Đồ án sân vườn: quy trình bảy bước, tài liệu nên đọc và chỗ hay mất điểm

Đồ án sân vườn là đồ án chuyên ngành đầu tiên mà sinh viên kiến trúc cảnh quan phải tự đi từ mảnh đất trống tới một bộ hồ sơ hoàn chỉnh. Quy mô nhỏ nên dễ tưởng là dễ — nhưng chính vì nhỏ mà mọi lỗi đều lộ ra: sai một cao độ là thấy ngay, chọn sai cây là thấy ngay, và bố cục không có ý đồ thì không có chỗ nào để giấu.

Quy mô của đồ án này là quy mô mà mọi quyết định đều nhìn thấy được — đó vừa là cái khó vừa là lý do nó dạy được nhiều nhất

Đồ án này thật ra kiểm tra cái gì

Không phải khả năng vẽ đẹp. Bốn thứ được kiểm, theo thứ tự sức nặng.

Đọc được mảnh đất. Hướng nắng, hướng gió, chỗ nào bị công trình che, đất thoát nước hay đọng, cây gì đang có. Sinh viên bỏ qua bước này thường vẽ ra một phương án đẹp trên giấy nhưng đặt vào đâu cũng được — và giám khảo nhận ra ngay điều đó.

Tổ chức được chuỗi không gian. Vào từ đâu, đi qua đâu, dừng ở đâu, nhìn thấy gì ở mỗi điểm dừng. Một khu vườn 200 m² vẫn phải có trình tự, nếu không nó chỉ là một mặt bằng rải đồ.

Giải được phần kỹ thuật. Cao độ hoàn thiện, hướng dốc thoát nước, cấu tạo mặt lát, chiều dày đất trồng. Đây là phần phân biệt bài của người hiểu nghề với bài của người vẽ theo cảm giác.

Chọn cây có lý do. Không phải chọn cây đẹp, mà chọn cây sống được ở đúng vị trí ấy với đúng điều kiện ấy, và giải thích được vì sao.

Quy trình bảy bước

Bước 1 — Khảo sát hiện trạng. Đo đạc thật: kích thước, cao độ các điểm chính, vị trí cây hiện có (đường kính thân, đường kính tán), vị trí hố ga và đường ống, cao độ ngưỡng cửa nhà. Chụp ảnh theo bốn hướng vào ít nhất hai thời điểm trong ngày.

Bước 2 — Phân tích. Vẽ lên mặt bằng: vệt nắng buổi sáng và buổi chiều, hướng gió, tầm nhìn đẹp và tầm nhìn cần che, chỗ trũng đọng nước. Lớp bản vẽ này sau đó quyết định gần hết bố cục.

Bước 3 — Nhiệm vụ thiết kế. Liệt kê hoạt động và diện tích tối thiểu cho mỗi hoạt động: chỗ ngồi mấy người, có sân phơi không, có chỗ để xe không, ai chăm vườn và chăm được bao nhiêu.

Bước 4 — Sơ đồ bố cục. Bố trí các vùng chức năng bằng hình khối thô, chưa vẽ chi tiết. Làm ít nhất ba phương án khác nhau về nguyên tắc — không phải ba biến thể của cùng một ý.

Bước 5 — Phương án chọn. Phát triển một phương án thành mặt bằng có kích thước thật, mặt cắt qua chỗ có chênh cao, và phối cảnh vài điểm nhìn chính.

Bước 6 — Kỹ thuật. Mặt bằng cao độ và thoát nước, mặt bằng lát, chi tiết cấu tạo hai đến ba hạng mục, mặt bằng trồng cây kèm bảng thống kê.

Bước 7 — Trình bày. Sắp xếp toàn bộ thành câu chuyện đọc được: hiện trạng, phân tích, ý tưởng, phương án, chi tiết. Người chấm đọc bản vẽ theo thứ tự bạn bày ra, nên thứ tự ấy là một phần của bài.

