Từ 2005 đến 2016, logo trên trang chủ Google nhiều lần được thay bằng một hình vẽ chủ đề kiến trúc — Google Doodle, theo kho lưu trữ doodles.google. Hình vẽ ấy thuộc bản quyền Google và chỉ nằm trên trang chủ một ngày; thứ còn lại lâu dài là chính các công trình và những người thiết kế chúng. Nhìn lại các Doodle kiến trúc dưới đây từ phía cảnh quan, điều đáng chú ý là nhiều cái tên được chọn không chỉ dựng nhà mà dựng cả mặt đất quanh nhà: thác nước, sườn đồi, bờ biển, bãi rác cũ, quảng trường tưởng niệm.
Các Doodle ấy chia thành ba nhóm theo dịp chọn ngày. Nhóm đông nhất là sinh nhật tròn năm của một kiến trúc sư đã qua đời. Nhóm thứ hai là ngày khánh thành một công trình biểu tượng. Nhóm thứ ba là ngày lễ quốc gia, khi mỗi nước có một hình vẽ riêng. Dưới đây là các công trình đứng sau những dịp đó, xếp theo người thiết kế, kèm điều mà người làm cảnh quan có thể đọc ra từ mỗi nơi.
Frank Lloyd Wright — ngôi nhà đặt lên thác nước
Doodle kiến trúc sớm nhất trong danh sách này rơi vào ngày 8/6/2005, sinh nhật lần thứ 138 của Frank Lloyd Wright. Công trình hay được nhắc nhất của ông là Fallingwater (1936–1939) ở Mill Run, Pennsylvania, nhà nghỉ cuối tuần của gia đình Kaufmann. Thay vì đặt nhà ở chỗ nhìn ra thác Bear Run, Wright đặt nhà ngay trên thác: các bản công-xôn bê tông vươn ra trên mặt nước, lõi nhà neo vào khối đá tự nhiên, tảng đá cũ trồi lên thành nền lò sưởi trong phòng khách.
Địa hình là vật liệu thiết kế
Fallingwater cho thấy địa hình không phải mặt bằng trống để san phẳng. Suối, đá, tán rừng được giữ nguyên và trở thành một phần trải nghiệm bên trong nhà — tiếng nước chảy nghe thấy ở mọi phòng.
Vật liệu cũng lấy từ chính khu đất: tường xây bằng đá sa thạch khai thác ngay trong khu rừng, xếp thành lớp mỏng nằm ngang như vỉa đá tự nhiên dưới lòng suối. Từ phòng khách có một cầu thang treo đi thẳng xuống mặt nước, để người ở chạm được vào dòng suối chứ không chỉ nhìn nó. Năm 1963 gia đình Kaufmann trao ngôi nhà cho Western Pennsylvania Conservancy, tổ chức bảo tồn giữ luôn cả vùng rừng quanh nhà; năm 2019 Fallingwater được UNESCO ghi danh cùng nhóm công trình thế kỷ 20 của Wright.
Antoni Gaudí — công viên dựng trên sườn đồi
Ngày 25/6/2013, Doodle đánh dấu sinh nhật lần thứ 161 của Antoni Gaudí. Ngoài các nhà thờ và nhà ở, Gaudí để lại Park Güell (1900–1914) trên đồi Carmel, Barcelona — ban đầu là một khu nhà ở cao cấp không thành, sau thành công viên công cộng. Để giải bài toán đường dốc, Gaudí dựng các cầu cạn bằng đá thô lấy tại chỗ, cột nghiêng theo hướng lực đẩy của đất, bên dưới thành hành lang che mưa nắng.
Trên nóc Sảnh Cột (Sala Hipòstila) là quảng trường lớn của công viên, viền bằng chiếc ghế dài uốn lượn ốp mảnh gốm vỡ — kỹ thuật trencadís, phần lớn do Josep Maria Jujol, cộng sự của Gaudí, thực hiện. Mặt quảng trường không chỉ là chỗ đứng ngắm thành phố: nước mưa thấm qua lớp nền, chảy vào lòng các cột rỗng rồi xuống bể chứa ngầm bên dưới. Một bề mặt cảnh quan vừa là chỗ ngồi, vừa là mái thu nước — cách làm ngày nay gọi là hạ tầng xanh, dựng từ đầu thế kỷ 20. Park Güell được UNESCO ghi danh năm 1984 trong nhóm công trình của Gaudí.
