Từ một khu vườn thủy tinh tự tay đắp sau nhà trọ ở Los Angeles, Andy Cao (tên Việt: Cao Thanh Sơn) trở thành nghệ sĩ cảnh quan gốc Việt được thế giới nhắc tên nhiều nhất — người mang những "đám mây pha lê" đến bảo tàng Swarovski ở Áo, sân bay Jewel Changi ở Singapore, và về đúng đồi Mâm Xôi ở Mù Cang Chải. Anh tự nhận mình không phải nhà thiết kế cảnh quan, mà là "một nghệ sĩ cảnh quan — tự do hoàn toàn để phụng sự cái đẹp".

Crystal Cloud — đám mây kết từ khoảng 800.000 viên pha lê gắn tay trên hồ gương, Swarovski Kristallwelten, Wattens, Áo (2015). Ảnh: Swarovski Kristallwelten — CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.

Từ Sài Gòn đến khu vườn thủy tinh

Andy Cao sinh tại Sài Gòn, là cháu của nhân sĩ yêu nước Huỳnh Khương Ninh. Tuổi thơ anh gắn với Trường Huỳnh Khương Ninh và những năm làm ruộng ở Hóc Môn — ký ức về ruộng lúa, ruộng muối, những đụn rơm và mây chiều sau này trở thành chất liệu xuyên suốt sự nghiệp. Anh rời Việt Nam thời niên thiếu, định cư tại Mỹ, học kiến trúc tại Đại học Houston rồi tốt nghiệp cử nhân Kiến trúc cảnh quan tại Cal Poly Pomona (California) năm 1994.

Không xin vào hãng lớn, anh chọn khoảnh sân sau căn nhà thuê ở Los Angeles làm "công trình đầu đời": suốt hai năm rưỡi, anh tự tay đắp Glass Garden (hoàn thành 1998) từ 45 tấn thủy tinh tái chế — một bài ca tưởng nhớ ruộng lúa và ruộng muối Việt Nam. Khu vườn nhỏ ấy được giới thiết kế Mỹ chú ý rộng rãi và mở ra mọi cánh cửa sau này.

Hai học bổng danh giá

Andy Cao nhận Rome Prize về Kiến trúc cảnh quan của Viện Hàn lâm Hoa Kỳ tại Rome (2001–2002) — một trong những giải thưởng nghiên cứu danh giá nhất của giới thiết kế Mỹ — và Loeb Fellowship tại Trường Cao học Thiết kế Đại học Harvard (2010–2011). Anh cũng từng giảng dạy thiết kế cảnh quan tại USC và Cal Poly Pomona.

Cao Perrot — cặp đôi "dreamscape"

Andy Cao (trái) và Xavier Perrot — cặp đôi đứng sau những "dreamscape" nổi tiếng thế giới. Ảnh: Doanh Nhân Sài Gòn.

Năm 2006, Andy Cao cùng nghệ sĩ người Pháp Xavier Perrot lập studio chung Cao Perrot, hoạt động giữa Los Angeles, Paris và nay có thêm TP. Hồ Chí Minh. Họ đứng giữa ranh giới nghệ thuật sắp đặt và cảnh quan, nổi tiếng với thủ pháp biến vật liệu bình dân — lưới kẽm, dây cước, chiếu cói, vỏ trai — thành những khung cảnh như mơ:

• Vườn Ru (Lullaby Garden) — Cornerstone, Sonoma, California (2004): 200 tấm chiếu dừa Bến Tre do 60 nghệ nhân đan phủ lên 200 m² đồi, khách bước chân trần trong tiếng hát ru của ca sĩ Hương Thanh. Cảm hứng từ lưới làng chài Nha Trang.
• Cloud Terrace — Dumbarton Oaks, Washington D.C. (2012): đám mây dây thép gắn khoảng 10.000 viên pha lê Swarovski lơ lửng trên khu vườn lịch sử.
• Garden of the Giant / Crystal Cloud — Swarovski Kristallwelten, Wattens, Áo (2015): chủ trì mở rộng khuôn viên bảo tàng pha lê từ 3,5 lên 7,5 ha; riêng đám mây pha lê kết từ khoảng 800.000 viên pha lê gắn tay trên lưới thép — đám mây pha lê lớn nhất thế giới ở thời điểm khánh thành.
• Crystal Clouds — Jewel Changi Airport, Singapore (2019): chùm mây pha lê treo tại sảnh chính của "khu vườn trong nhà" nổi tiếng nhất châu Á.
• Sunset Jewel — khách sạn Pendry West Hollywood, Los Angeles (2021): sắp đặt thường trực ngay lối vào chính.
• Các tác phẩm khác: Red Bowl (Beauvais, Pháp), Jardin des Hespérides (Jardins de Métis, Canada), quy hoạch Công viên trung tâm Quang Minh (Thẩm Quyến, Trung Quốc)…

Đầu "Người khổng lồ" — biểu tượng của Swarovski Kristallwelten, nơi Cao Perrot chủ trì mở rộng khuôn viên lên 7,5 ha. Ảnh: Weefemwe — CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.

Crystal Clouds treo tại sảnh vào Jewel Changi Airport, Singapore (2019). Ảnh: Mike Peel (mikepeel.net) — CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.