Bước tốn công nhất và bị làm ẩu nhất là bước đầu tiên — đo đạc hiện trạng; mọi sai số ở đây đi thẳng vào bản vẽ kỹ thuật cuối cùng

Tài liệu nên đọc, và đọc để lấy gì

Danh sách dưới đây chia theo việc cần giải, không theo thứ tự nổi tiếng.

Nền tảng chuyên ngành tiếng Việt. Kiến trúc cảnh quan của Hàn Tất Ngạn (NXB Xây Dựng) là giáo trình nền của phần lớn chương trình đào tạo trong nước — dùng để nắm hệ thuật ngữ và khung phân loại không gian mà giáo viên sẽ dùng khi chấm bài.

Đọc và cảm nhận không gian đô thị. Kevin Lynch, The Image of the City (MIT Press, 1960) — năm thành phần tạo nên hình ảnh một nơi chốn: tuyến, ranh, vùng, nút, mốc. Bộ khái niệm này áp thẳng được vào một khu vườn 200 m²: lối đi là tuyến, hàng rào là ranh, khoảng sân là vùng, chỗ giao nhau là nút, cây lớn là mốc. Đây là công cụ để nói về bố cục bằng ngôn ngữ có cấu trúc thay vì bằng cảm giác.

Chuyển ý tưởng thành hình. Nhóm sách về quá trình đi từ khái niệm tới hình thức — đọc để có phương pháp làm việc khi bí, chứ không phải để chép hình.

Cảnh quan tuyến phố và không gian thương mại. Tài liệu về mặt tiền phố và hành lang thương mại hữu ích khi khu đất tiếp giáp đường — phần lớn đồ án sân vườn đều có ít nhất một mặt như vậy.

Sách cây. Đây là phần thiếu nhất trong hầu hết bài nộp. Cần một tài liệu tra cứu có: điều kiện sống, tốc độ lớn, kích thước khi trưởng thành, yêu cầu đất và nước. Không có dữ liệu này thì bảng thống kê cây chỉ là danh sách tên.

Đọc để lấy phương pháp và dữ liệu tra cứu — không phải để tìm hình chép vào bài

Bốn con số nên thuộc trước khi vẽ

Đồ án sân vườn hay bị chấm thấp vì kích thước sai, nên nhớ sẵn vài mốc.

Lối đi. Một người đi cần khoảng 0,9–1,2 m; hai người đi song song cần 1,5 m trở lên. Lối đi 0,6 m vẽ trên giấy trông vẫn ổn nhưng ngoài đời là lối đi chỉ dùng được một mình và phải nghiêng người khi tránh nhau.

Chỗ ngồi. Một bộ bàn ăn ngoài trời bốn người cần khoảng 3 × 3 m kể cả chỗ kéo ghế. Đây là kích thước sinh viên hay vẽ hụt nhất.

Đất trồng. Mảng cây bụi cần lớp đất cải tạo dày ít nhất 30 cm; cây thân gỗ thì tính theo tán — Lindsey và Bassuk (1991, Journal of Arboriculture) đưa ra tỉ lệ khoảng 0,6 m³ đất cho mỗi m² hình chiếu tán, tức một cây tán 4 m cần cỡ 7,5 m³ đất thật.

Độ dốc thoát nước. Mặt lát cần dốc tối thiểu khoảng 1% để nước không đọng; mặt cỏ và mảng trồng thì dốc lớn hơn. Bản vẽ không ghi cao độ và hướng dốc là bản vẽ chưa xong, dù đã tô màu đẹp.

Chỗ mất điểm nhiều nhất

Chọn cây theo ảnh đẹp. Cây ôn đới, cây cần khí hậu mát, cây quá lớn so với mảnh đất — ba lỗi này chiếm phần lớn bảng cây bị gạch. Cách tránh: mỗi loài đưa vào bài phải trả lời được bốn câu — sống được ở đây không, lớn tới đâu sau năm năm, cần bao nhiêu nước, ai cắt tỉa.

