Bê tông trần nhẵn, không sơn, không ốp — hình ảnh quen thuộc gắn với tên Tadao Ando — thường được đọc như một lựa chọn thẩm mỹ, một phong cách công nghiệp trần trụi. Cách đọc đó bỏ sót phần quan trọng hơn. Với Ando, bê tông là nền trung tính dựng lên để một thứ khác trở thành vật liệu chính: ánh sáng tự nhiên. Đổ móng xong, đổ bê tông xong, công trình vẫn chưa xong — nó chỉ hoàn chỉnh khi nắng chiếu đúng góc mà bản vẽ đã tính.
Một võ sĩ quyền anh tự học kiến trúc
Tadao Ando sinh ngày 13/9/1941 tại Minato-ku, Osaka (theo Wikipedia, en.wikipedia.org/wiki/Tadao_Ando). Ông là con đầu trong cặp song sinh, năm 2 tuổi được bà ngoại nhận nuôi và mang họ bà. Từ 10 đến 17 tuổi, theo trang laureate 1995 của giải Pritzker (pritzkerprize.com/laureates/1995), ông thường dành thời gian ở một xưởng mộc đối diện nhà, học nghề làm mô hình gỗ — tàu, máy bay, khuôn đúc — từ người thợ mộc; chính Ando kể đó là nơi ông hiểu được sự cân bằng giữa hình khối và vật liệu tạo nên nó.
Ando không qua trường lớp kiến trúc chính quy — không có bằng cấp, không có thầy hướng dẫn theo nghĩa học viện. Pritzker Prize mô tả ông từng là một võ sĩ quyền anh, sau đó học nghề tay chân với các nhà thiết kế và quy hoạch đô thị. Không đủ điều kiện vào đại học, ông tự đọc sách kiến trúc, học vẽ ban đêm, học hàm thụ thiết kế nội thất, rồi đi khảo sát thực địa công trình của Le Corbusier, Mies van der Rohe, Frank Lloyd Wright, Louis Kahn và kiến trúc Hy Lạp - La Mã cổ điển (theo Wikipedia).
I was never a good student. I always preferred learning things on my own outside of class. When I was about 18, I started to visit temples, shrines, and tea houses in Kyoto and Nara — there's a lot of great traditional architecture in the area. I was studying architecture by going to see actual buildings, and reading books about them.Tadao Ando, trang laureate 1995, Pritzker Prize
Ando tìm thấy một cuốn sách của Le Corbusier ở một hiệu sách cũ tại Osaka và đồ lại các bản vẽ trong đó nhiều lần để tự học. Ông kể trong cùng trang phỏng vấn của Pritzker: "I traced the drawings of his early period so many times that all the pages turned black. In my mind, I quite often wonder how Le Corbusier would have thought about this project or that." Sau đó ông đến thăm công trình Unité d'Habitation (Marseille) của Le Corbusier, chú ý cách dùng bê tông linh hoạt.
Bê tông là nền, ánh sáng và gió là vật liệu chính
Ando tự mô tả cách làm việc trong một đoạn phỏng vấn ở trang laureate 1995: "In all my works, light is an important controlling factor. I create enclosed spaces mainly by means of thick concrete walls. The primary reason is to create a place for the individual, a zone for oneself within society. When the external factors of a city's environment require the wall to be without openings, the interior must be especially full and satisfying." Bức tường bê tông dày, không cửa sổ ra phía đường, không phải để đóng kín không gian sống — mà để dồn hết công sức thiết kế vào bên trong, nơi ánh sáng được kiểm soát chặt.
Ở một đoạn khác, ông nói về vai trò của tường: "At times walls manifest a power that borders on the violent. They have the power to divide space, transfigure place, and create new domains. Walls are the most basic elements of architecture, but they can also be the most enriching." Và về mối quan hệ với thiên nhiên: "I create architectural order on the basis of geometry — squares, circles, triangles and rectangles. I try to use forces in the area where I am building, to restore the unity between house and nature (light and wind) that was lost in the process of modernizing Japanese houses during the rapid growth of the fifties and sixties."
Nhà phê bình John Morris Dixon, viết trên Progressive Architecture năm 1990 (trích lại trên trang laureate 1995 của Pritzker), nhận xét hình học mặt bằng nội thất của Ando — hệ thống hình chữ nhật bị cắt ngang bởi tường cong hoặc tường xiên — thoạt nhìn có vẻ tùy tiện, trừu tượng, nhưng công trình thực tế cho thấy không gian được điều chỉnh cẩn thận theo mức sử dụng của con người. Phong cách của ông mang tính giản lược nhưng không tước đi sự phong phú giác quan.
