hoạch bảo tồn làng chài truyền thống tại Quy Nhơn (khu vực Nhơn Lý) — một đề tài đào tạo đã được chuyển hóa thành chính sách của địa phương, giữ lại được cấu trúc làng chài trước sức ép đô thị hóa và du lịch. Đó là minh chứng cho niềm tin của bà: kiến trúc cảnh quan không phải thứ trang trí, mà là công cụ cho phát triển đô thị bền vững và nhân văn — nơi con người, thiên nhiên và ký ức cùng được giữ lại.

Huân chương Cành cọ Hàn lâm của Chính phủ Pháp

Đại diện Chính phủ Pháp gắn Huân chương Cành cọ Hàn lâm cho TS.KTS Nguyễn Thái Huyền, tối 10/3/2025 tại Đại sứ quán Pháp ở Hà Nội. Ảnh: báo Dân Trí.

Tối 10/3/2025, tại Đại sứ quán Pháp ở Hà Nội, TS.KTS Nguyễn Thái Huyền được Chính phủ Pháp trao Huân chương Cành cọ Hàn lâm (Palmes Académiques) — một trong những huân chương lâu đời và cao quý của Pháp, có từ đầu thế kỷ 19 dưới thời Napoléon, để vinh danh những đóng góp cho giáo dục, khoa học, văn hóa và nghệ thuật.

Buổi lễ diễn ra trang trọng tại Đại sứ quán Pháp, Hà Nội. Ảnh: VietnamNet.

Phần thưởng ghi nhận hơn 20 năm bà bền bỉ thúc đẩy hợp tác giáo dục đại học Pháp – Việt trong lĩnh vực kiến trúc, quy hoạch và cảnh quan. Trong diễn từ nhận huân chương, bà bày tỏ lòng biết ơn những người đã nuôi dưỡng trong bà tình yêu với văn hóa và tiếng Pháp, đồng thời tiếp tục đặt niềm tin vào mô hình Living Lab và mong hợp tác quốc tế trong ngành được nối dài cho các thế hệ sau.

Với giới cảnh quan Việt Nam, tấm huân chương không chỉ là vinh dự cá nhân. Nó là sự thừa nhận quốc tế cho cả một hành trình dựng ngành — hành trình mà nếu thiếu những người "vun đắp nền móng" như bà, có lẽ đã bắt đầu muộn hơn nhiều.

Thông tin nhanh

• Chức danh: TS.KTS · Phó Viện trưởng Viện Đào tạo và Hợp tác Quốc tế, ĐH Kiến trúc Hà Nội
• Học vấn: Kỹ sư Kiến trúc (ĐH Kiến trúc Hà Nội) · Thạc sĩ Thiết kế đô thị (ENSAP Bordeaux) · Tiến sĩ Quy hoạch vùng & lãnh thổ (ĐH Bordeaux Montaigne)
• Dấu ấn: Kiến tạo ngành Kiến trúc Cảnh quan đầu tiên của Việt Nam (công nhận 2011, tuyển sinh 2014) · hệ Pháp–Việt 3 bậc · mô hình Living Lab (2018) · dự án bảo tồn làng chài Nhơn Lý, Quy Nhơn
• Vinh danh: Huân chương Cành cọ Hàn lâm — Chính phủ Pháp (10/3/2025)

Nguồn bài viết: Canhquan.net tổng hợp và biên soạn từ: Tạp chí Kiến Trúc (tapchikientruc.com.vn); Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội (hau.edu.vn); và các báo VietnamNet, Dân Trí, Đại biểu Nhân dân đưa tin lễ trao Huân chương Cành cọ Hàn lâm ngày 10/3/2025. Ảnh chân dung & triển lãm: Tạp chí Kiến Trúc; ảnh lễ trao: Dân Trí, VietnamNet; ảnh làng chài Nhơn Lý: Pulencio (CC BY 2.0, Wikimedia Commons).