Rain Vortex — thác nước trong nhà cao nhất thế giới giữa "khu vườn" Jewel Changi, không gian nơi Crystal Clouds của Cao Perrot ngự trị. Ảnh: kallerna — CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.

Mây Pha Lê — mang mây về Mù Cang Chải

Tháng 5/2018, Cao Perrot đóng cửa studio hơn một tháng để về Việt Nam thực hiện "Mây Pha Lê" trên đồi Mâm Xôi, xã La Pán Tẩn, huyện Mù Cang Chải (Yên Bái): đám mây kết từ khoảng 58.000 hạt pha lê Swarovski thêu trên lưới, dựng bằng cột tre, thực hiện cùng bà con H'Mông, Thái, Dao ngay trên ruộng bậc thang. Andy Cao kể cảm hứng đến từ ký ức mây chiều trên đồng Hóc Môn thuở nhỏ.

"Mây Pha Lê" — những đám mây lưới thép đính pha lê trên cột tre, dựng giữa đồi Mâm Xôi, tháng 5/2018. Ảnh: Dân Trí.

Toàn cảnh "Mây Pha Lê" ôm lấy vòng ruộng bậc thang đồi Mâm Xôi — du khách xếp hàng lên xem suốt mùa hè 2018. Ảnh: Tuổi Trẻ.

Tác phẩm gây tranh luận sôi nổi — người say mê, người lo nó "chạm" vào di tích ruộng bậc thang — và trở thành phép thử hiếm hoi của nghệ thuật cảnh quan đương đại với công chúng Việt. Đến tháng 10/2018, tác phẩm được tháo dỡ đúng cam kết: đồi Mâm Xôi trả lại nguyên trạng, lưới và cột thép tặng lại bà con, pha lê hoàn trả cho Swarovski. Một "giấc mơ ngắn" — nhưng là lần đầu một tác phẩm land-art tầm quốc tế đứng giữa ruộng bậc thang Việt Nam.

Đồi Mâm Xôi ở La Pán Tẩn — nơi "Mây Pha Lê" từng đứng suốt mùa hè 2018. Ảnh: jihadv — CC BY 2.0, Wikimedia Commons.

Ruộng bậc thang Mù Cang Chải mùa gặt — cảnh quan đã gợi cảm hứng cho đám mây của Andy Cao. Ảnh: Malock2589 — CC0, Wikimedia Commons.

"Tôi là một nghệ sĩ cảnh quan"

Những phát biểu của Andy Cao trong các lần trả lời phỏng vấn tại Việt Nam vẫn nguyên giá trị:

"Tôi muốn mình tự do hoàn toàn để phụng sự cái đẹp, như thế mới toàn tâm sáng tạo, phát triển nghệ thuật được. Tôi là một nghệ sĩ cảnh quan."

"Tôi tìm tòi những gì có màu sắc, tình cảm người Việt Nam."

Anh tự chấm các công trình của mình chỉ đạt 70% hoàn hảo — phần còn lại là lý do để đi tiếp. Nhiều năm nay anh đi về giữa Mỹ và Việt Nam, ấp ủ những dự án nghệ thuật trên quê hương — trong đó có giấc mơ về một "vườn Âu Cơ" với trăm quả trứng.

Thông tin nhanh

• Tên Việt: Cao Thanh Sơn — sinh tại Sài Gòn
• Học vấn: ĐH Houston (kiến trúc); Cử nhân Kiến trúc cảnh quan Cal Poly Pomona, 1994
• Học bổng: Rome Prize 2001–02 · Loeb Fellowship (Harvard GSD) 2010–11
• Studio: Cao Perrot (với Xavier Perrot, từ 2006) — Los Angeles · Paris · TP.HCM
• Tác phẩm tiêu biểu: Glass Garden 1998 · Lullaby Garden 2004 · Cloud Terrace 2012 · Swarovski Crystal Worlds 2015 · Mây Pha Lê Mù Cang Chải 2018 · Jewel Changi 2019 · Sunset Jewel 2021

Nguồn bài viết: Canhquan.net tổng hợp và biên soạn từ: Cao Perrot Studio (caoperrotstudio.com); Loeb Fellowship — Harvard GSD (loebfellowship.gsd.harvard.edu); Garden Club of America — Rome Prize (gcamerica.org); Architect Magazine — "Next Progressives: Andy Cao and Xavier Perrot"; Metropolis Magazine; The Architectural League of New York; báo Tuổi Trẻ, Người Lao Động, Dân Trí, VOV, Doanh Nhân Sài Gòn, Báo Đồng Nai và Ashui.com (loạt bài về triển lãm "Mây Pha Lê" La Pán Tẩn, 5–10/2018 và các phỏng vấn Andy Cao năm 2018). Ảnh sử dụng theo giấy phép Creative Commons từ Wikimedia Commons, ghi công dưới từng ảnh. Ảnh chân dung: báo Thể thao & Văn hóa. Ảnh tư liệu "Mây Pha Lê": báo Dân Trí, Tuổi Trẻ; ảnh Andy Cao & Xavier Perrot: Doanh Nhân Sài Gòn.