Roberto Burle Marx — kiến trúc sư cảnh quan trong danh sách
Ngày 4/8/2011, Google kỷ niệm sinh nhật lần thứ 102 của Roberto Burle Marx (1909–1994), người Brazil. Ông là kiến trúc sư cảnh quan chứ không phải kiến trúc sư công trình, nổi tiếng vì đưa thực vật bản địa Brazil vào vườn thay cho cây châu Âu du nhập. Công trình quen mắt nhất là vỉa hè ven biển Copacabana ở Rio de Janeiro, làm lại năm 1970 với hoa văn sóng đá đen trắng chạy dài theo bờ biển.
Ở gần đó, công viên Aterro do Flamengo được dựng trên đất lấn biển trong thập niên 1960; Burle Marx thiết kế phần cây xanh, trồng theo từng mảng lớn để tạo bóng mát cho dải công viên chạy dọc vịnh Guanabara.
Ngoài Rio, di sản lớn nhất của Burle Marx là khu vườn ươm riêng ở ngoại ô thành phố, nay là Sítio Roberto Burle Marx, nơi ông sưu tầm và nhân giống hàng nghìn loài cây nhiệt đới, nhiều loài do chính ông tìm thấy trong các chuyến khảo sát rừng Brazil. Năm 2021 UNESCO ghi danh khu vườn này — một trong số ít di sản thế giới dành riêng cho một khu vườn do một nhà thiết kế cảnh quan hiện đại tạo ra. Việc một kiến trúc sư cảnh quan có mặt trong danh sách Doodle kiến trúc cho thấy khái niệm kiến trúc Google dùng rộng hơn nghĩa hẹp trong ngành; tên nhà hoạt động đô thị Jane Jacobs, người chưa từng vẽ một bản vẽ thi công, cũng được vẽ Doodle nhân sinh nhật lần thứ 100 của bà năm 2016.
Isamu Noguchi — biến bãi rác thành đồi cỏ
Isamu Noguchi (1904–1988), nhà điêu khắc kiêm nhà thiết kế người Mỹ gốc Nhật, được Doodle đánh dấu sinh nhật lần thứ 105 ngày 17/11/2009. Dự án cuối đời của ông là Moerenuma ở Sapporo, Nhật Bản: một bãi rác cũ được quy hoạch thành công viên điêu khắc cả khu đất, với những ngọn đồi hình học đắp bằng đất, trong đó có Play Mountain. Noguchi mất khi dự án mới ở giai đoạn phác thảo; công viên được hoàn thành theo thiết kế của ông về sau.
Moerenuma rộng khoảng 189 ha, được mở cửa toàn phần năm 2005, gần hai mươi năm sau khi Noguchi mất. Ngoài Play Mountain còn có núi Moere đắp cao hơn, một kim tự tháp kính dùng làm nhà sưởi mùa đông và nhiều sân chơi đặt theo cụm. Điều đáng đọc ở đây là cách xử lý một khu đất bị coi là phế thải: không che đi, mà nặn lại địa hình thành những khối rõ ràng để người dân dùng được cả bốn mùa, kể cả mùa tuyết.
Kenzo Tange — trục nhìn của một quảng trường tưởng niệm
Ngày 4/9/2013, Doodle đánh dấu sinh nhật lần thứ 100 của Kenzo Tange. Công trình đưa ông ra thế giới là Công viên Tưởng niệm Hòa bình Hiroshima, thắng thi tuyển năm 1949. Tange tổ chức cả công viên theo một trục: từ bảo tàng, qua đài tưởng niệm hình vòm yên ngựa, tới ngọn lửa hòa bình, và dừng ở tàn tích mái vòm bên kia sông. Cảnh quan ở đây không trang trí mà dẫn hướng nhìn.
Công viên nằm trên dải đất giữa hai nhánh sông Ōta và Motoyasu, vốn là khu phố sầm uất trước chiến tranh. Tange dành phần lớn diện tích cho bãi cỏ và hàng cây, để công trình chỉ chiếm một dải hẹp theo trục. Ông nhận giải Pritzker năm 1987; công trình được biết đến rộng rãi khác của ông là Nhà thi đấu Quốc gia Yoyogi xây cho Thế vận hội Tokyo 1964.
Zaha Hadid — Doodle không theo sinh nhật tròn năm
Doodle ngày 31/5/2016 dành cho Zaha Hadid không rơi vào một sinh nhật tròn năm: bà sinh năm 1950. Dịp được chọn là kỷ niệm việc bà trở thành kiến trúc sư nữ đầu tiên nhận giải Pritzker, năm 2004. Các công trình cuối đời của bà, như trung tâm nghiên cứu KAPSARC ở Riyadh, tiếp tục ngôn ngữ khối hình học liên tục, mái và sân nối liền nhau.