Church of the Light: một khe cắt, một vệt sáng hình thánh giá
Church of the Light, tại Ibaraki (Osaka), hoàn thành năm 1989, diện tích khoảng 113 m², là khối bê tông đặc hình lăng trụ bị một bức tường xiên cắt ngang, theo ArchEyes (archeyes.com) và Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Church_of_the_Light). Bức tường sau bàn thờ, mặt phía đông, được cắt một khe hình thánh giá xuyên suốt bề mặt bê tông. Ánh sáng ngoài trời lọt qua khe đó vào không gian tối bên trong, tạo vệt sáng hình thánh giá rõ nhất vào các buổi lễ sáng sớm.
Khe cắt đó không nằm ở đó vì trang trí. Nó là công cụ để ánh sáng trở thành hình ảnh chính của không gian, đổi theo giờ trong ngày, theo mùa. Khối bê tông đặc, gần như không có cửa sổ lớn, đóng vai trò tấm phông tối để một vệt sáng hẹp mang sức nặng thị giác mà một bức tường kính không tạo ra được.
Row House Sumiyoshi: đi qua sân trời mới tới được phòng bên cạnh
Row House in Sumiyoshi, còn gọi là Azuma House, ở Osaka, hoàn thành năm 1976, là công trình đầu tay quan trọng của Ando, theo ArchEyes (archeyes.com). Đó là một khối bê tông kín hoàn toàn trên lô đất hẹp kẹp giữa hai nhà, chia làm ba phần bằng nhau. Phần giữa là sân trong để trống, không mái che — người ở buộc phải băng qua sân, đón nắng, gió, mưa, để đi từ phòng này sang phòng khác.
Chi tiết xuất thân của Ando khớp với một đặc điểm lặp lại trong công trình của ông: người dùng buộc đi qua một đoạn tối, hẹp, thiếu tiện nghi tức thời trước khi đến không gian có ánh sáng. Một trình tự mang tính kỷ luật, gần một bài tập rèn luyện hơn một lối đi được thiết kế cho sự dễ chịu tức thời.
Naoshima: một đảo nghệ thuật bắt đầu từ một bảo tàng của Ando
Benesse House Museum, ban đầu gọi là Naoshima Contemporary Art Museum, trên đảo Naoshima, mở cửa năm 1992, theo trang chính thức Benesse Art Site Naoshima (benesse-artsite.jp). Đây là công trình đầu tiên của Ando trên đảo, kết hợp bảo tàng và khách sạn, đặt trên cao nhìn ra biển nội địa Seto. Công trình này là điểm khởi đầu cho toàn bộ dự án nghệ thuật Benesse Art Site Naoshima, do Benesse Holdings làm chủ đầu tư.
Church on the Water, ở Hokkaido, hoàn thành năm 1988 theo Wikipedia, là một công trình khác cùng thời kỳ, dùng cùng nguyên tắc: khối kín kiểm soát chặt, mở ra đúng một hướng để đóng khung một cảnh tự nhiên — ở đây là mặt hồ nhân tạo trước nhà thờ.
Pritzker 1995: một người xây dựng ngang hàng kiến trúc sư
Tadao Ando được trao giải Pritzker Architecture Prize năm 1995, lễ trao giải tổ chức tại Grand Trianon Palace, Versailles, Pháp, theo Pritzker Prize (pritzkerprize.com/laureates/1995). Hội đồng giám khảo năm đó do J. Carter Brown làm chủ tịch, cùng các thành viên Giovanni Agnelli, Charles Correa, Frank Gehry, Ada Louise Huxtable, Toshio Nakamura, Lord Rothschild, thư ký hội đồng là Bill Lacy.
Ando's architecture is an assemblage of artistically composed surprises in space and form. There is never a predictable moment as one moves through his buildings.Hội đồng giám khảo Pritzker Architecture Prize 1995, jury citation
Cùng bản tuyên dương đó viết: "His dedication and understanding of the importance of craftsmanship have earned him the appellation of builder as well as architect." (pritzkerprize.com/jury-citation-tadao-ando) — sự tận tâm và hiểu biết của Ando về tầm quan trọng của tay nghề khiến ông được gọi vừa là người xây dựng vừa là kiến trúc sư. Hội đồng cũng ghi nhận công trình của ông hướng tới việc xây một nơi để sinh sống, nhiều hơn là theo đuổi một khái niệm thiết kế trừu tượng đặt trong phong cảnh.
