BỔ CỨU PHONG THỦY SÂN VƯỜN — tám cách chỉnh sửa không cần đập đi làm lại!

Khi một khu vực trong vườn có luồng khí (theo cách gọi của thuyết phong thủy) lưu chuyển không ổn định, sách “Phong thủy sân vườn” (Lương Quỳnh Mai – Tất Thanh Phúc biên soạn) liệt kê tám phương pháp bổ cứu để điều chỉnh mà không cần thay đổi lớn hay tốn kém: ánh sáng, âm thanh, màu sắc, sự sống, sự chuyển động, vật tĩnh, dụng cụ chức năng và đường thẳng.

Đọc kỹ tám phương pháp này sẽ thấy chúng trùng gần như hoàn toàn với bộ công cụ cơ bản của thiết kế cảnh quan: ánh sáng, âm thanh, màu sắc, chuyển động, vật liệu, và đường nét. Khác biệt chỉ nằm ở lý do được đưa ra để dùng chúng.

Tám phương pháp bổ cứu

Người Trung Quốc xưa gắn mỗi hành trong ngũ hành (kim, mộc, thủy, hỏa, thổ) với một phương riêng — ví dụ nước ứng với hành thủy và phương Bắc, nên bổ cứu bằng chuyển động của nước phát huy tác dụng tốt nhất ở hướng Bắc. Đây là lớp lý giải theo ngũ hành, thuộc tầng quan niệm. Tầng đối chiếu được: cả tám phương pháp trên đều là công cụ thật của thiết kế sân vườn, dùng để tạo điểm nhấn thị giác, thính giác, hoặc chuyển hướng luồng đi lại của con người và luồng gió — những gì một khu vườn thiếu sức sống thường thiếu, bất kể gọi tên nguyên nhân là gì.

Bố trí lối vào theo từng hướng

Lối vào vườn hướng Nam đón nhiều dương khí, nên cần thoáng nhưng không quá rộng để tránh khí ùa vào quá nhanh — dùng cổng vòm, hàng rào mắt cáo, hoặc cây tán rộng cho khí luồn qua được thay vì cây cản khí hoàn toàn. Lối vào hướng Bắc nhận khí chậm và nặng nề, nên mở rộng lối vào, dùng cổng rộng, lối đi thẳng dẫn tới cổng, phát quang chỗ tối và cân nhắc dời cổng ra chỗ thoáng hơn nếu đang khuất góc vườn.

Lối vào hướng Tây nên hẹp hơn, dùng cổng sắt hoặc lưới mắt cáo để phân tán khí, tránh lối đi thẳng tuột từ cổng vào nhà. Lối vào hướng Đông là khí lành, có thể để thông thoáng, rộng rãi, nhưng vẫn nên có ít nhất một vật cản nhẹ để tránh vườn trở nên quá sum sê.

Đối chiếu với thiết kế thực tế: một lối vào hướng Tây ở Việt Nam thực sự đáng cân nhắc thu hẹp hoặc che chắn, vì đây là hướng nhận nắng chiều gay gắt nhất trong ngày — khuyến nghị “hạn chế khí dữ từ hướng Tây” và khuyến nghị kiến trúc “tránh mở cửa lớn hướng Tây, nếu có thì phải che nắng” dẫn tới cùng một giải pháp thiết kế.

Chọn cửa và cổng phù hợp

Để khí lưu chuyển ổn định, sách khuyên tránh cổng kín hoàn toàn, ưu tiên loại cổng song thưa bằng vật liệu phù hợp: nhà hướng Đông ứng hành mộc nên ưu tiên gỗ; nhà hướng Tây ứng hành kim nên ưu tiên kim loại. Cổng cao đến thắt lưng cho khí đi qua bên trên; cổng cao quá đầu người, nhất là khi lắp vào tường hoặc hàng rào kín, làm chậm khí đi vào. Màu sơn cổng cũng được xem là công cụ điều chỉnh: màu sáng, đỏ, cam khuyến khích khí tốt cho hướng Nam; xanh biển, xanh lá nhạt giúp khí lưu chuyển nhẹ nhàng hơn, hợp làm chậm khí dữ từ hướng Tây hoặc khuyến khích khí lành từ hướng Đông.

Hàng rào và bát quái — điều chỉnh theo từng cung

Hàng rào vườn là nơi kiểm soát lượng khí từ bên ngoài đi vào từng cung bát quái. Muốn kích thích khí vào một cung đang thiếu — ví dụ khó giữ bạn bè, ứng với cung quan hệ đang thiếu khí — có thể mở hàng rào phần đó ra. Muốn giảm bớt một mặt đời sống đang quá sôi động — ví dụ không dứt ra được việc vui chơi, ứng với cung hoan hỉ quá thịnh — có thể giảm khí vào bằng cách tăng độ kín của hàng rào ở đó.