Không có mặt cắt. Mặt bằng giấu được chênh cao; mặt cắt thì không. Bài nào có chênh cao mà không có mặt cắt qua đúng chỗ ấy đều bị hỏi.

Bỏ qua phần vận hành. Vườn cần tưới bằng gì, ai cắt cỏ, rác lá đi đâu, chỗ để dụng cụ ở đâu. Thêm một dòng về việc này trong thuyết minh là cách rẻ nhất để bài trông có nghề.

Chép phong cách mà không hiểu nguyên lý. Vườn Nhật, vườn nhiệt đới, vườn tối giản — mượn hình mà không mượn nguyên tắc tổ chức thì thành trang trí. Nếu chọn một phong cách, phải nói được nó giải bài toán gì trên mảnh đất này.

Khu vườn nhỏ vẫn phải có trình tự: vào từ đâu, dừng ở đâu, nhìn thấy gì — thiếu trình tự thì chỉ còn là mặt bằng rải đồ

Ở quy mô này, mỗi mét vuông đều phải có việc — không còn chỗ cho phần thừa

Cách trình bày để người chấm đọc được

Bài nộp không được chấm bằng cách đọc kỹ từng bản vẽ mà bằng cách lướt trong vài phút rồi mới dừng lại ở chỗ đáng chú ý. Bố cục trình bày vì thế là một phần của bài.

Một bản vẽ chủ đạo, không ba. Mỗi tấm nên có đúng một hình lớn giữ vai trò chính, các hình còn lại là phụ. Ba hình cùng cỡ đặt cạnh nhau khiến người xem không biết nhìn đâu trước.

Thứ tự đọc phải rõ. Hiện trạng và phân tích trước, ý tưởng ở giữa, kỹ thuật ở cuối. Đảo thứ tự thì người chấm phải tự ráp lại, và phần bị bỏ qua luôn là phần kỹ thuật — tức phần tốn công nhất.

Ghi chú ngắn ngay trên bản vẽ. Vài dòng chú thích đặt cạnh chỗ cần giải thích có giá trị hơn một trang thuyết minh rời, vì người chấm đọc chú thích còn trang thuyết minh thì thường không.

Cùng một ngôn ngữ đồ hoạ cho cả bộ. Một bảng màu, một bộ ký hiệu, một kiểu chữ. Bộ bản vẽ mỗi tấm một phong cách trông như bài của ba người ghép lại — và thường đúng là như vậy trong đồ án nhóm.

Lịch làm việc cho một đồ án tám tuần

Tuần 1–2: khảo sát, đo đạc, phân tích, lập nhiệm vụ thiết kế. Đừng vẽ phương án trong giai đoạn này — càng vẽ sớm càng khó bỏ.

Tuần 3–4: ba sơ đồ bố cục khác nhau về nguyên tắc, đưa ra góp ý, chọn một.

Tuần 5–6: phát triển mặt bằng có kích thước thật, mặt cắt, và bắt đầu phần kỹ thuật. Đây là giai đoạn nặng nhất và hay bị dồn về cuối nhất.

Tuần 7: hoàn thiện bản vẽ kỹ thuật và bảng cây. Diễn hoạ làm sau cùng, không làm trước.

Tuần 8: ráp bản vẽ, viết thuyết minh, in thử một bản để soát lỗi trước khi in chính thức.

Chốt lại

Đồ án sân vườn không kiểm tra khả năng vẽ đẹp mà kiểm tra một quy trình: đọc mảnh đất, đặt nhiệm vụ, thử vài nguyên tắc bố cục, chọn một và giải nó tới tận cao độ và cấu tạo. Nhớ vài con số cơ bản, chọn cây có lý do, luôn có mặt cắt qua chỗ chênh cao, và để phần diễn hoạ sau cùng. Làm đủ vậy thì bài nộp là một hồ sơ, không phải một tấm poster — và đó chính là khác biệt mà đồ án này muốn dạy.