Công trình được kỷ niệm ngày khánh thành
Bên cạnh nhóm sinh nhật kiến trúc sư, danh sách có một nhóm Doodle đánh dấu ngày khánh thành công trình: Nhà hát Opera Sydney, cầu Cổng Vàng, tháp Eiffel, Bảo tàng Anh, tàu điện ngầm London. Đa số là công trình biểu tượng quốc gia có sẵn ngày kỷ niệm chính thức. Với Nhà hát Opera Sydney của Jørn Utzon, phần được dùng nhiều nhất hằng ngày lại là quảng trường bậc thang phía trước, nơi người ta ngồi nhìn ra cảng.
Nhà hát khánh thành ngày 20/10/1973 và được UNESCO ghi danh năm 2007; Utzon nhận giải Pritzker năm 2003. Quảng trường và các bậc thang lớn không phải phần phụ: chúng là nền đá đỡ cả khối mái vỏ, đồng thời là không gian công cộng mở cửa suốt ngày đêm, kể cả khi nhà hát không có buổi diễn.
Cầu Cổng Vàng khánh thành ngày 27/5/1937. Dải bờ vịnh Crissy Field phía nam cầu, vốn là sân bay quân sự, được phục hồi thành bãi biển và đầm lầy ven vịnh, trở thành điểm nhìn cầu quen thuộc của San Francisco.
Việc phục hồi Crissy Field hoàn tất khoảng năm 2001: đường băng cũ được bóc đi, một vùng đầm triều được đào lại để nước vịnh ra vào, bờ cát trồng lại cây bản địa. Ở đây cây cầu là điểm nhìn, còn không gian được thiết kế là bờ vịnh dưới chân nó.
Sau 2016 — Giles Gilbert Scott và Battersea
Ngày 9/11/2020, Google đánh dấu sinh nhật lần thứ 140 của Sir Giles Gilbert Scott, kiến trúc sư người Anh thiết kế nhà máy điện Battersea và hộp điện thoại đỏ K2. Nhà máy điện bỏ hoang nhiều thập kỷ bên sông Thames đã được cải tạo thành khu hỗn hợp, mở lại năm 2022 cùng một công viên ven sông ở mặt trước.
Nhà máy điện Battersea hoạt động từ thập niên 1930 và ngừng phát điện năm 1983. Suốt gần bốn mươi năm sau, khu đất bên sông là một trong những dự án tái phát triển khó nhất London. Khi mở lại, phần mặt sông được dành cho công viên và lối dạo công cộng, để khối gạch đỏ bốn ống khói đứng sau một khoảng xanh thay vì sát mép đường.
Khuê Văn Các — lần duy nhất có kiến trúc Việt Nam
Không có Doodle nào tôn vinh riêng một kiến trúc sư người Việt. Nhưng ngày 2/9/2017, nhân Quốc khánh, Google vẽ Khuê Văn Các trong quần thể Văn Miếu — Quốc Tử Giám. Gác Khuê Văn Các dựng năm 1805, đứng trước hồ Thiên Quang Tỉnh; cả cụm là bố cục sân – hồ – gác nối tiếp nhau theo một trục.
Văn Miếu được lập năm 1070 và mở rộng qua nhiều triều đại. Quần thể chia thành năm lớp sân nối nhau theo trục bắc – nam, mỗi lớp ngăn bằng tường và cổng; lớp sân thứ ba có giếng Thiên Quang và hai dãy nhà bia tiến sĩ. Doodle này không thuộc nhóm tôn vinh cá nhân mà thuộc nhóm ngày lễ quốc gia.
Phần lớn Doodle kiến trúc chọn sinh nhật tròn năm của một kiến trúc sư đã qua đời — 100, 125, 150, 200 — và không lần nào dùng ngày mất. Nhóm còn lại dùng ngày khánh thành công trình hoặc ngày lễ quốc gia. Muốn biết công trình nào sắp được nhắc lại trên trang chủ Google, cách khả thi là tra năm sinh các kiến trúc sư đã mất xem có mốc tròn nào rơi vào năm tới. Hình Doodle thuộc bản quyền Google; ảnh trong bài là ảnh công trình thật có giấy phép tự do.
Nhìn lại cả danh sách, điểm chung giữa Fallingwater, Park Güell, Copacabana, Moerenuma, Hiroshima và Văn Miếu không nằm ở phong cách mà ở cách mỗi công trình ngồi vào đất: nhà trên thác, cầu cạn theo sườn dốc, vỉa hè theo đường bờ biển, đồi đắp trên bãi rác, trục nhìn qua sông, sân nối sân. Các hình Doodle chỉ tồn tại một ngày; những không gian ấy vẫn được dùng mỗi ngày.
Ảnh bìa: fuzheado, CC BY-SA 2.0.