Có hai cách vật lý để điều chỉnh lượng khí qua hàng rào, theo sách: đổi chiều cao (rào cao cản nhiều hơn rào thấp) và đổi độ dày thưa (rào mắt cáo thoáng hơn tường gạch kín; bờ giậu lá dày như thủy tùng kín hơn bờ giậu lá thưa như sồi). Đây là hai biến số vật lý có thật, đo được bằng mắt và bằng tỷ lệ đặc – rỗng của hàng rào, độc lập hoàn toàn với cách gọi tên hệ quả là “khí” hay “gió”.

Vận dụng vào một khu vườn cụ thể

Khi ráp lại bốn phần của loạt bài — thuyết phong thủy, xác định hướng vườn, bát quái đồ, và tám cách bổ cứu — quy trình thực hành gợi ý là: xác định đúng hướng vườn, đặt bát quái đồ để chia vườn thành tám khu chức năng theo nhu cầu thật của gia đình, rồi dùng một trong tám phương pháp bổ cứu phù hợp với đặc điểm khí hậu thật của từng hướng để chỉnh sửa. Với gia chủ tin phong thủy, quy trình này vừa tôn trọng được niềm tin của họ, vừa không đòi hỏi người thiết kế phải từ bỏ những gì đã kiểm chứng được về nắng, gió và tiếng ồn của khu đất.

Vì sao che nắng, tạo tiếng nước và kiểm soát gió vẫn đúng dù bỏ khái niệm khí

Bốn hướng bổ cứu chính — dùng ánh sáng ở Nam, dùng chuyển động ở Bắc, hạn chế mở lớn ở Tây, giữ thông thoáng có kiểm soát ở Đông — khớp với bốn nguyên tắc kiểm soát vi khí hậu cơ bản của một khu vườn nhiệt đới gió mùa: che bớt bức xạ mặt trời gay gắt buổi trưa và chiều, giữ luồng gió lưu thông ở khu vực dễ bí gió, hạn chế diện tích kính hoặc mặt mở lớn đón nắng chiều gắt nhất trong ngày, và cân bằng giữa thông gió với việc tránh gió lùa mạnh vào mùa gió mùa Đông Bắc. Bốn nguyên tắc này đứng vững kể cả khi bỏ hẳn khái niệm khí ra khỏi cách trình bày.

Nói cách khác, tám phương pháp bổ cứu có thể đọc theo hai lớp song song: lớp phong thủy nói bằng ngôn ngữ khí, ngũ hành và linh vật; lớp thiết kế cảnh quan nói cùng nội dung đó bằng ngôn ngữ bức xạ mặt trời, hướng gió, độ ồn và vật liệu. Với một gia chủ tin phong thủy, trình bày cả hai lớp cùng lúc — thay vì chỉ dùng một trong hai — vừa giữ được niềm tin của họ, vừa giữ được cơ sở kỹ thuật cho quyết định thiết kế cuối cùng.

Thứ tự làm việc khi bổ cứu một khu vực cụ thể

Với một khu vực trong vườn đang “có vấn đề” — dù gọi theo ngôn ngữ khí tụ, khí tán, hay đơn giản là góc vườn không ai muốn ngồi — thứ tự làm việc hợp lý là: đo trước (ánh sáng thực tế trong ngày, hướng gió, độ ồn từ xung quanh), rồi mới chọn phương pháp bổ cứu tương ứng trong tám phương pháp đã liệt kê. Một góc vườn tối vì bị che bóng nên xử lý bằng ánh sáng và dọn cây trước, sau đó mới cân nhắc thêm màu sắc hay vật tĩnh nếu vẫn còn thiếu sức sống sau khi đã đủ sáng.

Cách làm ngược — áp dụng ngay một phương pháp bổ cứu mang tính biểu tượng mà bỏ qua đo đạc thực tế — là sai lầm hay gặp nhất khi ứng dụng phần này của thuyết phong thủy vào công việc thiết kế thật. Hậu quả là khu vực đó vẫn giữ nguyên vấn đề vật lý ban đầu, chỉ thêm một món đồ trang trí không giải quyết được gì.

Ghi lại kết quả đo đạc thực tế — hướng nắng gắt nhất, hướng gió chủ đạo theo mùa, điểm ồn nhất, điểm tối nhất — ngay trên cùng bản vẽ dùng để đặt bát quái đồ và chọn phương pháp bổ cứu. Một bản vẽ có đủ cả hai lớp thông tin giúp bất kỳ ai tiếp nhận sau này, kể cả người không theo phong thủy, vẫn hiểu được vì sao khu vườn được bố trí như vậy.

Khi bàn giao bản vẽ cho đội thi công, giữ luôn cả hai lớp ghi chú — lớp bát quái và lớp đo đạc khí hậu — để về sau nếu cần điều chỉnh, người tiếp nhận biết được lý do gốc của từng quyết định bố trí, không chỉ thấy một kết quả cuối cùng khó truy ngược.

Một bản vẽ thiếu lớp ghi chú đo đạc thường dẫn đến việc chỉnh sửa sau này bị làm theo cảm tính, mất luôn cơ sở ban đầu đã dùng để quyết định vị trí từng hạng mục, khiến lần chỉnh sửa sau có nguy cơ phá vỡ sự cân bằng ánh sáng và gió đã tính toán kỹ ở lần thiết kế đầu.