Ando quyên toàn bộ 100.000 USD tiền thưởng của giải cho trẻ mồ côi sau trận động đất Kobe cùng năm 1995, theo Wikipedia. Sau đó ông còn nhận RIBA Royal Gold Medal năm 1997 và AIA Gold Medal năm 2002.
Vật liệu công nghiệp, hiệu ứng của vật liệu truyền thống
Ando đạt được hiệu ứng tinh thần vốn gắn liền với vật liệu truyền thống Nhật Bản — gỗ, giấy shoji, ánh sáng lọc qua các lớp mỏng — bằng một vật liệu công nghiệp, rẻ, sẵn có ở bất cứ đâu: bê tông. Đó là điểm phân biệt ông với những kiến trúc sư dùng bê tông trần chỉ theo xu hướng thẩm mỹ thô mộc đang thịnh hành. Ở Ando, chất liệu công nghiệp là công cụ phục dựng cảm giác tĩnh lặng đặc trưng của kiến trúc Nhật truyền thống, chứ không để phô kết cấu.
Ảnh chụp Church of the Light hay Church on the Water không mang theo được thời điểm trong ngày. Đứng đúng chỗ, đúng giờ nắng chiếu qua khe cắt hình thánh giá, hoặc đúng lúc gió lùa qua sân trong để trống ở Row House Sumiyoshi — hai chuyện đó không dồn vào một tấm ảnh được. Đây là lý do các công trình của Ando thường được giới thiệu lại bằng nhiều tấm ảnh chụp ở nhiều thời điểm khác nhau, thay vì một tấm ảnh đại diện duy nhất.
Một trình tự lặp lại: đi qua tối trước khi tới sáng
Xâu chuỗi lại bốn công trình — Row House Sumiyoshi, Church of the Light, Church on the Water, Benesse House Museum — có thể thấy một nguyên tắc bố cục lặp lại chứ không phải ngẫu nhiên. Khối bê tông đặc, gần như đóng kín với phía ngoài, chỉ mở đúng một hoặc vài điểm để ánh sáng, gió, hoặc mặt nước lọt vào. Người sử dụng không được nhìn thấy toàn bộ không gian ngay từ cửa vào; họ phải đi qua một đoạn tối, hẹp, hoặc lộ thiên trước khi tới điểm mà công trình dành riêng để tạo ấn tượng thị giác mạnh nhất — vệt sáng hình thánh giá, mặt hồ phản chiếu trước nhà thờ, hay tầm nhìn ra biển nội địa Seto từ bảo tàng trên đảo.
Cách bố cục này đòi hỏi kiểm soát chặt cả về kết cấu lẫn thi công. Bê tông trần không tha thứ sai số — không có lớp sơn hay ốp nào che đi vết nối cốp pha, vết rỗ khí, hay sai lệch góc đổ. Chất lượng bề mặt bê tông ở các công trình của Ando thường được nhắc tới như một tiêu chuẩn thi công riêng, đòi hỏi cốp pha chính xác và đổ bê tông liền mạch để bề mặt hoàn thiện đạt độ nhẵn đồng đều, không cần xử lý thêm sau khi tháo cốp pha.
Từ Osaka ra thế giới
Sau giải Pritzker năm 1995, tên tuổi Ando gắn với hàng loạt công trình bảo tàng và không gian văn hoá bên ngoài Nhật Bản, cùng với việc tiếp tục mở rộng dự án nghệ thuật trên đảo Naoshima. Ông vẫn giữ nguyên tắc làm việc đã hình thành từ những năm tự học: không vẽ trước khi khảo sát trực tiếp khu đất, và luôn coi ánh sáng, gió là hai yếu tố phải tính cùng lúc với kết cấu, không phải bổ sung sau cùng.
Văn phòng Tadao Ando Architects & Associates, lập năm 1968 tại Osaka theo Wikipedia, vẫn đặt trụ sở tại thành phố nơi ông sinh ra và tự học nghề. Từ một võ sĩ quyền anh không qua trường lớp kiến trúc, Ando trở thành một trong số ít kiến trúc sư châu Á giành giải Pritzker trong thập niên 1990 — và là minh chứng cho việc đọc sách, đi khảo sát công trình thật, có thể thay thế một phần con đường đào tạo chính quy, miễn đủ kỷ luật để theo tới cùng.
Nguồn: canhquan.net